ΕΚΠΤΩΤΟΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΑΦΟΥ ΤΥΧΙΚΟΣ: Στην σύγχρονη ορθόδοξη πραγματικότητα, η συζήτηση γύρω από τον τρόπο εκλογής των επισκόπων συχνά υποβιβάζεται σε μια στεγνή, νομικίστικη αντιπαράθεση καταστατικών χαρτών και διοικητικών κανονισμών.
Του κ. Δημητρίου Λογοθέτη, θεολόγου
Ωστόσο, το ζήτημα αυτό δεν είναι απλώς οργανωτικό· είναι βαθύτατα εκκλησιολογικό και δογματικό. Αγγίζει τον πυρήνα της ταυτότητας της Εκκλησίας ως «Σώματος Χριστού» και θέτει το θεμελιώδες ερώτημα: Ποίος εκλέγει τον επίσκοπο; Η χαρισματική κοινότητα υπό την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος η μια κλειστή, διοικητική ελίτ με γνώμονα την διατήρηση των εσωτερικών της ισορροπιών και τον έλεγχο της εξουσίας;
Η πρόσφατη κρίση γύρω από το πρόσωπο του Μητροπολίτη Πάφου Τυχικού λειτούργησε ως ο καταλύτης — ή, ακριβέστερα, ως η πολυπόθητη αφορμή — για την έναρξη μιάς συζήτησης με σαφή στόχο: την αλλαγή του παραδοσιακού τρόπου εκλογής στην Κύπρο, την κατάργηση της λαϊκής ψήφου και την επιβολή ενός συγκεντρωτικού, ολιγαρχικού μοντέλου ελέγχου των υποψηφίων.
Γιά να κατανοήσουμε την παρεκτροπή των σύγχρονων συστημάτων εκλογής, οφείλουμε να επιστρέψουμε στην πηγή της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας: τις Πράξεις των Αποστόλων.
Μετά την Ανάληψη του Κυρίου και την προδοσία του Ιούδα, η πρώτη χριστιανική κοινότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με την ανάγκη αναπλήρωσης της αποστολικής δωδεκάδας. Η διαδικασία που ακολουθείται είναι υποδειγματική:
• Η συμμετοχή του πληρώματος: Ο Απόστολος Πέτρος δεν αποφασίζει μονομερώς, ούτε συσκέπτεται κεκλεισμένων των θυρών με τους υπόλοιπους δέκα. Απευθύνεται σε ολόκληρη την κοινότητα, η οποία αριθμούσε τότε περίπου εκατόν είκοσι (120) ψυχές («ήν τε όχλος ονομάτων επί το αυτό ως εκατόν είκοσιν»).
• Η πρόταση των υποψηφίων από την κοινότητα: Tό σώμα των πιστών είναι εκείνο που προτείνει τους υποψηφίους («καί έστησαν δύο»). Η κοινότητα αξιολογεί με βάση συγκεκριμένα, αντικειμενικά κριτήρια που έθεσε ο Πέτρος (νά είναι αυτόπτες μάρτυρες της επίγειας δράσης και της Αναστάσεως του Χριστού).
• Η θεία συγκατάθεση μέσω προσευχής και κλήρου: Αφού η κοινότητα επιλέγει τους δύο επικρατέστερους (Ιωσήφ και Ματθία), αναπέμπεται κοινή προσευχή («Σύ, Κύριε, καρδιογνώστα πάντων, ανάδειξον όν εξελέξω…») και ακολουθεί η κλήρωση.
Tό σχήμα είναι σαφές: Η κοινότητα προτείνει, ο Θεός υποδεικνύει, η Εκκλησία συνοδικά αποδέχεται. Δεν υπάρχει ίχνος αυταρχικής επιβολής η παρασκηνιακής διαβούλευσης.
Η ίδια ακριβώς εκκλησιολογική γραμμή ακολουθείται και στην εκλογή των Επτά Διακόνων. Όταν προκύπτει η ανάγκη για την διακονία των τραπεζών, οι Δώδεκα Απόστολοι συγκαλούν «τό πλήθος των μαθητών» και δίνουν την εντολή:
«Επισκέψασθε ούν, αδελφοί, άνδρας εξ υμών μαρτυρουμένους επτά… ούς καταστήσομεν επί της χρείας ταύτης».
Tό κείμενο αναφέρει ότι η πρόταση αυτή «ήρεσεν ενώπιον παντός του πλήθους» και ο λαός εξέλεξε τους επτά. Οι Απόστολοι, στην συνέχεια, επικύρωσαν την εκλογή του λαού διά της επιθέσεως των χειρών (χειροτονία). Η διάκριση των ῥόλων είναι διαυγής: Ο λαός εκλέγει (διακρίνει το χάρισμα), οι ποιμένες χειροτονούν και καθιστούν στην υπηρεσία.
Η καινοδιαθηκική αυτή πράξη δεν απετέλεσε μία προσωρινή, «δημοκρατική» παρένθεση της αποστολικής εποχής, αλλά παγιώθηκε ως ο κανόνας της αρχαίας Εκκλησίας κατά τους πρώτους τρείς αιώνες.
Στο κείμενο «Η Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων» (τέλη 1ου / αρχές 2ου αιώνα), η εντολή προς τις τοπικές κοινότητες είναι κατηγορηματική:
«Χειροτονήσατε ούν εαυτοίς επισκόπους και διακόνους αξίους του Κυρίου».
Η χρήση της αυτοπαθούς αντωνυμίας («εαυτοίς» — για τους εαυτούς σας) καταδεικνύει ότι η τοπική Εκκλησία είχε την απόλυτη ευθύνη και το δικαίωμα να επιλέξει τους δικούς της ποιμένες.
Στο έργο του Αγίου Κυπριανού (3ος αιώνας), η συμμετοχή του λαού ανάγεται σε ζήτημα Θείου Δικαίου (divina auctoritas). Ο Κυπριανός γράφει χαρακτηριστικά:
«Ο λαός, συμμορφούμενος με τις θείες εντολές… έχει τη δύναμη να εκλέγει άξιους ιερείς και να απορρίπτει τους ανάξιους».
Γιά τον Κυπριανό, η παρουσία του λαού κατά την εκλογή εξασφαλίζει ότι το έγκλημα η η αξία του υποψηφίου θα γίνει γνωστή σε όλους, ώστε η εκλογή να είναι δίκαιη και σύμφωνη με τη θέληση του Θεού. Η φράση του:
«Qui praefecturus est omnibus, ab omnibus eligatur» (Αυτός που πρόκειται να προΐσταται όλων, πρέπει να εκλέγεται από όλους) αποτέλεσε το θεμέλιο της δυτικής και ανατολικής εκκλησιαστικής πράξης για αιώνες.
Ο Ιππόλυτος Ῥώμης περιγράφει την διαδικασία χειροτονίας του επισκόπου:
«Επίσκοπος χειροτονείται εκείνος που έχει εκλεγεί από όλο τον λαό (ab omni populo). Όταν αναφέρεται το όνομά του και όλοι συμφωνούν, ο λαός συγκεντρώνεται μαζί με το πρεσβυτέριο και τους παριστάμενους επισκόπους την ημέρα της Κυριακής. Με τη συγκατάθεση όλων (consensu omnium), οι επίσκοποι επιθέτουν τα χέρια επ᾿ αυτόν».
Η συναίνεση (consensus) του λαού δεν ήταν μια τυπική χειροκροτητική διαδικασία, αλλά ουσιαστική προϋπόθεση. Tό «Άξιος!» του λαού ήταν η επισφράγιση της εκλογής. Χωρίς αυτό, η χειροτονία θεωρούταν άκυρη, καθώς δεν εξέφραζε την συνείδηση του εκκλησιαστικού σώματος.
Η ιστορική πορεία της Εκκλησίας μετά το διάταγμα των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.) και η σύνδεσή της με την κρατική εξουσία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας επέφερε δραματικές αλλαγές στην δομή της.
Ο 4ος Κανόνας της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου (325 μ.Χ.) ορίζει ότι ο επίσκοπος πρέπει να καθίσταται «υπό πάντων των εν τη επαρχία» επισκόπων, η τουλάχιστον από τρείς, με την γραπτή συγκατάθεση των απόντων, και η επικύρωση να ανήκει στον Μητροπολίτη. Αν και ο κανόνας αυτός εστιάζει στη συνοδική πτυχή της χειροτονίας (γιά να αποφεύγονται οι σχισματικές και άτακτες χειροτονίες), χρησιμοποιήθηκε μεταγενέστερα ως νομικό πάτημα για τον αποκλεισμό του λαού από τη διαδικασία της εκλογής.
Η σταδιακή περιθωριοποίηση του λαού δικαιολογήθηκε ιστορικά από τρείς κυρίως παράγοντες:
1. Οι κοινωνικές αναταραχές: Σε μεγάλες πόλεις (όπως η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια και η Κωνσταντινούπολη), οι επισκοπικές εκλογές μετατρέπονταν συχνά σε πεδίο αιματηρών συγκρούσεων μεταξύ πολιτικών η δογματικών φατριών.
2. Η παρέμβαση των βυζαντινών αυτοκρατόρων: Η πολιτική εξουσία ήθελε να ελέγχει ποίος ανεβαίνει στους σημαντικούς επισκοπικούς θρόνους, μετατρέποντας την εκλογή σε πολιτικό διορισμό.
3. Η θεολογική αλλοίωση: Η ανάπτυξη μιάς έντονης «πυραμιδωτής» εκκλησιολογίας, όπου ο επίσκοπος δεν θεωρούταν πλέον ο εκφραστής της τοπικής κοινότητας, αλλά ένας «διοικητής» διορισμένος από μια ανώτερη εκκλησιαστική αρχή.
Έτσι, η εκλογή πέρασε από τη χαρισματική σύναξη ολόκληρης της Εκκλησίας στην αποκλειστική δικαιοδοσία της Συνόδου των Επισκόπων, μετατρέποντας τον λαό σε παθητικό θεατή μιάς προειλημμένης απόφασης.
Σε αυτό το ιστορικό τοπίο της απόλυτης συνοδικότητας, η Εκκλησία της Κύπρου αποτελούσε μια φωτεινή, αν και ιδιότυπη, εξαίρεση.
Tό σύστημα με τη συμμετοχή του λαού, παρά τις πρακτικές του δυσκολίες και τις περιστασιακές εντάσεις που προκαλούσε (όπως η έντονη προεκλογική εκστρατεία), εξασφάλιζε μια βασική εκκλησιολογική ισορροπία: Ο λαός πρότεινε τους εκλεκτούς του και η Σύνοδος επέλεγε τον καταλληλότερο. Η ηγεσία της Εκκλησίας δεν μπορούσε να αγνοήσει πλήρως την λαϊκή βούληση, καθώς ήταν υποχρεωμένη να κινηθεί εντός των ορίων του τριπροσώπον, που είχε διαμορφώσει η βάση των πιστών.
Η ισορροπία αυτή άρχισε να θεωρείται ενοχλητική για μια μερίδα της ιεραρχίας, όπως φαίνεται, η οποία επιθυμούσε την πλήρη αυτονόμησή της από την λαϊκή βάση και την εγκαθίδρυση ενός συστήματος απόλυτου ελέγχου. Η ευκαιρία που αναζητούσαν από καιρό παρουσιάστηκε με την κρίση γύρω από τον Μητροπολίτη Πάφου Τυχικό.
Αντί η Ιερά Σύνοδος να αντιμετωπίσει την κρίση αυτή με πνεύμα ποιμαντικής ευθύνης και διαλόγου, επέλεξε να την χρησιμοποιήσει ως σκιάχτρο, για να τρομοκρατήσει το εκκλησιαστικό σώμα· για αυτόν τον λόγο προβλήθηκε έντονα το επιχείρημα ότι η εμπλοκή του λαού στις εκκλησιαστικές υποθέσεις παράγει «φανατισμό», «διχασμό» και «οχλαγωγία».
Ο πραγματικός στόχος πίσω από την επίκληση της «κρίσης του Τυχικού» φαίνεται να ήταν η κατάργηση η η δραστική αποδυνάμωση του τριπροσώπου. Η ηγεσία της Εκκλησίας της Κύπρου επιθυμεί να μεταφέρει την όλη διαδικασία κεκλεισμένων των θυρών. Με την κατάργηση της λαϊκής ψηφοφορίας, η Ιερά Σύνοδος θα μπορεί να αυτο-αναπαράγεται χωρίς να λογοδοτεί πουθενά.
Αυτό επιτρέπει στην εκάστοτε ηγετική ομάδα της Συνόδου να αποκλείει εκ των προτέρων «μή αρεστούς» υποψηφίους, ακόμη κι αν αυτοί χαίρουν καθολικής εκτίμησης και αγάπης από τον λαό, και να ελέγχει απόλυτα την σύνθεση της Ιεραρχίας, διασφαλίζοντας ότι οι νέοι επίσκοποι θα είναι πειθήνια όργανα της εκάστοτε πλειοψηφίας.
Η συνοδικότητα στην Ορθόδοξη Εκκλησία δεν ταυτίζεται με τον «συναδελφισμό» των επισκόπων. Η Σύνοδος των Επισκόπων δεν είναι ένα «διοικητικό συμβούλιο» που αποφασίζει ερήμην της εταιρείας. Είναι η έκφραση της πίστης ολόκληρου του σώματος. Όταν ο λαός αποκλείεται, η συνοδικότητα ακρωτηριάζεται και μετατρέπεται σε δεσποτισμό.
Η Εκκλησία δεν χωρίζεται σε «ενεργητική» ιεραρχία (πού διοικεί και φωτίζει) και «παθητικό» λαό. Ο λαός του Θεού, διά του Μυστηρίου του Χρίσματος, κατέχει το «βασίλειον ιεράτευμα» και είναι ο φύλακας της Ορθοδόξου Πίστεως (σύμφωνα και με την περίφημη Εγκύκλιο των Πατριαρχών της Ανατολής του 1848). Η αφαίρεση του δικαιώματος να εκφέρει γνώμη για τον ποιμένα του αποτελεί άμεση προσβολή προς το Άγιο Πνεύμα που κατοικεί σε κάθε βαπτισμένο μέλος της Εκκλησίας.
Αν η ηγεσία της Εκκλησίας επιλέξει τον δρόμο του αποκλεισμού του λαού, θα έχει ίσως εξασφαλίσει μια πρόσκαιρη, διοικητική ησυχία και τον απόλυτο έλεγχο των συσχετισμών δύναμης εντός της Συνόδου. Θα έχει όμως χάσει κάτι πολύ σημαντικότερο: την εμπιστοσύνη και τη ζωντανή σχέση με το πλήρωμα της Εκκλησίας.
«Ουκ εγώ ούτε οι εμοί κανόνες, αλλ᾿ η παράδοσις των Πατέρων…».
Άς μη ξεχνάμε ότι η αληθινή αυθεντία στην Εκκλησία δεν πηγάζει από τους θρόνους και τα αξιώματα, αλλά από την αλήθεια, που βιώνεται συνοδικά από ολόκληρο το Σώμα του Χριστού — κλήρο και λαό μαζί.
