Ένα από τα πιο φημισμένα αγιαστικά κέντρα της Κωνσταντινουπόλεως είναι η Ζωοδόχος Πηγή στο Μπαλουκλί, που βρίσκεται έξω από τα χερσαία τείχη, δυτικά της Πόλης.
Γιά την καταγωγή του ιερού έρχονται από τα βάθη της παράδοσης δύο εκδοχές…
α) Η πρώτη τοποθετείται στις αρχές του 6ου αι. και αναφέρεται στον Ιουστινιανό. Πηγή ο ιστορικός Προκόπιος. Ο Ιουστινιανός κυνηγούσε σ᾽ ένα θαυμάσιο τοπείο με πολύ πράσινο, νερά, δέντρα και ομορφιά. Εκεί, σαν σε όραμα, είδε ένα μικρό παρεκκλήσιο, πλήθος λαού κι ένα ιερέα μπροστά σε μία πηγή. Είναι η πηγή των θαυμάτων, του είπαν. Ο Ιουστινιανός έχτισε εκεί μοναστήρι με υλικά που περίσσεψαν από την Αγία Σοφία. Ο Ι. Κεδρηνός αναφέρει ότι χτίστηκε το 560.
β) Ο Νικηφόρος Κάλλιστος διασώζει άλλη παράδοση: Ο μετέπειτα αυτοκράτωρ Λέων ο Θραξ (457-474) όταν ερχόταν κάποτε ως απλός στρατιώτης στην Κωνσταντινούπολη συνάντησε στη Χρυσή Πύλη ένα τυφλό που του ζήτησε νερό. Ψάχνοντας για νερό μια φωνή του υπέδειξε την πηγή. Όταν θα γινόταν αυτοκράτωρ, του είπε η προφητική φωνή, θα έπρεπε να χτίση δίπλα στην πηγή μία εκκλησία. Ο Κάλλιστος περιγράφει τη μεγάλη αυτή εκκλησία με πολλές λεπτομέρειες («Έκφρασις του θείου ναού της Πηγής, ον ο Λέων ανήγειρεν», Ρ.G. Migne, τομ. 147, 73-77), αλλά η περιγραφή ταιριάζει περισσότερο στο οικοδόμημα που έχτισε ο Ιουστινιανός. Ιστορικά είναι εξακριβωμένο ότι το 536 στη Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως υπό τον Πατριάρχη Μηνά (536-552) λαβαίνει μέρος και ο Ζήνων, ηγούμενος «του οίκου της αγίας ενδόξου Παρθένου και Θεοτόκου Μαρίας εν τη Πηγή».
Η εκκλησία της Πηγής, σύμφωνα με την περιγραφή του ιδίου του Καλλίστου, ήταν η μισή χτισμένη μέσα στη γη, είχε ορθογώνιο σχήμα, διέθετε τέσσερεις εισόδους από τις ισάριθμες πλευρές και οδηγούσε ως το αγίασμα με δύο μαρμάρινες κλίμακες, που η κάθε μία είχε 25 σκαλοπάτια.
Το εξωτερικό φως, από τα φωτιστικά ανοίγματα, επικεντρωνόταν πάνω στην Πηγή με το αγίασμα. Η εκκλησία του αγιάσματος ήταν στολισμένη με πλούσια διακόσμηση, επιχρυσωμένη οροφή και θαυμάσιες τοιχογραφίες και εικόνες.
Από τις τοιχογραφίες ο Κάλλιστος επισημαίνει την Υπαπαντή, τη Μεταμόρφωση, τη Σταύρωση, την εμφάνιση του Χριστού στις άγιες γυναίκες, την Ανάληψη και την Πεντηκοστή. Αναφέρει δύο εικόνες που ιστορούσαν θαύματα για τις οποίες, πρέπει να υποθέσουμε, ότι θα απεικόνιζαν λεπτομέρειες από το κεντρικό θέμα της Ζωοδόχου Πηγής.
Η εικόνα Ζωοδόχος Πηγή αποτελεί επίθετο της Παναγίας και έχει σχέση με το αγίασμα. Γρήγορα συνδέθηκε με τη λαική πίστη και ο τύπος της εικόνας διαδόθηκε σ᾽ ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο και ιδιαίτερα όπου υπήρχε πηγή που μετατρεπόταν σε αγίασμα. Πρώτη φορά τον 9ο αι. ο Ιωσήφ Υμνογράφος έδωσε τον τίτλο «Ζωοδόχος Πηγή» σε ύμνο του προς τη Θεοτόκο.
Σήμερα στην αυλή της Ζωοδόχου Πηγής βρίσκονται οι τάφοι των Οικουμενικών Πατριαρχών. Το δε αγίασμα βρίσκεται στον υπόγειο Ναό και αποτελείται από μαρμαρόκτιστη πηγή, το νερό της οποίας θεωρείται αγιασμένο.
Απ” εδώ διαδόθηκε ο τύπος της Παναγίας Ζωοδόχου Πηγής σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο. Είναι αξιοσημείωτο ότι ψηφιδωτή παράσταση της εικόνας σώζεται στον εσωνάρθηκα της Μονής της Χώρας.
