Συμπληρώθηκαν 85 χρόνια από την είσοδο των χιτλερικών στρατευμάτων στην Αθήνα και τη γενναία στάση του τότε Αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου.
Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου
Συμπληρώθηκαν επίσης 80 χρόνια από την παραίτηση του διαδόχου του, Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, από τη θέση του Αντιβασιλέως, η οποία του είχε ανατεθεί ομοφώνως από τα τότε Κόμματα και τους Συμμάχους. Και οι δύο προσέφεραν σημαντικά στην αντίσταση των Ελλήνων έναντι των εισβολέων και μένουν στην ιστορία χρονολογικά ως ο πρώτος και ο τελευταίος των αντιστασιακών.
Στις 27 Απριλίου 1941 εισήλθαν στην πρωτεύουσα της Ελλάδος τα χιτλερικά στρατεύματα. Παρά τις απειλές που δέχθηκε ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος αρνήθηκε να μετάσχει στην παράδοση της ανοχύρωτης πόλης, λέγοντας: «Ο Αρχηγός της Εκκλησίας δεν παραδίδει την πρωτεύουσα της Πατρίδος του εις ουδένα ξένον. Ο Αρχηγός της Εκκλησίας έν καθήκον έχει: Να φροντίση δια την απελευθέρωσίν της». Στη συνέχεια του ζητήθηκε να ορκίσει την πρώτη κυβέρνηση της κατοχής. Επίσης αρνήθηκε λέγοντας: «Ο Βασιλεύς και η Ελληνική Κυβέρνησις ανεχώρησαν δια να συνεχίσουν τον αγώνα της Ελλάδος εις την Κρήτην. Ως εκ τούτου ο Αρχηγός της Εκκλησίας δεν δύναται να ορκίση κυβέρνησιν σχηματιζομένην υπό την διοίκησιν του εχθρού».
Ο αναλαβών χρέη διοικητού των Αθηνών Γερμανός στρατάρχης Φον Στούμμε θέλησε να τον πειθαρχήσει και τον επισκέφθηκε στην Αρχιεπισκοπή. Ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος τον δέχθηκε με ψυχρότητα. Στάθηκε όρθιος μην επιτρέποντας και στον χιτλερικό αξιωματικό να καθίσει και δεν του έδωσε το χέρι του. Όταν ο Γερμανός του ζήτησε η Εκκλησία να συνεργασθεί με τα κατοχικά στρατεύματα απάντησε: «Η Εκκλησία της Ελλάδος ευρέθη πάντοτε παρά το πλευρόν του Ελληνικού Λαού εις τους αγώνας του και να είσθε βέβαιος ότι δεν θα λείψη να πράξη το καθήκον της και κατά την κρίσιμον ταύτην περίστασιν». Όταν έλαβε την απάντηση αυτή ο Γερμανός στρατάρχης έμεινε για λίγο σιωπηλός, κτύπησε μεταξύ τους τα τακούνια των υποδημάτων του, υποκλίθηκε και αποχώρησε σιωπηλός και αισθητά βλοσυρός… Σε σύντομο χρονικό διάστημα η κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου μεθόδευσε την απομάκρυνσή του Χρυσάνθου από τον αρχιεπισκοπικό θρόνο, που συνέβη στις 2 Ιουλίου 1941, δηλαδή 66 ημέρες μετά την εισβολή των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα.
Μετά την παραίτηση του Χρυσάνθου Αρχιεπίσκοπος ανέλαβε ο από Κορίνθου Δαμασκηνός. Οι κατοχικές δυνάμεις ήλπιζαν ότι θα είναι συνεργάσιμος. Διαψεύσθηκαν. Ο Αγγελος Σικελιανός το πρόβλεψε, γράφοντας ότι θα είναι «θεοπρόβλητος και κοσμοπρόβλητος εθνικός μας ηρωικός και κοινωνικός Αγωνιστής». Και έτσι ήταν. Στα χρόνια της κατοχής ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός αγωνίστηκε να μετριάσει την πείνα και να απαλύνει την εξαθλίωση των Ελλήνων και με τη συνεργασία του αστυνομικού διευθυντού Αγγέλου Έβερτ να διασώσει από τον θάνατο Εβραίους στο θρήσκευμα. Επίσης είχε αποδοτική συνεργασία με την εκτός Ελλάδος νόμιμη κυβέρνηση και με αντιστασιακές οργανώσεις. Για τον συντονισμό τους και την αποτροπή των μεταξύ τους προστριβών ο Αρχιεπίσκοπος δέχθηκε την πρόταση του Ι. Τσιγάντε για τη δημιουργία Εθνικού Συμβουλίου. Η κατάδοση και ο ηρωικός θάνατος του Τσιγάντε δεν επέτρεψαν την υλοποίηση της συγκροτήσεως του, στο οποίο, κατόπιν συμφωνίας, θα προέδρευε ο Αρχιεπίσκοπος και θα συμμετείχαν οι Γ. Παπανδρέου, Παν. Κανελλόπουλος, Στ. Στεφανόπουλος, Αλ. Μυλωνάς και Κων. Τσάτσος.
Την αντιστασιακή δράση του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού αντελήφθησαν οι γερμανικές υπηρεσίες πληροφοριών και στις αρχές Μαΐου 1944 τον έθεσαν υπό στενή παρακολούθηση. Ενόχλησε τους Γερμανούς ότι τέλεσε τρισάγιο για τους εκτελεσθέντας στην Καισαριανή 200 πατριώτες την πρωτομαγιά του 1944, και ότι έδωσε εντολή στις υπηρεσίες της Αρχιεπισκοπής να εντοπίσουν τα ονόματα των νεκρών, προφανώς για να βοηθήσουν τις οικογένειές τους. Ο Αρχιεπίσκοπος ανακρίθηκε και ετέθη σε κατ’ οίκον περιορισμό στο σπίτι του στο Ψυχικό, που τώρα έχει γίνει ιδιωτική κατοικία… Το σχέδιο για τη μεταφορά του Αρχιεπισκόπου στη Γερμανία και τον εγκλεισμό του σε στρατόπεδο συγκεντρώσεως ματαιώθηκε λόγω του ότι είχε αρχίσει να καταρρέει το Γ΄ Ράιχ…
Το χιτλερικό καθεστώς κατέρρεε, οι Γερμανοί στις 11 Οκτωβρίου του 1944 αποχώρησαν από την Αθήνα, ο λαός πανηγύρισε, αλλά κατέστη πιο αισθητό το σχέδιο του ΚΚΕ να επιβάλει στην Ελλάδα κομμουνιστικό καθεστώς, με την προπαγάνδα ότι πατριώτες ήσαν μόνο οι οπαδοί του και όλοι οι άλλοι Έλληνες ήσαν προδότες, συνεργάτες των Γερμανών, φασίστες… Ο ΕΛΑΣ αντί να καταθέσει τα όπλα, στις αρχές Δεκεμβρίου 1944 προχώρησε στον πρώτο γύρο, με την αιματηρή ένοπλη εξέγερση στην Αθήνα και γενικότερα στην Αττική. Ενώπιον της προκληθείσης κρίσιμης κατάστασης ο πρωθυπουργός της Αγγλίας Ουίνστον Τσόρτσιλ τα Χριστούγεννα του 1944 ήρθε στην Αθήνα, όπου και συνεκλήθη ευρεία σύσκεψη, υπό την προεδρία του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, στην οποία συμμετέσχον, πλην του Τσόρτσιλ, οι αρχηγοί όλων των Κομμάτων και του ΚΚΕ – ΕΛΑΣ καθώς και οι πρεσβευτές των ΗΠΑ, Γαλλίας, Αγγλίας, και ΕΣΣΔ. Σε αυτήν ο Άγγλος πρωθυπουργός σημείωσε ότι ήταν στην Αθήνα με τη συγκατάθεση των Ρούσβελτ και Στάλιν για να βοηθήσει στην αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα και στο να καταστούν οι κάτοικοί της ελεύθεροι και ευτυχισμένοι.
Η σύσκεψη οδηγήθηκε σε αδιέξοδο και τελικά όλοι – και οι εκπρόσωποι του ΚΚΕ – ΕΛΑΣ – αποφάσισαν τον διορισμό του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού στη θέση του Αντιβασιλέως, ως έχοντος κύρος και ηγετικές ικανότητες. Ορκίστηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1944 ενώπιον του πρωθυπουργού Γ. Παπανδρέου και της Ιεράς Συνόδου. Από την ημέρα εκείνη ξεκινά μια μεγαλύτερη δοκιμασία για τον Αρχιεπίσκοπο, που επηρέασε σοβαρά και την υγεία του. Αντί να αρχίσει η ανάπτυξη της χώρας εντείνεται ο εμφύλιος πόλεμος. Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας (12/2/1945) για εσωτερική ειρήνευση ο αντιβασιλέας Αρχιεπίσκοπος ενέτεινε τις προσπάθειές του προς όλες τις κατευθύνσεις για την επαναφορά ομαλού βίου στη χώρα. Εις μάτην.
Η ένοπλη σύγκρουση κατέστη αδυσώπητη. Στη ρευστή πολιτική ζωή οι κυβερνήσεις διαδέχονταν η μία την άλλη, χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Τον Οκτώβριο του 1945 η κυβέρνηση υπό τον Π. Βούλγαρη παραιτήθηκε και ουδείς πολιτικός αρχηγός δεχόταν να αναλάβει πρωθυπουργός. Προ του αδιεξόδου ο Αρχιεπίσκοπος αποφάσισε να αναλάβει ο ίδιος και τη θέση του πρωθυπουργού για να πιέσει και να δώσει χρόνο να αναλάβει κάποιος πολιτικός. Σε δύο εβδομάδες, την 1η Νοεμβρίου 1945 ορκίστηκε η κυβέρνηση Παν. Κανελλόπουλου, η οποία σε 22 ημέρες αντικαταστάθηκε από την Κυβέρνηση Σοφούλη. Αυτή διεξήγαγε εκλογές την 31η Μαρτίου 1946, χωρίς τη συμμετοχή του ΚΚΕ και ο Κων. Τσαλδάρης ανέλαβε την κυβέρνηση. Ο Δαμασκηνός κατάκοπος και ασθενών θεώρησε ότι με τη διεξαγωγή των εκλογών περάτωσε το έργο που ανέλαβε και παραιτήθηκε από τη θέση του Αντιβασιλέως για να επανέλθει στα αρχιεπισκοπικά του καθήκοντα.
Στην «ΕΣΤΙΑ» της 5ης Απριλίου 1946 αναγράφηκε πως με έγγραφό του ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, δια του πρωθυπουργού, υπέβαλε στον Βασιλιά Γεώργιο Β΄ την παραίτησή του. Στο μακροσκελές έγγραφό του υπενθύμισε τις συνθήκες υπό τις οποίες ανέλαβε το υψηλό αξίωμα, ήτοι σε μιαν Ελλάδα την οποία έφερε στο χείλος της καταστροφής ο εμφύλιος σπαραγμός και στην οποία το ελεύθερο Ελληνικό κράτος «περιοριζόταν σε ολίγα τετράγωνα των Αθηνών». Και συνέχισε ο Αρχιεπίσκοπος: «Με πραγματικούς κόπους και μόχθους και εν μέσω απείρων δυσχερειών, πανταχόθεν προβαλλομένων, επετεύχθη να αποκατασταθή η τάξις και το κράτος του Νόμου εις όλην την χώραν και να φθάση η Ελλάς εις ελευθέρας και γνησίας εκλογάς…».
Στις 20 Μαΐου 1949 ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός υπέστη καρδιακή προσβολή και απεβίωσε. Στις 28 Σεπτεμβρίου του ιδίου έτους απεβίωσε και ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος. Ο πολύς λαός τους πένθησε, επώνυμοι και ανώνυμοι. Ήσαν προκαθήμενοι με ηγετικά προσόντα, εκκλησιαστική παρρησία, αφιλοκέρδεια, αγάπη στο ποίμνιο και πνεύμα αυτοθυσίας.
