Δεκατέσσερα χρόνια μετά το ξέσπασμα του εμφυλίου και σχεδόν έναν χρόνο από την πτώση του Μπασάρ αλ Άσαντ, η Συρία δεν μπήκε σε φάση σταθεροποίησης – αντίθετα, εξελίσσεται σε σκακιέρα μιας νέας, πιο σύνθετης αντιπαράθεσης.
Ρεπορτάζ: Γιάννης Παπανικολάου
Στο επίκεντρο αυτής της σύγκρουσης βρίσκονται πλέον δύο περιφερειακές δυνάμεις, η Τουρκία και το Ισραήλ, που επιχειρούν να διαμορφώσουν μονομερώς το μελλοντικό γεωπολιτικό τοπίο της χώρας, προβάλλοντας ως άλλοθι ζητήματα «εθνικής ασφάλειας».
Την ίδια στιγμή, εκατομμύρια Σύροι εξακολουθούν να ζουν ως πρόσφυγες ή εσωτερικά εκτοπισμένοι, με τη Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες να καταγράφει μια από τις πιο παρατεταμένες ανθρωπιστικές κρίσεις παγκοσμίως.
Από τον Άσαντ στον Αλ Σαράα: μια «νέα» Συρία, τα ίδια εκρηκτικά ρήγματα
Η κατάρρευση του μπααθικού καθεστώτος και η φυγή του Άσαντ στη Μόσχα τον Δεκέμβριο του 2024 δεν έκλεισε τον κύκλο της βίας. Αντίθετα, η ανάληψη της εξουσίας από τον Άχμαντ Χουσεΐν αλ-Σαράα (Αμπού Μοχάμαντ αλ Τζολάνι), πρώην επικεφαλής του Μετώπου αλ Νούσρα, έφερε στην επιφάνεια όλες τις παλιές γραμμές θραύσης:
• Άραβες (80–90%),
• Κούρδοι (7–10%),
• Τουρκμένοι, Αρμένιοι, Ασσύριοι, Τσερκέζοι, Τσετσένοι,
• Σουνίτες, Αλαουίτες, Χριστιανοί, Δρούζοι, Ισμαηλίτες, Σιίτες.
Το παλιό αυταρχικό κράτος διατηρούσε αυτά τα μωσαϊκά υπό ασφυκτικό έλεγχο. Σήμερα, η απολυταρχία αντικαταστάθηκε από ένα εύθραυστο ισλαμιστικό καθεστώς με περιορισμένη νομιμοποίηση, ενώ το κενό ισχύος στα σύνορα και στην ύπαιθρο προσπαθούν να καλύψουν οι γείτονες – πρώτα η Τουρκία και το Ισραήλ.
Ο τουρκικός στόχος: ασφυκτικός κλοιός γύρω από τους Κούρδους
Για την Άγκυρα, η συριακή εξίσωση έχει δύο βασικές σταθερές:
1. Ασφάλεια των νοτίων συνόρων – δημιουργία «ζώνης ασφαλείας» και σταδιακή επιστροφή εκατομμυρίων Σύρων προσφύγων.
2. Αποτροπή κουρδικής οντότητας ανατολικά του Ευφράτη, ανάλογης με το Ιρακινό Κουρδιστάν.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Τουρκία εδώ και χρόνια παρουσιάζει στη σχέση της με το ΝΑΤΟ τον κουρδικό ένοπλο παράγοντα (YPG/SDF) ως άμεση τρομοκρατική απειλή συνδεδεμένη με το PKK. Στο έδαφος, η Άγκυρα έχει ήδη πραγματοποιήσει διαδοχικές επιχειρήσεις:
• «Ασπίδα του Ευφράτη» (2016),
• «Κλάδος Ελαίας» (2018),
• «Πηγή Ειρήνης» (2019),
καθώς και σειρά αεροπορικών πληγμάτων στη βόρεια και βορειοανατολική Συρία. Η Τουρκία στήριξε κάθε ένοπλη ομάδα που πολεμούσε τους Κούρδους, ακόμη και αν αυτό σήμαινε σιωπηρές συνεννοήσεις με ακραίους σουνιτικούς σχηματισμούς. Ο στρατηγικός στόχος είναι σαφής: να μην επιτραπεί η γεωγραφική συνέχεια κουρδικών περιοχών από το Ιράκ μέχρι τη Μεσόγειο.
Ο ισραηλινός στόχος: φραγμός στον ιρανικό άξονα και ασπίδα για το βορειοανατολικό μέτωπο
Το Ισραήλ, από την άλλη, αντιμετωπίζει τη Συρία ως κρίσιμο κρίκο του ιρανικού «χερσαίου διαδρόμου» Τεχεράνη–Βαγδάτη–Δαμασκός–Βηρυτός. Η στρατηγική του χαρακτηρίζεται από τη λεγόμενη «Εκστρατεία μεταξύ των Πολέμων» (MaBaM): συνεχείς, χαμηλής έντασης αεροπορικές και πυραυλικές επιχειρήσεις, με στόχο:
• να αποτραπεί η μόνιμη ιρανική στρατιωτική παρουσία,
• να περιοριστεί η μεταφορά προηγμένων οπλικών συστημάτων στη Χεζμπολάχ,
• να φθαρεί σταδιακά η συριακή αντιαεροπορική άμυνα.
Μετά την πτώση Άσαντ, οι ισραηλινές δυνάμεις προχώρησαν σε βαθύτερο τακτικό έλεγχο πέραν του Γκολάν, δημιουργώντας ουσιαστικά μια de facto ζώνη ασφαλείας σε βάθος λίγων χιλιομέτρων εντός συριακού εδάφους, με παράλληλη ενίσχυση των Δρούζων της Νότιας Συρίας ως «μαξιλάρι» ανάμεσα σε Ιράν, φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές και ισραηλινό έδαφος.
⸻
Η βάση Αλ Τανφ και το «Δαχτυλίδι» των ΗΠΑ
Κομβικός παράγοντας σε αυτό το νέο σκηνικό είναι η αμερικανική παρουσία. Παρά τις ανακοινώσεις περί σταδιακής αποχώρησης, οι ΗΠΑ διατηρούν κρίσιμο αποτύπωμα στην περιοχή της Αλ Τανφ, στο τριεθνές Συρίας–Ιράκ–Ιορδανίας.
Η μικρή, αλλά στρατηγικής σημασίας φρουρά ελέγχει μια ζώνη περίπου 55 χιλιομέτρων, αποτελώντας «βύσμα» στον ιρανικό χερσαίο διάδρομο. Η ίδια η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ (US CENTCOM) έχει χαρακτηρίσει την περιοχή κρίσιμη για τα συμφέροντα των ΗΠΑ και των συμμάχων τους στη Μέση Ανατολή.
Παράλληλα, η παρουσία υποστηρικτικών βάσεων επί ιορδανικού εδάφους επιτρέπει την ταχεία ενίσχυση ή αποχώρηση δυνάμεων, ανάλογα με τις εξελίξεις, δίνοντας στην Ουάσιγκτον τη δυνατότητα να λειτουργεί ως «ρυθμιστής» ανάμεσα σε Ισραήλ, Τουρκία και νέες συριακές αρχές.
⸻
Ο «Διάδρομος του Δαβίδ»: μια χαρτογραφημένη στρατηγική, όχι ακόμη επίσημη πολιτική
Σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται η ιδέα του λεγόμενου «Διαδρόμου του Δαβίδ»: μιας γεωγραφικής σύνδεσης των περιοχών των Δρούζων στη Νότια–Νοτιοδυτική Συρία με τις κουρδικές περιοχές ανατολικά του Ευφράτη, με αμερικανικό «κόμβο» την Αλ Τανφ.
Δεν υπάρχει επίσημη απόφαση ή δημόσια στρατηγική δήλωση ούτε από το Τελ Αβίβ ούτε από την Ουάσιγκτον. Πρόκειται όμως για ένα σενάριο που συζητείται σε think tank, διπλωματικούς και στρατιωτικούς κύκλους:
• δημιουργεί μια συνεχή λωρίδα φιλικών ή ουδέτερων πληθυσμών, που περιορίζει τον έλεγχο του καθεστώτος Αλ Σαράα,
• αποκόπτει τον ιρανικό χερσαίο άξονα προς τον Λίβανο,
• αναβαθμίζει στρατηγικά τους Κούρδους σε ρυθμιστικό παράγοντα, με την κάλυψη ΗΠΑ–Ισραήλ.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, που προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει τη στάση της απέναντι στη «νέα Συρία», η περιοχή παραμένει κορυφαία προτεραιότητα. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης υπογραμμίζει ότι η ΕΕ θα συνδέσει την όποια εμπλοκή στην ανοικοδόμηση με σαφείς εγγυήσεις για σταθεροποίηση και σεβασμό των μειονοτήτων – κάτι που ο «διάδρομος» επηρεάζει άμεσα.
Γιατί ο διάδρομος θορυβεί την Τουρκία και το Ιράν
Εάν ο «Διάδρομος του Δαβίδ» πάρει έστω και άτυπη μορφή στο πεδίο, τα προβλήματα για την Τουρκία και το Ιράν είναι πολλαπλά:
• Για την Τουρκία, η αναβάθμιση των Κούρδων σε κομβικό κρίκο ενός φιλοδυτικού διαδρόμου ακυρώνει δεκαετίες τουρκικής στρατηγικής αποτροπής κουρδικής αυτονομίας. Δημιουργείται ένα «σκληρό πυρήνα» κουρδικής παρουσίας, με πλάτη Ισραήλ–ΗΠΑ, που δύσκολα θα μπορέσει να ανατραπεί με μεμονωμένες επιχειρήσεις.
• Για το Ιράν, ο διάδρομος σημαίνει πρακτικά διακοπή της εύκολης χερσαίας διαδρομής ενίσχυσης της Χεζμπολάχ και περιορισμό της ικανότητας επιρροής του στη Συρία. Εντείνει, ταυτόχρονα, το εσωτερικό του πρόβλημα με τους δικούς του Κούρδους, αφού ενισχύεται το αφήγημα μιας διασυνοριακής κουρδικής ζώνης.
Δεν είναι τυχαίο ότι στα παρασκήνια του ΟΗΕ, σε συνεδριάσεις για τη «νέα Συρία», διπλωματικές αποστολές –όπως η αμερικανική Μόνιμη Αντιπροσωπεία στις ΗΠΑ στον ΟΗΕ– παρακολουθούν στενά κάθε συζήτηση που αφορά την παρουσία ξένων δυνάμεων, πολιτοφυλακών και τον έλεγχο διαδρόμων μετακίνησης στρατευμάτων και οπλισμού.
Η θέση της Δύσης και το ευρωπαϊκό δίλημμα
Για τις δυτικές δυνάμεις, η Συρία μετά τον Άσαντ είναι ταυτόχρονα ευκαιρία και παγίδα. Ευκαιρία, επειδή ένα νέο καθεστώς –όσο προβληματικό κι αν είναι– αφήνει περιθώριο για πίεση και όρους. Παγίδα, επειδή η γεωπολιτική «υπερφόρτωση» (Ρωσία, Τουρκία, Ιράν, Ισραήλ, τζιχαντιστικά κατάλοιπα, κουρδικό ζήτημα) κάνει κάθε κίνηση εξαιρετικά επικίνδυνη.
Η ΕΕ προσπαθεί να στηρίξει την κοινωνία των πολιτών και τη μετάβαση, μέσω της Ευρωπαϊκής Αντιπροσωπείας στη Συρία, χωρίς όμως να έχει ένα ενιαίο σκληρό στρατηγικό εργαλείο στο πεδίο. Έτσι, παραμένει σε μεγάλο βαθμό θεατής των κινήσεων Ισραήλ–Τουρκίας–ΗΠΑ, με μοναδικό μοχλό επιρροής τις οικονομικές κυρώσεις, την ανθρωπιστική βοήθεια και τις προοπτικές ανοικοδόμησης.
Μια σύγκρουση χωρίς επίσημο πόλεμο – αλλά με πολύ πραγματικά διακυβεύματα
Ο «πόλεμος» Ισραήλ – Τουρκίας στη Συρία δεν είναι κλασικός πόλεμος με γραμμές μετώπων. Είναι σύγκρουση στρατηγικών διαδρομών, ζωνών επιρροής και πληθυσμιακών «μαξιλαριών». Η Άγκυρα επιδιώκει να στραγγαλίσει το κουρδικό project και να αναδειχθεί σε προστάτη της σουνιτικής πλειοψηφίας. Το Ισραήλ προσπαθεί να κλείσει τον ιρανικό διάδρομο και να θωρακίσει το βόρειο μέτωπό του.
Στη μέση, εκατομμύρια Σύροι προσπαθούν απλώς να επιβιώσουν, με τη διεθνή κοινότητα να ισορροπεί ανάμεσα σε ρεαλισμό και υποκρισία. Μέχρι να ξεκαθαρίσει αν ο «Διάδρομος του Δαβίδ» θα μείνει στο επίπεδο του χάρτη ή θα αποκτήσει σάρκα και οστά, το μόνο βέβαιο είναι ότι η Συρία παραμένει το κεντρικό εργαστήριο της νέας Μέσης Ανατολής – και το πεδίο όπου Ισραήλ και Τουρκία δοκιμάζουν μέχρι πού μπορούν να φτάσουν, χωρίς να ανάψουν επίσημα το φιτίλι ενός γενικευμένου πολέμου.
