Μητροπολίτης Ξάνθης: Μετά τον επαναπατρισμό των 48 κειμηλίων, η τοπική Εκκλησία εντείνει τις πιέσεις προς κάθε κατεύθυνση για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας.
Του Γιάννη Παπανικολάου
Μια νέα σελίδα φαίνεται πως ανοίγει στον μακροχρόνιο αγώνα για την ανάκτηση των πολιτιστικών και θρησκευτικών θησαυρών της Θράκης. Η πρόσφατη, ιστορικής σημασίας, απόφαση για τον επαναπατρισμό 48 εκκλησιαστικών αντικειμένων από τη Βουλγαρία προς την Ελλάδα έχει δημιουργήσει ένα νέο παράθυρο ευκαιρίας, το οποίο η τοπική Εκκλησία της Ξάνθης είναι αποφασισμένη να αξιοποιήσει στο έπακρο. Στο επίκεντρο των διεκδικήσεων βρίσκεται η αποκατάσταση της ιστορικής κληρονομιάς δύο εκ των σημαντικότερων μοναστικών κέντρων της περιοχής, τα οποία απογυμνώθηκαν από τον πνευματικό τους πλούτο σε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Η Ιστορική Πληγή των Μονών Καλαμούς και Αρχαγγελιώτισσας
Τα βλέμματα όλων είναι πλέον στραμμένα στις Ιερές Μονές Παναγίας Καλαμούς και Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας. Από τα δύο αυτά ιστορικά μοναστήρια υπεξαιρέθηκαν κατά τη χρονική περίοδο 1916–1919, εν μέσω του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και της βουλγαρικής κατοχής, συνολικά 50 σπάνια κειμήλια. Η λεηλασία αυτή δεν στέρησε από την περιοχή μόνο αντικείμενα μεγάλης υλικής και καλλιτεχνικής αξίας, αλλά απέσπασε οργανικό κομμάτι της θρησκευτικής και πολιτισμικής ταυτότητας της Ξάνθης.
Ανάμεσα στα διεκδικούμενα αντικείμενα περιλαμβάνονται ανεκτίμητης αξίας χειρόγραφα, σπάνια παλαίτυπα βιβλία, εικόνες και λειτουργικά σκεύη, τα οποία φυλάσσονται έως και σήμερα σε ιδρύματα και βιβλιοθήκες της γειτονικής χώρας. Οι προσπάθειες της τοπικής Μητρόπολης για την καταγραφή, τον εντοπισμό και την επιστροφή των θησαυρών αυτών δεν είναι τωρινές· μετρούν ήδη σχεδόν τρεις δεκαετίες συστηματικών αλλά συχνά άκαρπων οχλήσεων.
«Όχι Μεμονωμένο Γεγονός, αλλά η Αρχή των Διαπραγματεύσεων»
Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ξάνθης και Περιθεωρίου κ. Παντελεήμων ξεκαθαρίζει με δηλώσεις του ότι η πρόσφατη εξέλιξη με την επιστροφή των 48 κειμηλίων δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως το τέλος του δρόμου, αλλά ως η αφετηρία μιας ευρύτερης διακρατικής συμφωνίας. Σύμφωνα με τον ίδιο, η υφιστάμενη συγκυρία προσφέρει το κατάλληλο διπλωματικό έδαφος ώστε να τεθεί εκ νέου στο τραπέζι το ζήτημα των 50 συγκεκριμένων κειμηλίων των δύο Μονών.
Όπως επισημαίνει η τοπική Εκκλησία, η αλληλογραφία και οι θεσμικές παρεμβάσεις για το θέμα αυτό έχουν ξεκινήσει ήδη από το 1996. Κατά το παρελθόν έγιναν επανειλημμένες προσπάθειες προσέγγισης, τόσο σε πολιτικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο διαλογισμού με την ηγεσία της Βουλγαρικής Εκκλησίας, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις θέσεις που διατυπώνει κατά καιρούς το Οικουμενικό Πατριαρχείο για την προστασία των εκκλησιαστικών κειμηλίων της Ανατολής. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, η βουλγαρική πλευρά εμφανιζόταν άκαμπτη, προβάλλοντας αρνήσεις ή γραφειοκρατικά εμπόδια.
Συναντήσεις Κορυφής στην Αθήνα και Θεσμικές Πρωτοβουλίες
Στο πλαίσιο αυτό, ο Μητροπολίτης Ξάνθης μεταβαίνει στην Αθήνα για να συμμετάσχει στις εργασίες που διεξάγει η Εκκλησία της Ελλάδος, ενώ στο περιθώριο των εργασιών έχει προγραμματιστεί κρίσιμη συνάντηση με την Υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη. Στόχος της συνάντησης είναι ο συντονισμός των επόμενων βημάτων μεταξύ Πολιτείας και Εκκλησίας, ώστε το αίτημα της Μητρόπολης να ενταχθεί επίσημα στην ατζέντα των ελληνοβουλγαρικών πολιτιστικών επαφών.
«Η επιστροφή των πρώτων κειμηλίων αποτελεί μια θετική εξέλιξη, όμως για εμάς δεν είναι το φινάλε. Πρέπει να λειτουργήσει ως η αρχή μιας ουσιαστικής διαπραγμάτευσης για την πλήρη αποκατάσταση των αδικιών του παρελθόντος», υπογραμμίζει ο Σεβασμιώτατος, δίνοντας το στίγμα της στρατηγικής που θα ακολουθηθεί.
Το Ιστορικό Ντοκουμέντο του 1905 ως Καταλύτης
Ένα από τα ισχυρότερα όπλα στη φαρέτρα της Μητρόπολης Ξάνθης είναι η ύπαρξη ενός αδιαμφισβήτητου ιστορικού τεκμηρίου: ο πλήρης και λεπτομερής κατάλογος των κειμηλίων που συντάχθηκε το 1905. Ο κατάλογος αυτός φέρει την υπογραφή του τότε Αρχιδιακόνου Χρυσοστόμου Χατζησταύρου — μιας ιστορικής προσωπικότητας που μετέπειτα υπηρέτησε ως Μητροπολίτης Φιλίππων και αργότερα ως Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος.
Η συγκεκριμένη απογραφή αποτυπώνει με ακρίβεια την κατάσταση, τον αριθμό και την περιγραφή των αντικειμένων πριν από την αφαίρεσή τους. Το ντοκουμέντο αυτό ακυρώνει κάθε αμφισβήτηση σχετικά με την προέλευση και την κυριότητα των 50 κειμηλίων, προσφέροντας νομική, ιστορική και επιστημονική θεμελίωση στο αίτημα του επαναπατρισμού.
Προσδοκίες για μια Νέα Εποχή στις Ελληνοβουλγαρικές Σχέσεις
Η υπόθεση αυτή ξεπερνά τα στενά όρια μιας περιφερειακής διεκδίκησης και αγγίζει τις σχέσεις καλής γειτονίας και πολιτιστικής συνεργασίας μεταξύ των δύο κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η επιστροφή των πολιτιστικών θησαυρών στον φυσικό και λατρευτικό τους χώρο θεωρείται από την τοπική κοινωνία της Ξάνθης ως πράξη δικαιοσύνης και σεβασμού στην ιστορική μνήμη.
Με τη νέα δυναμική που έχει διαμορφωθεί, η Ιερά Μητρόπολη Ξάνθης και Περιθεωρίου ευελπιστεί ότι η Βουλγαρική πλευρά θα επιδείξει το απαραίτητο πνεύμα συνεργασίας, επιτρέποντας στους θησαυρούς της Παναγίας Καλαμούς και της Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας να επιστρέψουν τελικά εκεί όπου ανήκουν.
