Χίος: Στο Πυργί, οι εκκλησιές, όπως και τα σπίτια με τα γεωμετρικά σχέδια και τα ονομαστά «ξυστά», ξεχωρίζουν για την πρωτότυπη τεχνική στη διακόσμησή τους. – Στον Ι.Ν. Αγίων Αποστόλων, που αποτελεί κομψοτέχνημα βυζαντινής τέχνης, ο πλούσιος κεραμικός διάκοσμος αποσπά το βλέμμα των επισκεπτών
Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ
Πρόκειται για ένα εξαίρετο δείγμα της αρχιτεκτονικής, ένα έργο τέχνης που παραμένει ανέπαφο από τη φθορά του χρόνου κάτω από τον ήλιο του Αιγαίου. Ο λόγος φυσικά για το Πυργί στη Χίο -χωριό φημισμένο για την μεγάλη παραγωγή μαστίχας- τα σπίτια του οποίου αποτελούν έναν ευφάνταστο συνδυασμό γεωμετρικών σχεδίων που καλύπτουν την επιφάνεια των κτισμάτων. Πρόκειται για μια πρωτότυπη τεχνική διακόσμησης -με την ονομασία «ξυστά»- που οι ντόπιοι διδάχτηκαν από τους Γενοβέζους, όταν αυτοί είχαν υπό την κατοχή τους το νησί από το 1346 έως το 1566. Οι Γενοβέζοι φρόντισαν να οχυρώσουν το χωριό και να διαμορφώσουν τα χαρακτηριστικά του κατά τα πρότυπα των μεσαιωνικών οικισμών της Ευρώπης.
ΙΕΡΟΔΙΑΚΟΝΟΣ
Απάντηση στο πότε συγκροτήθηκε ο πρώτος οικισμός στο Πυργί μπορούμε να βρούμε στην μαρτυρία του ιεροδιακόνου Γρηγορίου του Χίου, ο οποίος μόνασε στη Νέα Μονή. Σύμφωνα με τα δικά του στοιχεία το Πυργί υπήρχε ήδη το 1089, ενώ η παρουσία του χωριού έχει καταγραφεί και κατά τον 15ο αιώνα όπως π.χ. στους χάρτες που είχε σχεδιάσει ο καταγόμενος από την Φλωρεντία φραγκισκανός μοναχός και γεωγράφος Κριστόφορο Μπουοντελμόντι. Αξίζει ακόμη να επισημανθεί και η παρατήρηση του εκ Χίου φιλολόγου και ιστορικού Γεώργιου Ζολώτα (19ος αιώνας), ο οποίος ήταν πεπεισμένος ότι ο αρχικός πυρήνας του χωριού υπήρχε πριν από τη κατάκτηση της Χίου από τη Γένοβα, παράλληλα με την ύπαρξη πολλών άλλων μικρών και μεγάλων χωριών, τα οποία ήταν διάσπαρτα στην περιοχή που ανήκει σήμερα το Πυργί. Ο ίδιος μάλιστα είχε επισημάνει ότι οι κάτοικοι όλων αυτών των ανοχύρωτων βυζαντινών οικισμών συνενώθηκαν με τους κατοίκους του Πυργιού για λόγους ασφάλειας και αποτέλεσαν ένα πολυάνθρωπο, πλούσιο και καλά οχυρωμένο χωριό.
Το Πυργί είναι επίσης γνωστό και για τους ναούς του -ορισμένοι εκ των οποίων θεωρούνται από τους ωραιότερους σε όλη τη Χίο. Οπως τα σπίτια έτσι και οι ναοί στο Πυργί ξεχωρίζουν για την εξωτερική τους διακόσμηση και τα έντεχνα μοτίβα τους.
Κοντά στην πλατεία του χωριού βρίσκεται ο ναός των Αγίων Αποστόλων, ο σημαντικότερος στο Πυργί και ένα κομψοτέχνημα της βυζαντινής τέχνης η ανέγερση του οποίου τοποθετείται πιθανόν τον 14ο αιώνα. Με βάση την επιγραφή που έχει διασωθεί στη βορειοδυτική παραστάδα του, θα πρέπει να πραγματοποιήθηκε εκτεταμένη επισκευή του ναού το 1564. Η αρχιτεκτονική μορφή του ναού έχει ως πρότυπο, αλλά σε μικρότερη κλίμακα, το καθολικό της Νέας Μονής, το οποίο κτίστηκε στα μέσα του 11ου αιώνα και ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο των οκταγωνικών ναών. Βασικό γνώρισμα αυτού του τύπου είναι η οκταγωνική στήριξη του τρούλου των ναών, αρχιτεκτονική λύση που ακολουθείται και στο ναό των Αγίων Αποστόλων. Ο ναός εσωτερικά διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Στο Ιερό Βήμα, με προεξέχουσα ημικυκλική αψίδα, τον κυρίως ναό και τον νάρθηκα, ο οποίος αρχικά χωριζόταν από τον κυρίως ναό με τοιχοποιία που σήμερα δυστυχώς δεν σώζεται. Στη δυτική πλευρά του νάρθηκα υπάρχει η κύρια είσοδος του ναού, ενώ υπάρχει και μια δευτερεύουσα θύρα στη νότια πλευρά του, η οποία οδηγεί στον προαύλιο χώρο που περιβάλλει το ναό από τις τρεις πλευρές του.
Με το που εισέρχεται ο επισκέπτης στο ναό το βλέμμα του αποσπά ο πλούσιος κεραμικός διάκοσμος. Στις μακριές του πλευρές διαμορφώνονται τέσσερα τυφλά αψιδώματα, που επιστέφονται με διπλά επάλληλα πλίνθινα τόξα. Οδοντωτές ταινίες, πράσινα φιαλοστόμια σε διάφορους σχηματισμούς και πινάκια κοσμούν τις όψεις προσδίδοντας σε αυτές ζωντάνια και χρωματική ποικιλία. Όσον αφορά στην τοιχοποιΐα οι σειρές με τις σκουροκόκκινες πέτρες σε συνδυασμό με το κονίαμα σε χρώμα ροζ δημιουργούν επίσης ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα. Το εσωτερικό του ναού είναι κατάγραφο. Στην επιγραφή που είναι ενσωματωμένη στο βόρειο τοίχο του κυρίως ναού αναγράφεται ως έτος αγιογράφησης το 1665, καθώς και το όνομα του ζωγράφου: Αντώνιος Κυνηγός με καταγωγή από την Κρήτη. Στον θόλο του τρούλου δεσπόζει ο Παντοκράτορας πλαισιωμένος από εννέα αγγέλους, ενώ στις κάθετες και κοίλες επιφάνειες γύρω από τη βάση του τρούλου, εικονίζονται σκηνές από το Δωδεκάορτο, οι τέσσερις Ευαγγελιστές και Εξαπτέρυγα.
ΚΡΗΤΙΚΗ ΣΧΟΛΗ
Στις πλάγιες τοιχοποιίες του κυρίως ναού εικονογραφούνται σκηνές από τον βίο και τα θαύματα των Αγίων Αποστόλων, Πέτρου και Παύλου -στο όνομα των οποίων άλλωστε τιμάται ο ναός- ενώ τη δυτική τοιχοποιία κοσμεί η παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας. Στο νάρθηκα και στο ημισφαίριο του μικρού τρούλου εικονίζεται η Παναγία έχοντας δίπλα της δώδεκα αγγέλους. Όσο δε για τις παραστάσεις δια χειρός του Αντωνίου Κυνηγού μπορούμε βάσιμα να αναγνωρίσουμε σε αυτές στοιχεία της Κρητικής Σχολής. Στη ζωγραφική του είναι επίσης εμφανείς και οι επιδράσεις της δυτικής τέχνης. Στοιχεία της οποίας μπορούμε να διαπιστώσουμε στην παράσταση της Άκρας Ταπείνωσης, που έχει διασωθεί στην κόγχη του Διακονικού, στο Ιερό Βήμα.
ΣΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΤΗΣ ΛΑΪΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ Ο ΝΑΟΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
Εξίσου εντυπωσιακός όσο και επιβλητικός είναι και ο ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ο ναός οικοδομήθηκε το 1694, ενώ η στοά στη νότια πλευρά αποτελεί προσθήκη που έγινε στις αρχές του 20ού αιώνα. Πρόκειται για μια τρίκλιτη βασιλική της οποίας το κεντρικό κλίτος είναι υπερυψωμένο και στεγάζεται με αψίδα. Και σε αυτό το ναό είναι ευδιάκριτη η τεχνική της χρήσης γεωμετρικών σχεδίων -δάνειο των Γενοβέζων- πάνω σε όλες τις επιφάνειες, στις οποίες διακρίνονται φυσικά μοτίβα σε ασπρόμαυρο χρώμα. Η διακόσμησή του ακολουθεί τα πρότυπα της λαϊκής παράδοσης, ενώ εντυπωσιακό είναι και το ξυλόγλυπτο τέμπλο του. Στη νότια πλευρά της αυλής-σε απόσταση λίγων μέτρων από τη νοτιοδυτική γωνία της-και στην θέση όπου παλαιότερα έστεκε ένα παλαιάς κατασκευής κωδωνοστάσιο, κτίστηκε το 1930 το σημερινό καμπαναριό.
Οι κάτοικοι του χωριού προκειμένου να το καταστήσουν ακόμη πιο γερό και ανθεκτικό χρησιμοποίησαν λευκή πελεκητή πέτρα με προέλευση από την Χίο. Η αυλή της εκκλησίας της Θεοτόκου κοσμείται με τις προτομές του Μητροπολίτη Γερμανού Θεοτοκά και του ψυχιάτρου Μιχάλη Γιαννίρη -δύο από τις πλέον εξέχουσες μορφές της Χίου- ενώ στη νοτιοανατολική γωνία της αυλής βρίσκεται το Αγίασμα. Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι επειδή κατά το παρελθόν υπήρχε κοντά στον Ι. Ναό της Θεοτόκου και άλλος μικρότερος ναός αφιερωμένος στον Άγιο Αντώνιο, οι ντόπιοι έκριναν πως θα ήταν σωστό να κτίσουν και ναό στη μνήμη αυτού του αγίου. Ο εν λόγω ναός λοιπόν στεγάζεται εδώ και πολλά χρόνια στο ισόγειο του καμπαναριού.
Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΤΑΞΙΑΡΧΗ ΣΤΟΝ ΠΟΡΤΑΝΑΤΟ ΚΑΙ Η ΥΠΑΠΑΝΤΗ
Στο νότιο μέρος του χωριού, στον Πορτανάτο, στέκει ο ναός του Ταξιάρχη. Πρόκειται για μια μονόκλιτη και καμαροσκέπαστη βασιλική, η οποία χαρακτηρίζεται από τα τυφλά αψιδώματα στις μακρές πλευρές, οι οποίες υπάρχουν στο εσωτερικό του ναού. Δεξιά και λίγο ψηλότερα από το υπέρθυρο της εισόδου της εκκλησίας -και σε εντοιχισμένη πέτρινη πλάκα- είναι ευδιάκριτη η χαραγμένη στη πέτρα χρονολογία 1680 όπως και η επιγραφή: «Δια κόπου και εξόδου Στεφάνου ιερέως Παπαδοπούλου και Θεοδώρου ιερέως». Επίσης, στη βορειοδυτική άκρη του χωριού μπορούμε να συναντήσουμε και την εκκλησία της Υπαπαντής, η οποία με βάση τα χαρακτηριστικά της έχει πολλές ομοιότητες με το ναό του Ταξιάρχη. Παρατηρώντας τα στοιχεία της τοιχοποιίας αλλά και τον πλίνθινο διάκοσμό της, μπορούμε να εικάσουμε ότι ο ναός αυτός πιθανόν να είναι παλαιότερος από εκείνον του Ταξιάρχη.
ΤΑ ΕΙΣΟΔΙΑ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ, Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΣΤΟ ΜΑΝΑΓΡΟ, ΤΟ ΛΙΤΟ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΚΑΙ Ο ΑΓΙΟΣ ΝΕΥΚΛΟΣ
Έξω από τον οικισμό στο Πυργί βρίσκονται τα Εισόδια της Θεοτόκου και η Mεταμόρφωση στο Μάναγρο. Τα Εισόδια της Θεοτόκου είναι ένας μικρός ερειπωμένος ναός στο εσωτερικό του οποίου διακρίνονται λείψανα τοιχογραφιών και μέλη από προχριστιανικούς ναούς, τα οποία είναι ενσωματωμένα στους τοίχους του. Η δε Μεταμόρφωση είναι μια μικρή εκκλησία η οποία ανάγεται μάλλον στους βυζαντινούς χρόνους και είναι διακοσμημένη με αψιδώματα και κεραμικά κοσμήματα, τα οποία καλύπτουν την βόρεια όψη της. Αναφορά θα πρέπει να γίνει βεβαίως και στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο, ένα λιτό εξωκκλήσι με τρούλο που ταιριάζει όμως με την απλότητα της γύρω φύσης, όπως και στον Άγιο Εύπλου που στην τοπική διάλεκτο αναφέρεται ως Άγιος Νεύκλος. Το εκκλησάκι αυτό βρίσκεται πολύ κοντά στον Αγιο Ιωάννη και είναι ένας μονοκάμαρος ναός με κεραμικά και αρχιτεκτονικά μέλη, τα οποία προέρχονται από αρχαία ελληνικά κτίσματα.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
