Δράμας Δωρόθεος: Ο Μητροπολίτης Δράμας ζητά να μάθει αν η παράδοση στη Μονή θα είναι οριστική και εξετάζει υπογραφή με επιφύλαξη. Τι γνωρίζουμε για τους θησαυρούς που παραμένουν στη Βουλγαρία.
Του Γιώργου Θεοχάρη | ΒΗΜΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ
Με ποιους όρους θα παραλάβει η Παναγία Εικοσιφοίνισσα τα 39 κειμήλιά της; Ο Μητροπολίτης Δράμας Δωρόθεος ζητά να ενημερωθεί για την κυριότητα και τη διάρκεια της παραχώρησης προτού υπογράψει το πρωτόκολλο παραλαβής. Όπως ανέφερε, τα αντικείμενα παραμένουν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης. Τα άλλα εννέα από τα 48 που επέστρεψαν από τη Βουλγαρία προέρχονται από την Εκκλησία των Σερρών και τη Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Η επίσημη τελετή στις Σέρρες έγινε στις 8 Νοεμβρίου, παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη και της Λίνας Μενδώνη.
Στο ΒΗΜΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ μίλησαν ιεράρχες που διατυπώνουν ενστάσεις για την έκταση της συμφωνίας. Η διαμαρτυρία τους αφορά το γεγονός ότι η επιστροφή περιορίστηκε σε 48 αντικείμενα, ενώ η λεηλασία άφησε πολύ μεγαλύτερα κενά στις συλλογές των μονών και των ναών. Η επίσημη ανακοίνωση της ελληνικής κυβέρνησης αναφέρει ότι οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις για την ταυτοποίηση και την ένταξη άλλων αντικειμένων σε μεταγενέστερη συμφωνία. Η ανακοίνωση αφήνει ανοιχτά τον αριθμό των αντικειμένων και το χρονοδιάγραμμα της επόμενης φάσης.
Το μνημόνιο υπεγράφη στις 29 Σεπτεμβρίου από τους υπουργούς Πολιτισμού των δύο χωρών. Στην ανακοίνωση χρησιμοποιείται ο όρος «κατάθεση» για τη συμφωνία, ενώ για τα ελληνικά κειμήλια αναφέρεται ότι επιστρέφουν και ότι, μετά την έκθεσή τους στη Θεσσαλονίκη έως τις 5 Νοεμβρίου, θα παραδίδονταν στους φορείς προέλευσής τους. Η διατύπωση αυτή εξηγεί γιατί, μετά την τελετή, το ενδιαφέρον στρέφεται στο ίδιο το πρωτόκολλο παραλαβής.
Τι ζητά ο Δωρόθεος πριν υπογράψει
Μιλώντας στον Θήτα FM, όπως μετέδωσε το Orthodoxia.info, ο Μητροπολίτης Δράμας είπε ότι η υπουργός Πολιτισμού τον έχει διαβεβαιώσει πως τα 39 κειμήλια θα παραδοθούν στη Μονή. Ζητά, ωστόσο, να μάθει με ποιο καθεστώς θα τα παραλάβει. Πριν υπογράψει το πρωτόκολλο παράδοσης και παραλαβής, θα συμβουλευτεί νομικό και αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να υπογράψει με επιφύλαξη.
Ο κ. Δωρόθεος ανέφερε ακόμη ότι δεν είχε προσκληθεί στο συλλείτουργο που προηγήθηκε της τελετής των Σερρών. Έδωσε μεγαλύτερη βαρύτητα στο αίτημα να έχουν λόγο οι εκκλησιαστικοί φορείς από τους οποίους προέρχονται τα αντικείμενα. Η ένστασή του αφορά και την πρόβλεψη του μνημονίου για την παράδοση στη Βουλγαρία των λειψάνων που η ελληνική κυβέρνηση αναφέρει ότι έχουν ταυτοποιηθεί ως εκείνα του τσάρου Σαμουήλ. Κατά την εκτίμησή του, η παράδοση αποδυναμώνει την ελληνική θέση για τους υπόλοιπους θησαυρούς.
Τι αφαιρέθηκε από τις μονές το 1917
Η υπόθεση ανάγεται στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη βουλγαρική κατοχή της Ανατολικής Μακεδονίας. Το 1917 αφαιρέθηκαν από την Παναγία Εικοσιφοίνισσα, στο Παγγαίο, και από τον Τίμιο Πρόδρομο Σερρών χειρόγραφοι κώδικες και αντικείμενα εκκλησιαστικής χρήσης. Τα 48 που καλύπτει η σημερινή συμφωνία είχαν μεταφερθεί στη Σόφια και εκτίθεντο ή φυλάσσονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας. Ανάμεσα στα αντικείμενα των Σερρών συγκαταλέγονται λειτουργικά ριπίδια του 16ου αιώνα, αργυρές επενδύσεις εικόνων και ένας ξυλόγλυπτος επισκοπικός θρόνος.
Τα χειρόγραφα ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές. Ιστορική μελέτη στο αποθετήριο του Πανεπιστημίου Αθηνών αναφέρει ότι ήδη από το 1924 είχαν εντοπιστεί χειρόγραφα σε γερμανικά παλαιοβιβλιοπωλεία. Η καταλογογράφηση που έχει εκδώσει το Princeton University Press εντοπίζει κώδικες της Εικοσιφοίνισσας σε συλλογές της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών. Η διασπορά αυτή έχει σημασία για τη σημερινή διεκδίκηση. Για κάθε αντικείμενο χρειάζεται να τεκμηριωθεί τόσο η προέλευσή του όσο και η συλλογή στην οποία βρίσκεται σήμερα.
Πόσα κειμήλια απομένουν στη Βουλγαρία
Σε επιστολή προς τη Λίνα Μενδώνη, ο κ. Δωρόθεος ανέφερε 800 ιερά κειμήλια και 430 χειρόγραφα που αφαιρέθηκαν μόνο από την Εικοσιφοίνισσα. Πρόκειται για τον ιστορικό απολογισμό που επικαλείται ο ιεράρχης. Η καταλογογράφηση του Princeton University Press δίνει έναν συγκεκριμένο αριθμό για τη Σόφια: 248 χειρόγραφα της Μονής καταγεγραμμένα στο Κέντρο Σλαβοβυζαντινών Σπουδών «Ιβάν Ντούιτσεφ». Ο αριθμός αφορά τη συγκεκριμένη συλλογή κατά την καταλογογράφηση.
Ο ακριβής συνολικός αριθμός όσων παραμένουν στη Βουλγαρία δεν προκύπτει από τις δημοσιευμένες πηγές. Η αφαίρεση των 39 αντικειμένων που γύρισαν από τον ιστορικό απολογισμό θα έδινε μια εικόνα των απωλειών της Μονής, αλλά δεν θα έδειχνε πόσα βρίσκονται σήμερα στη γειτονική χώρα. Ορισμένα αντικείμενα έχουν εντοπιστεί αλλού, ενώ για άλλα η διαδρομή παραμένει άγνωστη. Στην ευρύτερη εκκρεμότητα προστίθενται κειμήλια από τις Σέρρες και από τις μονές της Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας και της Παναγίας Καλαμούς στην Ξάνθη, που επίσης υπέστησαν αφαιρέσεις.
Στις Σέρρες, ο πρωθυπουργός υποστήριξε ότι η συμφωνία κρατά ανοιχτό τον δρόμο για νέους επαναπατρισμούς. Για την Εικοσιφοίνισσα, η επόμενη πράξη είναι η παράδοση των 39 αντικειμένων με σαφείς όρους. Για τις διεκδικήσεις από τη Βουλγαρία, το ζητούμενο είναι ένας επικαιροποιημένος κατάλογος ανά μονή, με όσα έχουν εντοπιστεί, πού φυλάσσονται και ποια μπορούν να ενταχθούν σε επόμενη συμφωνία.
