Η συγγνώμη, η αυτοσυγκράτηση και η προσευχή αποκτούν αξία όταν αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο μιλούν και φέρονται μεταξύ τους τα μέλη μιας οικογένειας.
Επιμέλεια: Γιώργος Θεοχάρης
Μια έντονη διαφωνία μπορεί να αρχίσει από κάτι μικρό: έναν λογαριασμό, μια καθυστερημένη επιστροφή στο σπίτι, μια κουβέντα που ακούστηκε σαν επίκριση. Όταν όμως ακολουθούν φωνές, προσβολές και μέρες σιωπής, το αρχικό ζήτημα περνά σε δεύτερη μοίρα. Εκείνο που μένει είναι το αίσθημα ότι ο άνθρωπός μας δεν μας ακούει ή δεν μας σέβεται.
Οι μεγάλοι Πατέρες και οι σύγχρονοι Άγιοι δεν περιγράφουν την οικογενειακή ζωή ως μια διαρκή συμφωνία χωρίς δυσκολίες. Οι προτροπές τους στρέφονται στον τρόπο αντιμετώπισης της ρήξης: να συγκρατεί κανείς τον θυμό του, να αναγνωρίζει το δικό του σφάλμα και να αναζητεί την ειρήνη με πράξεις.
Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος: Μην αφήνετε τον θυμό να ριζώνει
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δίνει ιδιαίτερο βάρος στην αγάπη και στη φροντίδα ανάμεσα στους συζύγους. Στις ομιλίες του για την προς Εφεσίους επιστολή, καλεί τον σύζυγο να αντιμετωπίζει τη γυναίκα του ως πρόσωπο με το οποίο μοιράζεται τη ζωή του. Η εγγύτητα αυτή δημιουργεί ευθύνη για τα λόγια και τη συμπεριφορά του, ιδίως όταν εμφανίζεται μια διαφωνία.
Σε άλλη ομιλία του, ο Χρυσόστομος επιμένει στη γρήγορη συμφιλίωση μετά τον θυμό. Όσο παρατείνεται η εχθρότητα, τόσο ευκολότερα μια στιγμιαία έκρηξη γίνεται σταθερή πικρία. Η συμβουλή του μπορεί να εφαρμοστεί με μια απλή κίνηση: αν η συζήτηση έχει ξεφύγει, οι δύο πλευρές σταματούν, ηρεμούν και επιστρέφουν στο ζήτημα χωρίς να συνεχίζουν τις προσβολές.
Πρακτική προτροπή: Μην επιχειρείτε να λύσετε το πρόβλημα την ώρα που ανταλλάσσετε φωνές. Πείτε πότε θα ξαναμιλήσετε και τηρήστε το. Η παύση βοηθά μόνο όταν ακολουθεί πραγματική συζήτηση.
Άγιος Παΐσιος: Ο εγωισμός δυσκολεύει τη συμφιλίωση
Ο άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης μιλούσε συχνά για τον εγωισμό που απομακρύνει τον άνθρωπο από εκείνους που αγαπά. Σε έναν οικογενειακό καβγά, αυτό φαίνεται όταν κάθε πλευρά σκέφτεται μόνο πώς θα αποδείξει ότι έχει δίκιο. Μια παρατήρηση εκλαμβάνεται ως προσωπική επίθεση και μια προσπάθεια εξήγησης ως πρόκληση για νέα αντιπαράθεση.
Η ταπείνωση που προτείνει η πνευματική παράδοση δεν είναι διαρκής αυτοκατηγορία. Είναι η δυνατότητα να πει κάποιος: «Εδώ έσφαλα εγώ». Δεν χρειάζεται να συμφωνήσει με κάθε λέξη του άλλου για να αναγνωρίσει ότι τον διέκοψε, τον ειρωνεύτηκε ή αθέτησε μια υπόσχεση.
Πρακτική προτροπή: Πριν απαντήσετε στην κατηγορία που ακούσατε, ρωτήστε τον άλλον ποια συγκεκριμένη πράξη τον πλήγωσε. Έπειτα εξετάστε εκείνη την πράξη, χωρίς να μεταφέρετε αμέσως τη συζήτηση στα δικά του λάθη.
Η συγγνώμη χρειάζεται καθαρά λόγια και αλλαγή
Το «συγγνώμη αν στενοχωρήθηκες» συχνά αφήνει την ευθύνη θολή. Πιο ουσιαστικό είναι να κατονομάσει κάποιος τι έκανε: «Σου μίλησα απότομα μπροστά στα παιδιά» ή «Αγνόησα αυτό που μου είχες ζητήσει». Μετά τη συγγνώμη χρειάζεται μια συμφωνία για το τι θα γίνει διαφορετικά την επόμενη φορά.
Αν, για παράδειγμα, οι ίδιοι άνθρωποι συγκρούονται κάθε εβδομάδα για τις δουλειές του σπιτιού, η συμφιλίωση δεν τελειώνει με μια αγκαλιά. Χρειάζεται να μοιράσουν τις ευθύνες με τρόπο που και οι δύο καταλαβαίνουν και μπορούν να τηρήσουν. Η μετάνοια αποκτά περιεχόμενο όταν φαίνεται στη συμπεριφορά.
Άγιος Πορφύριος: Προσευχή με αγάπη
Στην πνευματική πορεία του αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτη, η αγάπη και η προσευχή κατείχαν κεντρική θέση. Μέσα σε μια οικογένεια, η προσευχή μπορεί να γίνει χρόνος ειλικρινούς αυτοεξέτασης: «Πώς μίλησα σήμερα; Τι φοβήθηκα; Τι χρειάζεται να διορθώσω;». Έτσι βοηθά τον άνθρωπο να πλησιάσει τον άλλον με λιγότερο θυμό.
Δεν αρκεί, όμως, να προσεύχεται κανείς να αλλάξει ο σύζυγος, ο γονιός ή το παιδί του, ενώ ο ίδιος επαναλαμβάνει την ίδια πληγωτική συμπεριφορά. Η προσευχή μπορεί να συνοδεύει την προσπάθεια για μια δύσκολη συζήτηση, μια έντιμη συγγνώμη ή την αναζήτηση βοήθειας όταν η σχέση έχει φτάσει σε αδιέξοδο.
Πρακτική προτροπή: Μετά από έναν καβγά, αφιερώστε λίγα λεπτά στην ησυχία πριν ξαναμιλήσετε. Σκοπός είναι να μπορέσετε να ακούσετε, όχι να ετοιμάσετε καλύτερα τα επιχειρήματά σας.
Αββάς Δωρόθεος: Η απόσταση μικραίνει όταν πλησιάζουμε με αγάπη
Ο αββάς Δωρόθεος χρησιμοποίησε την εικόνα ενός κύκλου για να μιλήσει για τις ανθρώπινες σχέσεις: καθώς οι άνθρωποι πλησιάζουν το κέντρο του, πλησιάζουν και μεταξύ τους. Η εικόνα βοηθά να καταλάβουμε γιατί δύο μέλη της ίδιας οικογένειας μπορεί να αισθάνονται ξένοι, παρότι ζουν κάτω από την ίδια στέγη. Η καθημερινή συνύπαρξη δεν εγγυάται από μόνη της επικοινωνία.
Για να μικρύνει η απόσταση, χρειάζεται ενδιαφέρον για όσα βιώνει ο άλλος. Πίσω από έναν καβγά για τα χρήματα μπορεί να υπάρχει φόβος για το μέλλον. Πίσω από μια διαφωνία για τον χρόνο με τα παιδιά μπορεί να υπάρχει εξάντληση. Η προσεκτική ακρόαση δεν λύνει αυτομάτως αυτά τα ζητήματα, αλλά βοηθά την οικογένεια να συζητήσει το πραγματικό τους περιεχόμενο.
Όταν τα παιδιά είναι παρόντα
Ο Χρυσόστομος υπογραμμίζει την ευθύνη των γονέων για την ανατροφή των παιδιών. Τα παιδιά μαθαίνουν και από όσα βλέπουν: πώς διαφωνούν οι μεγάλοι, αν ζητούν συγγνώμη και αν τηρούν όσα υπόσχονται.
Οι γονείς μπορούν να έχουν διαφορετικές απόψεις. Χρειάζεται όμως να μη ζητούν από το παιδί να πάρει θέση, να μεταφέρει μηνύματα ή να παρηγορήσει τον έναν απέναντι στον άλλον. Αν έχει τρομάξει από έναν καβγά, βοηθά να ακούσει καθαρά ότι δεν φταίει εκείνο και ότι η διαχείριση της διαφωνίας είναι ευθύνη των ενηλίκων.
Η επιδίωξη της ειρήνης έχει και ένα αναγκαίο όριο: όταν υπάρχουν βία, απειλές ή εξαναγκασμός, προέχει η ασφάλεια. Η συγχώρεση δεν απαιτεί έκθεση σε νέο κίνδυνο. Τότε χρειάζεται στήριξη από έμπιστα πρόσωπα και αρμόδιες υπηρεσίες, ώστε η προστασία να προηγηθεί κάθε συζήτησης για συμφιλίωση.
