Κύπρος: Εξήντα έξι χρόνια ζωής συμπληρώνει η Κυπριακή Δημοκρατία, με την επέτειο της ανεξαρτησίας να συνδέει την υπερηφάνεια για την κρατική υπόσταση με την οδυνηρή πραγματικότητα της συνεχιζόμενης τουρκικής κατοχής.
Ρεπορτάζ: Γιάννης Παπανικολάου
Η 1η Οκτωβρίου αποτελεί ημέρα μνήμης, τιμής και ευθύνης για έναν λαό που πέρασε από την αποικιοκρατία στην ανεξαρτησία, γνώρισε τον πόλεμο και την προσφυγιά και εξακολουθεί να αναζητεί την επανένωση της πατρίδας του.
Στο επετειακό μήνυμα της κυπριακής Προεδρίας, η Δημοκρατία χαρακτηρίζεται ως η σημαντικότερη κατάκτηση του κυπριακού λαού. Η προστασία της κυριαρχίας, η ενίσχυση των θεσμών και η αναβάθμιση της διεθνούς θέσης της αναδεικνύονται σε προτεραιότητες που αποκτούν ιδιαίτερο βάρος όσο παραμένει άλυτο το Κυπριακό.
Από την αποικιοκρατία στον αγώνα της ΕΟΚΑ
Η σύγχρονη διαδρομή προς την ανεξαρτησία ξεκινά μέσα στη βρετανική περίοδο. Το 1878 η διοίκηση της Κύπρου πέρασε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη Βρετανία. Το 1914 ακολούθησε η βρετανική προσάρτηση και το 1925 το νησί ανακηρύχθηκε αποικία του Στέμματος.
Το αίτημα των Ελληνοκυπρίων για ένωση με την Ελλάδα κυριάρχησε επί δεκαετίες. Τα Οκτωβριανά του 1931 και η καταστολή που ακολούθησε άφησαν βαθύ αποτύπωμα, ενώ το ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 επιβεβαίωσε τη δυναμική της διεκδίκησης.
Την 1η Απριλίου 1955 άρχισε ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ, με στρατιωτικό αρχηγό τον Γεώργιο Γρίβα, γνωστό ως «Διγενή», και πολιτικό ηγέτη τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄. Οι εκτελέσεις αγωνιστών, η εξορία του Μακαρίου και οι θυσίες μορφών όπως ο Γρηγόρης Αυξεντίου και ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης σημάδεψαν την τετραετία 1955–1959.
Όπως προκύπτει από την ιστορική αναδρομή της ιστορικού Αναστασίας Γιάγκου, δημοσιευμένη σε εκπαιδευτικό ιστότοπο της Κυπριακής Δημοκρατίας, ο αγώνας επιδίωκε την απελευθέρωση και την ένωση. Η τελική διπλωματική κατάληξη, ωστόσο, ήταν η ανεξαρτησία.
Η ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας πριν από 66 χρόνια, αποτέλεσμα των διαχρονικών αγώνων του λαού μας, που κορυφώθηκαν με τον εθνικοαπελευθερωτικό και αντιαποικιακό αγώνα της ΕΟΚΑ, ήταν και παραμένει η κορυφαία μεταβολή στην μακραίωνη ιστορία της χώρας μας.
Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι η σημαντικότερη κατάκτησή μας. Ο σεβασμός και η προστασία της, η συνεχής αναβάθμιση της υπόστασής της και η ενίσχυση όλων των παραγόντων ισχύος της, τόσο στο εσωτερικό όσο και διεθνώς, αποτελούν ύψιστη προτεραιότητά μας.
— Προεδρία της ΚΔ (@CYpresidency) October 1, 2026
Η γέννηση του κράτους και ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος
Οι Συμφωνίες Ζυρίχης–Λονδίνου του Φεβρουαρίου 1959 διαμόρφωσαν το πλαίσιο του νέου κράτους. Η Κυπριακή Δημοκρατία ιδρύθηκε επισήμως στις 16 Αυγούστου 1960, με πρώτο Πρόεδρο τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄ και Αντιπρόεδρο τον Τουρκοκύπριο Φαζίλ Κουτσιούκ. Η αποχώρηση του τελευταίου Βρετανού κυβερνήτη, Σερ Χιου Φουτ, συμβόλισε το τέλος της αποικιακής διοίκησης.
Η Βρετανία διατήρησε τις κυρίαρχες στρατιωτικές βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλειας, ενώ Ελλάδα, Τουρκία και Βρετανία ανέλαβαν ρόλο εγγυητριών δυνάμεων. Το νέο καθεστώς συνδύαζε την ανεξαρτησία με σύνθετους συνταγματικούς και διεθνείς περιορισμούς. Η επίσημη επέτειος εορτάζεται την 1η Οκτωβρίου, παρότι η πραγματική ημερομηνία ίδρυσης είναι η 16η Αυγούστου.
Η κρίση του 1963 και η παρουσία του ΟΗΕ
Η λειτουργία του δικοινοτικού συνταγματικού συστήματος αντιμετώπισε γρήγορα σοβαρές δυσκολίες. Τον Νοέμβριο του 1963 ο Μακάριος πρότεινε τροποποιήσεις του Συντάγματος, οι οποίες απορρίφθηκαν από την τουρκοκυπριακή πλευρά. Ακολούθησαν διακοινοτικές συγκρούσεις, ανθρώπινες απώλειες και μετακινήσεις πληθυσμών, με βαθιές συνέπειες για την εμπιστοσύνη μεταξύ των κοινοτήτων.
Τον Μάρτιο του 1964 το Συμβούλιο Ασφαλείας συγκρότησε την ειρηνευτική δύναμη UNFICYP. Η παρουσία της, που συνεχίζεται επί δεκαετίες, καταδεικνύει πόσο μακρόχρονη υπήρξε η αδυναμία εξεύρεσης συνολικής πολιτικής διευθέτησης.
Το πραξικόπημα και η τουρκική εισβολή
Η δραματικότερη καμπή ήρθε το 1974. Στις 15 Ιουλίου εκδηλώθηκε πραξικόπημα κατά του Μακαρίου από την Εθνική Φρουρά, υπό την καθοδήγηση Ελλήνων αξιωματικών και με ευθύνη της δικτατορίας των Αθηνών. Πέντε ημέρες αργότερα, στις 20 Ιουλίου, η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο.
Η Άγκυρα επικαλέστηκε την ιδιότητά της ως εγγυήτριας δύναμης. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, όμως, και η δεύτερη επίθεση τον Αύγουστο κατέληξαν στην κατάληψη μεγάλου τμήματος του νησιού και στη διαμόρφωση της διαίρεσης που παραμένει μέχρι σήμερα.
Οι συνέπειες υπήρξαν καταστροφικές: νεκροί, αγνοούμενοι, εκτοπισμένοι, οικογένειες που έχασαν τα σπίτια και τις περιουσίες τους. Η Κερύνεια, η Μόρφου και η Αμμόχωστος συνδέθηκαν με την εμπειρία της κατοχής, ενώ η Λευκωσία παραμένει διαιρεμένη. Περίπου το 37% του εδάφους της Δημοκρατίας βρίσκεται υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή.
Η απόσχιση του 1983 και η ευρωπαϊκή πορεία
Στις 15 Νοεμβρίου 1983 ανακηρύχθηκε μονομερώς η αποσχιστική οντότητα στα κατεχόμενα. Το Συμβούλιο Ασφαλείας, με το ψήφισμα 541, χαρακτήρισε την ανακήρυξη νομικά άκυρη και ζήτησε την ανάκλησή της. Το ψήφισμα 550 επανέλαβε την έκκληση προς τα κράτη να μην αναγνωρίσουν ούτε να διευκολύνουν την αποσχιστική οντότητα.
Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την 1η Μαΐου 2004, αποτέλεσε καθοριστικό σταθμό. Ολόκληρη η Κυπριακή Δημοκρατία εντάχθηκε στην Ένωση, με αναστολή εφαρμογής του ευρωπαϊκού κεκτημένου στις περιοχές όπου η κυβέρνησή της δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο. Η Πράσινη Γραμμή δεν αποτελεί εξωτερικό σύνορο της .
Η επέτειος των 66 χρόνων υπενθυμίζει ότι η ανεξαρτησία παραμένει πολύτιμη κατάκτηση και η επανένωση ανοιχτός στόχος. Η επίσημη κυπριακή θέση επιδιώκει διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία με πολιτική ισότητα, σύμφωνα με τα ψηφίσματα του ΟΗΕ και τις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για τις επόμενες γενιές, το ζητούμενο παραμένει μια πατρίδα ειρηνική, ασφαλής και απαλλαγμένη από τη διαίρεση.
