Από τους απόκρημνους πρόποδες του Κιθαιρώνα και τις καταπράσινες πλαγιές του Υμηττού και της Πεντέλης, μέχρι την καρδιά του σύγχρονου αστικού ιστού της Αθήνας, τα μοναστήρια της Αττικής αποτελούν διαχρονικούς φάρους πίστης, ιστορίας και πολιτισμού.
Από τον ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΣΠΥΡΟΥ*
Δεν πρόκειται απλώς για θρησκευτικά μνημεία, αλλά για ζωντανούς οργανισμούς που άντεξαν στο πέρασμα των αιώνων, διασώζοντας την ιστορική μνήμη, την εθνική ταυτότητα και τη σπουδαία βυζαντινή αρχιτεκτονική κληρονομιά.
ΜΟΝΗ ΠΕΤΡΑΚΗ: Στην καρδιά της Αθήνας, ανάμεσα στους έντονους ρυθμούς της σύγχρονης πόλης, στέκει εδώ και αιώνες ένας από τους σημαντικότερους και ιστορικότερους μοναστηριακούς τόπους της πρωτεύουσας: Η Ιερά Μονή Ασωμάτων – Πετράκη. Περνώντας την κεντρική πύλη της Μονής, στην οδό Γενναδίου 14, και ανεβαίνοντας τα μαρμάρινα σκαλοπάτια του περιβόλου, ο επισκέπτης αντικρίζει το επιβλητικό Καθολικό, ένα μνημείο που αποπνέει τη μακραίωνη πνευματική και ιστορική του πορεία.
Στα νοτιοδυτικά του ναού βρίσκεται ο τάφος του μεγάλου Διδασκάλου του Γένους Κωνσταντίνου Οικονόμου του εξ Οικονόμων, υπενθυμίζοντας τη στενή σύνδεση της Μονής με την πνευματική ιστορία του Ελληνισμού.
Τα διάσπαρτα αρχαία μαρμάρινα μέλη, επιγραφικά και μη, που σώζονται στον περίβολο μαρτυρούν τη διαχρονική παρουσία του χώρου και τις αλλεπάλληλες οικοδομικές φάσεις που γνώρισε κατά τη διάρκεια των αιώνων. Η Μονή ανακαινίστηκε και επισκευάστηκε επανειλημμένα, από τον 15ο αιώνα έως και τον 20ο, με σημαντικότερη εκείνη του 1673. Τότε, χάρη στη μεγάλη ανακαίνιση που πραγματοποίησε ο μοναχός Παρθένιος Πετράκης, η Μονή έλαβε και την προσωνυμία με την οποία είναι γνωστή μέχρι σήμερα: Ιερά Μονή Ασωμάτων Πετράκη.
Το Καθολικό της Ιεράς Μονής, ένας μνημειώδης σύνθετος τετρακιόνιος ναός της κωνσταντινουπολίτικης σχολής, χρονολογείται στα τέλη του 10ου αιώνα και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Αθήνας. Κατά τη μακραίωνη ιστορία του γνώρισε αρκετές επεμβάσεις, σημαντικότερες από τις οποίες ήταν η μετακίνηση του τέμπλου για τη διεύρυνση του Ιερού Βήματος και η προσθήκη του εξωνάρθηκα το 1804.
Η αρχιτεκτονική του συνδυάζει αρμονικά στοιχεία της μεσοβυζαντινής και της ύστερης βυζαντινής περιόδου, με κυρίαρχο τον επιβλητικό τρούλο, ενώ στο εσωτερικό του διασώζεται ένας εξαιρετικής αξίας αγιογραφικός διάκοσμος. Οι τοιχογραφίες αναπτύσσονται σε ζώνες και απεικονίζουν σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Θεοτόκου, τις μεγάλες Δεσποτικές εορτές, το Θείο Πάθος, μορφές Προφητών, Αποστόλων, Ιεραρχών και Οσίων, καθώς και σπάνιες παλαιοδιαθηκικές παραστάσεις. Στον τρούλο δεσπόζει ο Παντοκράτορας, περιβαλλόμενος από αγγελικές δυνάμεις και Προφήτες, ενώ το Ιερό Βήμα κοσμείται από ιδιαίτερα αξιόλογες συνθέσεις που αναδεικνύουν τη θεολογική και καλλιτεχνική αρτιότητα του ναού. Ο πλούτος της εικονογράφησης, η υψηλή αισθητική των τοιχογραφιών και η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του Καθολικού καθιστούν την Ιερά Μονή Ασωμάτων – Πετράκη ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία όχι μόνο της πρωτεύουσας, αλλά και ολόκληρης της Ελλάδας.
ΜΟΝΗ ΟΣΙΟΥ ΜΕΛΕΤΙΟΥ: Στους ήσυχους πρόποδες του Κιθαιρώνα, δεσπόζει η Ιερά Μονή του Οσίου Μελετίου. Κρυμμένη μέσα στο καταπράσινο τοπίο της Οινόης -του γνωστού στους κατοίκους «Μαζίου»- σε υψόμετρο περίπου 520 μέτρων, στα όρια Αττικής και Βοιωτίας, η Μονή υποδέχεται τον επισκέπτη σε έναν χώρο όπου η ηρεμία, η ιστορία και η κατάνυξη γίνονται μία μοναδική εμπειρία. Η παράδοση συνδέει την ίδρυσή της με τον Όσιο Μελέτιο τον Νέο, τον Καππαδόκη ασκητή που έφθασε στον Κιθαιρώνα στα τέλη του 11ου αιώνα και γύρω στο 1081 αναδιοργάνωσε ή ίδρυσε τη μονή που φέρει το όνομά του. Η αυστηρή ασκητική του ζωή, οι θαυματουργικές επεμβάσεις και οι προφητείες του τον κατέστησαν μία από τις σημαντικότερες μορφές του βυζαντινού μοναχισμού. Η μνήμη του τιμάται την 1η Σεπτεμβρίου και κάθε χρόνο χιλιάδες προσκυνητές ανηφορίζουν προς το μοναστήρι για να προσκυνήσουν την Τιμία Κάρα του. Πολλοί, μάλιστα, αφήνουν τα οχήματά τους χαμηλά στους πρόποδες του βουνού και διανύουν πεζοί την ανηφορική διαδρομή, άλλοι ως τάμα και άλλοι ακολουθώντας ένα παλιό τοπικό έθιμο που διατηρείται αναλλοίωτο μέχρι σήμερα.
Το Καθολικό της Μονής αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της μεσοβυζαντινής αρχιτεκτονικής. Πρόκειται για έναν σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό με τρούλο, ο οποίος γνώρισε διαδοχικές επεκτάσεις κατά τον 12ο αιώνα, ενώ οι τοιχογραφίες που σώζονται ανήκουν κυρίως στον 16ο και 17ο αιώνα. Η εξαιρετική λιθοδομή, οι αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες και τα ίχνη των διαφόρων οικοδομικών φάσεων μαρτυρούν τη μακραίωνη ιστορία και τη σπουδαιότητα της μονής.
Γύρω από το Καθολικό αναπτύχθηκε ήδη από τα βυζαντινά χρόνια ένα εκτεταμένο μοναστηριακό συγκρότημα με κελιά, παρεκκλήσια και ασκητάρια. Στο πέρασμα των αιώνων η Μονή δοκιμάστηκε από επιδρομές, λεηλασίες και φυσικές καταστροφές, γνώρισε περιόδους ακμής αλλά και παρακμής και ανακαινίστηκε σημαντικά τον 16ο αιώνα από τον Μητροπολίτη Αθηνών Νικάνορα. Κατά τον 19ο αιώνα λειτούργησε ως μετόχι άλλων μονών, ενώ το 1928 ανασυστάθηκε και από το 1950 λειτουργεί ως γυναικεία Ιερά Μονή.
Στο εσωτερικό του Καθολικού βρίσκεται η κρύπτη και ο τάφος του Οσίου Μελετίου, ενώ η μεγαλύτερη ευλογία για κάθε προσκυνητή είναι η προσκύνηση της Τιμίας Κάρας του Αγίου, η οποία φυλάσσεται ως πολύτιμο κειμήλιο της Μονής.
Το «Αγιον Ορος» της Αθήνας, η ιστορική Μονή Αστερίου στον Υμηττό και η Νταού Πεντέλης
Στις καταπράσινες πλαγιές του Υμηττού, σε υψόμετρο 545 μέτρων, βρίσκεται η ιστορική Ιερά Μονή Αστερίου, αφιερωμένη στους Παμμεγίστους Ταξιάρχες Μιχαήλ και Γαβριήλ. Λίγα μόλις χιλιόμετρα από την Ιερά Μονή Καισαριανής, μέσα σε μια περιοχή ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, η Μονή προσφέρει μοναδική θέα προς την Αθήνα και αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πνευματικούς τόπους του Υμηττού, ο οποίος από τους πρώτους κιόλας χριστιανικούς αιώνες είχε αναδειχθεί σε σπουδαίο κέντρο ασκητικής ζωής, γι’ αυτό και αποκαλείται το «Άγιον Όρος» της Αθήνας.
ΣΤΕΙΡΙΩΤΗΣ
Η προέλευση της ονομασίας της Μονής παραμένει αβέβαιη. Σύμφωνα με μία παράδοση, ιδρύθηκε τον 5ο αιώνα από τον επίσκοπο Αθηνών Αστέριο. Η επικρατέστερη, όμως, εκδοχή τη συνδέει με τον Όσιο Λουκά τον Στειριώτη, ο οποίος ασκήτεψε στην περιοχή στις αρχές του 10ου αιώνα. Η «Μονή του εκ Στειρίου», όπως αποκαλούνταν αρχικά, φαίνεται πως με την πάροδο του χρόνου παραφράστηκε σε «Μονή Αστερίου». Αν και οι ιστορικές πηγές είναι περιορισμένες, η αρχιτεκτονική του συγκροτήματος οδηγεί τους μελετητές στο συμπέρασμα ότι η ανέγερσή του τοποθετείται στον 10ο αιώνα.
Το μοναστηριακό συγκρότημα σώζεται σχεδόν ακέραιο. Περιλαμβάνει ισχυρό τετράπλευρο περίβολο με φρουριακό χαρακτήρα, δύο πτέρυγες κελιών και στο κέντρο της αυλής το Καθολικό, έναν τετρακιόνιο σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό με τρούλο και ευρύχωρο νάρθηκα.
ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ
Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας διέθετε αξιόλογη βιβλιοθήκη με πολύτιμα χειρόγραφα και, σύμφωνα με την παράδοση, στους χώρους της λειτούργησε κρυφό σχολειό, όπου εκατοντάδες ελληνόπουλα διδάχθηκαν τα πρώτα τους γράμματα, κρατώντας ζωντανή τη γλώσσα και την πίστη τους στα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς. Το 1833, με το διάταγμα του βασιλιά Όθωνα για τη διάλυση των μικρών μονών, η Ιερά Μονή Αστερίου καταργήθηκε και προσαρτήθηκε στην Ιερά Μονή Ασωμάτων Πετράκη. Οι σωζόμενες τοιχογραφίες του Καθολικού χρονολογούνται στον 16ο αιώνα, όμως μεγάλο μέρος του αγιογραφικού του διακόσμου καταστράφηκε από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1898.
Η πρώτη συστηματική αναστήλωση πραγματοποιήθηκε το 1930 από τον σπουδαίο αρχιτέκτονα και αρχαιολόγο Αναστάσιο Ορλάνδο. Το 1959 η βασίλισσα Φρειδερίκη προχώρησε στην ανακατασκευή του συγκροτήματος, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως θερινή βασιλική κατοικία. Μετά την αποχώρηση της βασιλικής οικογένειας, η Μονή πέρασε στη διαχείριση της Βυζαντινής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, ενώ χάρη στις ενέργειες του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χριστοδούλου επανήλθε στην Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών και σήμερα λειτουργεί ως μετόχι της Ιεράς Μονής Ασωμάτων Πετράκη.
Τη γοητεία του ιστορικού μοναστηριού ενισχύει και ένας παλιός θρύλος, σύμφωνα με τον οποίο υπόγεια στοά συνέδεε τη Μονή Αστερίου με την Ιερά Μονή Καισαριανής, επιτρέποντας στους μοναχούς να μετακινούνται με ασφάλεια σε περιόδους κινδύνου.
Στις παρυφές της Αττικής, στις καταπράσινες πλαγιές της Πεντέλης, δεσπόζει η ιστορική και θαυματουργή Ιερά Μονή Παντοκράτορος Ταώ, περισσότερο γνωστή ως Νταού Πεντέλης. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους πνευματικούς και ιστορικούς τόπους της πόλης, έναν χώρο που εδώ και περισσότερο από έντεκα αιώνες αποτελεί καταφύγιο προσευχής, ελπίδας και παρηγοριάς. Κάθε χρόνο χιλιάδες πιστοί ανηφορίζουν στη Μονή για να προσκυνήσουν τα ιερά λείψανα των Οσιομαρτύρων Πατέρων της, να ζητήσουν τη μεσιτεία τους και να εναποθέσουν ενώπιον του Παντοκράτορος Χριστού τις αγωνίες, τις ασθένειες και τις δοκιμασίες της ζωής τους.
Η Ιερά Μονή ιδρύθηκε τον 9ο αιώνα ως ανδρικό κοινόβιο και πολύ σύντομα εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα μοναστικά κέντρα του βυζαντινού κόσμου. Παρά τις αλλεπάλληλες καταστροφές, τις λεηλασίες και τις δύσκολες περιόδους που γνώρισε στη μακραίωνη πορεία της, έζησε και εποχές μεγάλης ακμής και πνευματικής δόξας. Κατά τη βυζαντινή περίοδο αναδείχθηκε στη δεύτερη σπουδαιότερη μονή των Βαλκανίων, μετά τη Μονή Δαφνίου, φιλοξενώντας αδελφότητα που αριθμούσε περισσότερους από εξακόσιους μοναχούς, γεγονός που μαρτυρεί τη μεγάλη ακτινοβολία και επιρροή της.
ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ
Σύμφωνα με την παράδοση, η Μονή ακολουθούσε το Στουδιτικό Τυπικό, μεταφέροντας στην Αττική την παράδοση των Ακοιμήτων της Κωνσταντινούπολης. Οι ιερές ακολουθίες τελούνταν αδιάκοπα, ημέρα και νύχτα, δοξάζοντας ακατάπαυστα τον Θεό. Για τον λόγο αυτό θεωρείται μέχρι σήμερα η μοναδική, ίσως, μονή της Ορθοδοξίας που διατηρεί την ακοίμητη αυτή παράδοση, ενώ το Καθολικό της αποτελεί ένα σπάνιο αρχιτεκτονικό μνημείο, καθώς είναι ο μοναδικός σωζόμενος εξαγωνικός βυζαντινός ναός στον ελλαδικό χώρο.
Ξεχωριστή θέση στην ιστορία της Μονής κατέχει η περίοδος της Τουρκοκρατίας και ιδιαίτερα τα χρόνια από το 1570 έως το 1680. Τότε η Μονή δεν υπήρξε μόνο τόπος ασκήσεως και προσευχής, αλλά και φάρος πνευματικής αντίστασης, εθνικής αφύπνισης και στήριξης της υπόδουλης Ρωμιοσύνης, προσφέροντας καταφύγιο, ελπίδα και πνευματική καθοδήγηση στους χριστιανούς της Αττικής και ολόκληρου του τουρκοκρατούμενου Ελληνισμού.
179 ΜΟΝΑΧΟΙ ΣΦΡΑΓΙΣΑΝ ΜΕ ΤΟ ΑΙΜΑ ΤΟΥΣ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ
Η πλέον συγκλονιστική, όμως, σελίδα της ιστορίας της γράφτηκε τη νύχτα της Αναστάσεως του 1680, όταν οι 179 μοναχοί της αδελφότητας σφράγισαν με το αίμα τους την πίστη και την αφοσίωσή τους στον Αναστάντα Χριστό, λαμβάνοντας το στεφάνι του μαρτυρίου. Η θυσία τους ανέδειξε τη Μονή Παντοκράτορος Ταώ σε έναν από τους σημαντικότερους τόπους νεομαρτυρίου της Ορθοδοξίας και η μνήμη τους εξακολουθεί μέχρι σήμερα να εμπνέει βαθύ σεβασμό και συγκίνηση στους χιλιάδες προσκυνητές που επισκέπτονται τον ιερό αυτό τόπο.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
