Μητροπολίτης Ναυπάκτου: Στο πρώτο Διεθνές Συμπόσιο για τον Γέροντα Αιμιλιανό τον Σιμωνοπετρίτη, που έγινε στην Αθήνα (8-10 Μαίου 2026) μού δόθηκε η ευκαιρία να πώ ότι στον Γέροντα Αιμιλιανό με ενδιαφέρει, ως θεολόγο και ποιμένα, τόσο ο ζωντανός θεολογικός λόγος του όταν μιλούσε, όσο κυρίως ο θεολογικός λόγος της σιωπής, στα εικοσιπέντε χρόνια της ασθενείας του.
Του Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου Ιεροθέου
Γιά το θέμα αυτό θα ήθελα να γράψω μερικές σκέψεις μου.
1. Νούς, διάνοια, λόγος
Ο άνθρωπος είναι ψυχοσωματικό όν, δηλαδή αποτελείται από ψυχή και σώμα. Από την πρώτη στιγμή της συλλήψεως του ανθρώπου, «εξ άκρας συλλήψεως» λέμε στην ορθόδοξη θεολογία υπάρχει η ψυχή, η οποία παραμένει στο σώμα μέχρι την στιγμή της εξόδου του από αυτό και ζή, μετά τον θάνατο του σώματος, για να επανέλθη κατά την ανάσταση των νεκρών.
Η ψυχή του ανθρώπου έχει πολλές ενέργειες, ήτοι την θρεπτική, την αυξητική που ζωοποιεί, αυξάνει και διατηρεί το σώμα, και την λογική ενέργεια που ενεργεί στον εγκέφαλο και γίνονται όλες οι εργασίες σε αυτόν που έχουν σχέση με τον λόγο, την μνήμη, τα συναισθήματα κ.ά. Συγχρόνως, η ψυχή έχει και την νοερή ενέργεια που κινείται παράλληλα και ανεξάρτητα από την λογική ενέργεια.
Κατά την πατερική παράδοση ο νούς έχει εμπειρία του Θεού και ο λόγος, χρησιμοποιώντας τον εγκέφαλο, καταγράφει τις εμπειρίες του νού.
Αυτό δεν λέγεται μόνο από τους Πατέρας της Εκκλησίας, αλλά διατυπώθηκε κατά εκφραστικό τρόπο στους αρχαίους, αλλά και νεωτέρους φιλοσόφους. Οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι, όπως ο Παρμενίδης, ο Αναξαγόρας κ.ά. ομίλησαν για την ενέργεια και παρουσία του νού, αλλά και οι μεταγενέστεροι Αττικοί φιλόσοφοι, όπως ο Αριστοτέλης, ομίλησε για τον παθητικό και ποιητικό νού. Αυτή η διάκριση πέρασε σε όλη την μετέπειτα φιλοσοφία και ο κάθε φιλόσοφος το χαρακτηρίζει με διαφορετικό τρόπο.
Στο έμβρυο και το βρέφος πρίν αναπτυχθή ο εγκέφαλος για να παράγη την σκέψη, τον λόγο, και να καταγράψη τις εμπειρίες που φέρουν οι αισθητές λειτουργίες, λειτουργεί η νοερά ενέργεια (νούς). Κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά ο νούς του ανθρώπου διακρίνεται από την αίσθηση, την φαντασία, την δόξα (γνώμη) και την διάνοια και είναι «αυτοτελής ουσία και καθ’ εαυτήν ούσα ενεργητική» και δεν υπάρχει κανένα όργανο του νού. Αντίθετα, οι άλλες δυνάμεις της ψυχής (αίσθηση, φαντασία, δόξα, διάνοια) ενεργούν με πρώτο όργανο «τού ψυχικού εν εγκεφάλω πνεύματος».
Γενικά, η νοερά ενέργεια (νούς) μπορεί να ταυτισθή με την λογική ενέργεια, τα πάθη και το περιβάλλον, και αυτό συνιστά την πτωτική της κατάσταση, και μπορεί να ανεξαρτητοποιηθή από το περιβάλλον, τα πάθη και την λογική και να λειτουργή στην καρδιά.
Σε αυτό το σημείο βρίσκεται όλη η ησυχαστική και θεοπτική παράδοση της Εκκλησίας που κάνει λόγο για σκοτασμό και φωτισμό του νού, για πτωτική κατάσταση του νού και για έκστασή του, ότι δεν εξέρχεται από το σώμα, γιατί αυτό είναι «δαιμονικό εύρημα και ελλήνων παίδευμα», κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, αλλά εξέρχεται από το κοσμικό και σαρκικό φρόνημα, εισέρχεται στην καρδιά, με την αγιοπατερική έννοια (παθητικό μέρος της ψυχής) και ανέρχεται στον Θεό, χωρίς να αποδεσμεύεται από το σώμα. Αυτή είναι η εκστατική εμπειρία του νού, η εμπειρία του ακτίστου Φωτός.
Αυτό το γνωρίζουν όλοι οι ησυχαστές Πατέρες που κινούνται, δραστηριοποιούνται, ταξιδεύουν, συμμετέχουν στις ιερές ακολουθίες, ακόμη και ο λειτουργός Κληρικός τελεί την θεία Λειτουργία, και φυσικά είναι υποχρεωμένος να έχη συνείδηση του περιβάλλοντος κόσμου, να τηρή το τυπικόν της Εκκλησίας, να ψάλη, να διαβάζη και ο νούς του να κινήται ανεξάρτητα από την λογική.
Αυτό γίνεται και κατά την διάρκεια του ύπνου. Γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος, κατά την διάρκεια του ύπνου δεν σταματά να λειτουργή, αλλά περνά μέσα από διάφορες φάσεις και δραστηριότητες.
Οι επιστήμονες ομιλούν για το ότι ο ύπνος χωρίζεται ανάλογα με την ύπαρξη ταχέων κινήσεων των ματιών (Rapid Eye Movement) σε δύο τύπους, στον ύπνο non-REM και στον ύπνο REM. Στα διάφορα στάδια του ύπνου non-REM, και εντονώτερα στο στάδιο του βαθύ ύπνου, μειώνεται η δραστηριότητα του εγκεφάλου, παρατηρούνται πιό αργά εγκεφαλικά κύματα, συνεχίζουν όμως και διενεργούνται ορισμένες εσωτερικές εργασίες στον εγκέφαλο. Στην φάση του ύπνου REM ο εγκέφαλος γίνεται πιό ενεργός, και σε αυτήν την φάση εμφανίζονται τα όνειρα και ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα συναισθήματα, τις μνήμες και επεξεργάζεται τα δεδομένα που θα αποθηκευτούν στην μνήμη.
Αυτό που διδάσκει η σύγχρονη επιστήμη το γνωρίζουν καλά οι ησυχαστές Πατέρες της Εκκλησίας. Επειδή αγάπησαν τον Χριστό, στον Οποίον στρέφουν όλη την ημέρα την σκέψη τους και την προσευχή τους, γι’ αυτό, κατά την διάρκεια του ύπνου αισθάνονται τον νού να προσεύχεται στην καρδιά, κυρίως τότε που υποστέλλονται οι κινήσεις του εγκεφάλου. Τότε αισθάνονται να γίνεται μια θεία Λειτουργία στην καρδιά, καθ’ όλη την διάρκεια του ύπνου. Αυτό καταγράφεται σε πολλά πατερικά και υμνογραφικά κείμενα. Θα καταγράψω μερικά από αυτά.
Στο Άσμα Ασμάτων γράφεται: «Εγώ καθεύδω και η καρδία μου αγρυπνεί» (Άσ. Ασμ. ε΄, 2) και ο άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης ερμηνεύει το καθεύδω «διά την χρείαν της φύσεως» και το αγρυπνεί «διά το πλήθος του έρωτος» (Ιω. Κλίμαξ, λόγος Λ΄, παρ. θ). Μάλιστα, ο ίδιος άγιος γράφει ότι εκείνος που πραγματικά αγαπά συνεχώς φαντάζεται το πρόσωπο του φιλουμένου και αυτό περιπτύσσεται εσωτερικά ενηδόνως. Και συνεχίζει: «Ο τοιούτος ουκέτι ουδέ καθ’ ύπνους ηρεμείν του πόθου δύναται, αλλά κακεί τώ ποθουμένω προσαδολεσχεί». Και καταλήγει: «Ούτως επί σωμάτων, ούτως επί ασωμάτων πέφυκε γίνεσθαι» (Ιω. Κλίμαξ, λόγος Λ΄, παρ. στ).
Αυτή η εσωτερική λειτουργία του νού, κατά την διάρκεια του ύπνου ανεξάρτητα από τις λογικές κινήσεις του εγκεφάλου, φαίνεται σε διάφορες προσευχές που συνετάγησαν από αγίους ανθρώπους, και σε αυτές εξέφρασαν την εμπειρία που είχαν.
Στο Απόδειπνο, που είναι η ακολουθία μετά το δείπνο και πρό του ύπνου, εκφράζεται αυτή η πραγματικότητα. Στην προσευχή στον Χριστό, εν όψει της «αναπαύσεως σώματος και ψυχής», παρακαλούμε τον Χριστό να μας δίνη «γρήγορον νούν, σώφρονα λογισμόν, καρδίαν νήφουσαν, ύπνον ελαφρόν, και πάσης σατανικής φαντασίας απηλλαγμένον». Αυτό λέγεται για την κατάσταση του ύπνου, όπως φαίνεται από τα προηγούμενα και τα επόμενα, αφού μετά λέγεται: «Διανάστησον δε ημάς εν τώ καιρώ της προσευχής». Άρα η παράκληση για τον «γρήγορον νούν, σώφρονα λογισμόν, καρδίαν νήφουσαν» είναι κατά τον ελαφρόν ύπνον, που σημαίνει ότι κατά την διάρκεια του ύπνου και μάλιστα του ελαφρού, αφού ο ασκητής καταλαβαίνει ότι ο νούς κινείται με γρήγορο ρυθμό και ο λογισμός είναι σώφρον και η καρδία νήφει. Αυτή είναι η νοερά προσευχή που γίνεται κατά την διάρκεια του ύπνου.
Σε προσευχή που γίνεται κατά την ακολουθία της γονυκλισίας του Εσπερινού της Πεντηκοστής (τής γονυκλισίας), μεταξύ των άλλων, παρακαλούμε τον Θεό να αξιωθούμε «καί το νυκτερινόν στάδιον αμέπτως διελθείν, απειράστους κακών». Και στην συνέχεια λέγεται: «Καθήλωσον εκ του φόβου σου τας σάρκας ημών και νέκρωσον τα μέλη ημών τα επί της γής, ίνα και εν τη καθ’ ύπνον ησυχία εμφαιδρυνώμεθα τη θεωρία των κτισμάτων σου». Η θεωρία των κτισμάτων, κατά την διάρκεια του ύπνου, είναι η θεωρία «τού λόγου των όντων», η θεωρία της ακτίστου ενεργείας του Θεού στην κτίση. Σαφώς πρόκειται για την νοερά προσευχή που γίνεται στην καρδιά του ανθρώπου και τότε που το σώμα αναπαύεται, κατά την διάρκεια του ύπνου.
Αυτό δείχνει το πως λειτουργούν οι δύο ενέργειες της ψυχής, η νοερά και λογική ενέργεια, δηλαδή ο νούς και η διάνοια-λογική όταν η ψυχή είναι συνδεδεμένη με το σώμα. Μετά τον θάνατο, που η ψυχή αποδεσμεύεται από το σώμα, λειτουργεί η νοερή ενέργεια, χωρίς να λειτουργή η λογική ενέργεια, αφού δεν υπάρχει ο εγκέφαλος για να διατυπώνη τον λόγο. Άλλωστε, οι άγγελοι λέγονται νοερά πνεύματα, γιατί έχουν μόνο νοερή ενέργεια-νού και με αυτόν αεννάως υμνούν και δοξάζουν τον Θεό.
2. Η λειτουργία και η παραλειτουργία του εγκεφάλου
Η ψυχή του ανθρώπου με την ζωτική ενέργεια του Θεού δίνει ζωή στο σώμα διά της λογικής ενεργείας της, η οποία για να λειτουργήση έχει ανάγκη των λειτουργιών του εγκεφάλου.
Ο εγκέφαλος είναι το κεντρικό όργανο του νευρικού συστήματος, που δέχεται τα εξωτερικά ερεθίσματα από τα περιφερικά νευρικά κύταρα, και είναι κέντρο της σκέψης, των συναισθημάτων και της μνήμης. Αποτελείται από περίπου 86 δισεκατομμύρια νευρώνες, που σχηματίζουν τρισεκατομμύρια συνάψεις, που είναι τα δίκτυα επικοινωνίας. Τα νευροκύτταρα με τους νευροδιαβιβαστές μεταφέρουν τις πληροφορίες σε άλλα μέρη του εγκεφάλου με έναν ιδιαίτερο τρόπο, αφού οι ηλεκτρικές ώσεις-ερεθίσματα προκαλούν απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών (χημικές ενώσεις) που με την σειρά τους προκαλούν νέες ηλεκτρικές ώσεις στους επόμενους νευρώνες κ.ο.κ Έτσι με αυτόν τον τρόπο στον νεοφλοιό, στον ιππόκαμπο, και στον αμυγδαλοειδή πυρήνα, διενεργούνται οι ανώτερες γνωστικές και νοητικές λειτουργίες, οι λειτουργίες της μνήμης και η συναισθηματική τους επεξεργασία.
Όμως, όπως όλα τα όργανα του σώματος, έτσι και ο εγκέφαλος υφίσταται διάφορες βλάβες, οπότε η παραλειτουργούν τα λεγόμενα «κέντρα» του εγκεφάλου η δεν λειτουργούν καθόλου. Από τις παθήσεις του εγκεφάλου εδώ μας ενδιαφέρει το κώμα, η λεγόμενη άνοια, η φυτική κατάσταση και ο εγκεφαλικός θάνατος.
Το κώμα είναι μια κατάσταση βαθειάς και πλήρους απώλειας της συνείδησης και δεν υπάρχει επικοινωνία με το περιβάλλον. Υπάρχει κάποια βασική εγκεφαλική λειτουργία, όπως η αυτόματη αναπνοή που συνδέεται με το εγκεφαλικό στέλεχος, και πρόκειται για μια κατάσταση που μπορεί να εξελιχθεί είτε στην επαναφορά στην φυσιολογική κατάσταση, είτε σε κατάσταση ελάχιστης συνείδησης, είτε και στον θάνατο. Το χρονικό διάστημα παραμονής σε κώμα ποικίλει, μπορεί να είναι και μακροχόνιο, και εξαρτάται από το αίτιο που το προκάλεσε.
Στην άνοια δεν υπάρχει πλήρης απώλεια συνείδησης, υπάρχει κάποια επίγνωση και επικοινωνία με το περιβάλλον, αλλά επηρεάζονται κατά διάφορους βαθμούς οι ανώτερες νοητικές λειτουργίες, διότι επηρεάζεται η μνήμη, η σκέψη, ο λόγος, η συμπεριφορά. Η άνοια είναι γενικός όρος, που περιλαμβάνει ένα σύνολο συμπτωμάτων που μπορεί να διαφέρουν ανάλογα και με το αίτιο της άνοιας. Συχνότερο αίτιο άνοιας είναι η νόσος Alzheimer, χωρίς όμως να ταυτίζεται με αυτήν και υπάρχουν και άλλα ήδη άνοιας (π.χ αγγειακή άνοια, κ.α). Βέβαια η λέξη άνοια δεν αποδίδει πλήρως την κατάσταση, όπως την προσδιορίσαμε προηγουμένως, διότι ο νούς κινείται ανεξάρτητα από τις σκέψεις του εγκεφάλου. Ως ασθένεια της άνοιας καλείται η εξασθένηση της διανοητικής ενέργειας, οπότε η λέξη άνοια προέρχεται από την διάνοια-λογική και όχι από τον νού, που είναι ανεξάρτητος από τις διανοητικές λειτουργίες του εγκεφάλου. Γενικά, αυτές οι ασθένειες είναι εκφυλιστικές ασθένειες του εγκεφάλου.
Η φυτική κατάσταση είναι μια σοβαρή εγκεφαλική βλάβη, κατά την οποία ο εγκεφαλικός φλοιός χάνει την συνείδηση και την επαφή με το περιβάλλον, ενώ το εγκεφαλικό στέλεχος, που ελέγχει την αναπνοή, τον καρδιακό παλμό, τους κύκλους ύπνου και εγρήγορσης, λειτουργεί. Στην κατάσταση αυτή ο άνθρωπος μπορεί να φαίνεται ότι αντιδρά σε μερικά ερεθίσματα αλλά είναι ένα «φυτό».
Ο εγκεφαλικός θάνατος είναι η πλήρης και μη αναστρέψιμη παύση όλων των λειτουργιών του εγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένου του εγκεφαλικού στελέχους, το οποίο ελέγχει την αναπνοή καί, βεβαίως, την λειτουργία των πνευμόνων και της καρδιάς. Σε αυτήν την περίπτωση ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναπνεύση μόνος του και γι’ αυτό αν δεν συνδεθή με μηχανική υποστήριξη πεθαίνει.
Τα όρια μεταξύ κώματος, άνοιας, φυτικής καταστάσεως και εγκεφαλικού θανάτου είναι μέν προσδιορίσιμα, δεν είναι όμως πάντα τελείως ξεκάθαρα και μπορεί να μεταβάλλονται.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ο νούς-νοερά ενέργεια, εφ’ όσον η ψυχή παραμένει στο σώμα, υπάρχει και λειτουργεί μέσα στον άνθρωπο. Αν ο νούς ήταν φωτισμένος από την Χάρη του Θεού, που σημαίνει ο άνθρωπος είχε μάθει την νοερά προσευχή, τότε σε αυτές τις καταστάσεις ο νούς λειτουργεί αποδοτικά, χωρίς να δεσμεύεται από τις αισθήσεις, την λογική, τα πάθη και το περιβάλλον και χωρίς να μπορεί να διατυπώνη την κατάσταση την οποία ζή. Αν ήταν σκοτισμένος παραμένει ανενέργητος κατά Θεόν.
3. Παραδείγματα ασθενών
Είναι ενδιαφέρον να δούμε το πως λειτουργεί ο νούς σε ασθενείς που έχουν κάποια πάθηση στον εγκέφαλο, ύστερα από κάποια ασθένεια, όπως εγκεφαλικό επεισόδιο, τραυματισμό, γήρανση του σώματος κ.ά. Προσωπικά μού δόθηκε η δυνατότητα να παρακολουθήσω μερικές τέτοιες περιπτώσεις που θα αναφέρω.
Το πρώτο περιστατικό είναι η περίπτωση του αγίου Καλλινίκου Μητροπολίτου Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας, που ήταν Γέροντάς μου. Ήμουν κοντά του σε όλα τα στάδια της ασθενείας του, από την εγχείρηση στον εγκέφαλο μέχρι τις τελευταίες στιγμές της ζωής του.
Μετά την εγχείρηση στον εγκέφαλο για την αφαίρεση του όγκου έγινε εσωτερική αιμορραγία και χρειάσθηκε να γίνη νέα επέμβαση για να καθαρισθή το αίμα. Βρισκόταν σε κώμα, χωρίς να γνωρίζουν οι γιατροί αν θα επανέλθη στην κατάσταση της συνείδησης η αν θα παραμείνη σε φυτική κατάσταση η αν επιδεινωθή ακόμη περισσότερο. Είχε διασωληνωθή, που σημαίνει ανέπνεε με υποστηρικτικά μηχανήματα. Μετά από 4-5 ημέρες οι γιατροί διαπίστωσαν, χωρίς να φαίνεται εξωτερικά, ότι αρχίζει να ξυπνά, από τις κόρες των οφθαλμών που αντιδρούσαν στο φως και από τα αντανακλαστικά του κερατοειδούς. Και όντως επανήλθαν πλήρως οι αισθήσεις του, μας ανεγνώριζε, ομιλούσε, είχε πλήρη συνείδηση. Αυτή η κατάσταση στην οποία βρισκόταν για μερικές ημέρες ήταν το κώμα.
Αμέσως, όταν επανήλθαν οι αισθήσεις του και η συνείδησή του, ήταν κατανυκτικότατος, εξέφραζε την αυτομεμψία, μας διηγείτο κάποιες καταστάσεις που έβλεπε, κατά την διάρκεια του κώματος, επανελάμβανε όλη την ημέρα χωρία από την Αγία Γραφή, κυρίως μία ημέρα επανελάμβανε το χωρίο του Αποστόλου Παύλου: «Όταν ο Χριστός φανερωθή, η ζωή ημών, τότε και υμείς σύν αυτώ φανερωθήσεσθε εν δόξη» (Κολ. γ΄, 4), δοξολογούσε συνέχεια τον Θεό, ήταν ευγνώμων στους ανθρώπους, έδειχνε αγάπη σε όλους, εξέφραζε την βαθυτάτη ταπείνωσή του, ετοίμαζε νοερά όλη την ημέρα κηρύγματα που θα έκανε κλπ.
Επειδή ήμουν κοντά του δεκαπέντε (15) χρόνια, ομολογώ ότι, κατά την διάρκεια της ασθενείας του, μετά την επάνοδό του από το κώμα, φάνηκε έντονα ο εσωτερικός του κόσμος, που κρυβόταν, κατά την διάρκεια της ποιμαντικής του διακονίας, τότε ήταν πράγματι ένας άγγελος του Θεού.
Το δεύτερο παράδειγμα είναι του Πρωτοπρεσβυτέρου π. Κωνσταντίνου Στρατηγοπούλου. Ήταν γνωστός Κληρικός σε πολλούς ανθρώπους στην Αθήνα με μεγάλη ποιμαντική δράση, συνδυάζοντας θεία Λειτουργία, ιερές Ακολουθίες, ομιλίες και μοναχισμό. Κάποια ημέρα, ενώ ετοιμαζόταν να λειτουργήση έπαθε ένα εγκεφαλικό επεισόδιο, έχασε τις βασικές του αισθήσεις, νόμιζε ότι είχε πεθάνει, ότι δεν ανήκε σε αυτόν τον κόσμο. Αυτό, όταν ανένηψε, το απεκάλεσε «μεγάλη νύχτα». Όταν ανένηψε έγραψε ένα μικρό πόνημα, με τίτλο «πόνου πονήματα» και υπότιτλο «από την δράση στο μυστήριο του Ησυχασμού», και πρόκειται για μια «βιωματική αφήγηση».
Την περίοδο αυτή της ασθενείας του την χαρακτηρίζει «μεγάλη νύχτα» που «φώς δεν φαινόταν. Το σώμα δεν είχε δυνάμεις για να εκτελεί στοιχειώδεις λειτουργίες. Οι σωματικές μετακινήσεις γίνονταν με την μορφή δεματικής μεταφοράς. Το μόνο που έβλεπα επί ατελείωτες ώρες ήταν η άσπρη οροφή του θεραπευτηρίου στο οποίο βρισκόμασταν. Κι από ό,τι φαίνεται δεν υπήρχε ίχνος εντολής που νάρχεται από τον εγκέφαλο».
Γράφει ότι κάποια στιγμή ο εγκέφαλος άρχισε να λειτουργή, «λέγοντας μέσα μου απλώς την ευχή, στάθηκα όρθιος». Και αργότερα όταν επανήλθε διερωτάτο: «Ήταν άραγε αυτό που λέει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: “Η λειτουργία της νοεράς ενεργείας και νοεράς ουσίας;”».
Πρίν την «μεγάλη αυτή νύχτα» που πέρασε ήταν «σέ μια ακραιφνή δράση», με ακολουθίες, θεία Λειτουργία, εξομολογήσεις, κατηχήσεις, ομιλίες, διακονία σε Εκκλησιαστικές Υπηρεσίες της Ιεράς Συνόδου. Μετά που επανήλθε από την «μεγάλη αυτή νύχτα» κατάλαβε έντονα την αξία του ιερού ησυχασμού.
Γράφει στο σημαντικό και αποκαλυπτικό αυτό πόνημα: «Εκεί, μέσα στην απόγνωση της αισθήσεως του ζωντανού νεκρού, αναδύθηκε η ανάγκη της στροφής του νού προς τον Θεό. Το μόνο που έμενε ως κυρίαρχο γεγονός. Ήταν σαν να είχα ανακαλύψει το αεικίνητο που έψαχναν οι αρχαίοι και οι νέοι επιστήμονες».
Επίσης, γράφει για την νηπτική και ησυχαστική μέθοδο που ανεκάλυψε εκείνη την περίοδο: «Αυτόν τον τρόπο ανακάλυψα, πρακτικά στο ήσυχο δωμάτιο της θεραπείας μου. Επί ώρες και μέρες, το μόνο που μπορούσα να δώ ήταν η οροφή του δωματίου μου. Το μόνο που μού έμεινε ήταν η ευχή. Οι πολύωρες κοσμικές ενασχολήσεις δεν μού είχαν δώσει ευκαιρία να στρέψω τον νού μου στην νηπτική μέθοδο».
Το τρίτο παράδειγμα είναι της Γερόντισσας Γαλακτίας από την Πόμπια Κρήτης. Την γνώρισα κατά την διάρκεια της υγείας της, και ήταν μια γυναίκα με σώες τις αισθήσεις της, έξυπνη, αλλά ταυτοχρόνως είχε και ανεπτυγμένη την νοερά ενέργεια, με την οποία έβλεπε αγγέλους, αγίους, την Υπεραγία Θεοτόκο, τον Χριστό, την ουράνια θεία Λειτουργία, το Φως του Θεού. Όλα αυτά τα έκρυβε με την ταπείνωσή της και με την ενέργεια της λογικής, δηλαδή με τον τρόπο που εκφραζόταν. Είχε προφητικά χαρίσματα και τα έκρυβε.
Όταν, όμως, από τα αλλεπάλληλα εγκεφαλικά επεισόδια έπαθαν βλάβες διάφορα κέντρα του εγκεφάλου και δεν θυμόταν ανθρώπους, ημερομηνίες κλπ., τότε, εκδηλώθηκε ακόμη περισσότερο η νοερά ενέργεια, και έβλεπε τα πάντα με μια τηλεόραση, όπως έλεγε, που της την έδωσε ο Θεός στην καρδιά της. Έβλεπε τα αόρατα από τους λογικούς ανθρώπους, εισέδυε μέσα στην καρδιά των επισκεπτών της, συμμετείχε στην ουράνια θεία Λειτουργία κ.ά. Ίσχυε στην περίπτωση αυτή ο λόγος του Αποστόλου Παύλου: «Ει και ο έξω ημών άνθρωπος διαφθείρεται, αλλ᾿ ο έσωθεν ανακαινούται ημέρα και ημέρα» (Β΄ Κορ. δ΄, 16).
Στις περιπτώσεις αυτές γίνεται ό,τι συμβαίνει και στα βρέφη, πρίν αναπτυχθούν οι λειτουργίες του εγκεφάλου και μπορεί ο νούς τους να βλέπη αγγέλους, τον Θεό, τους αγίους, την θεία Χάρη που υπάρχει μέσα στην θεία Λειτουργία, την Εκκλησία.
4. Γέροντας Αιμιλιανός στην περίοδο της σιωπής του
Νομίζω ότι σε μια παρόμοια κατάσταση βρέθηκε για πολλά χρόνια ο Γέροντας Αιμιλιανός. Ήταν δραστήριος πνευματικός πατέρας και Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Σιμωνόπετρας, και πνευματικός καθοδηγητής πολλών μοναχών και πνευματικών πατέρων, ιδρυτής του Ιερού Ησυχαστηρίου Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Ορμύλιας Χαλκιδικής, αλλά και Μοναστηρίων εντός και εκτός Ελλάδος, και έπειτα για είκοσι πέντε περίπου χρόνια έπεσε σε βαθυτάτη σιωπή.
Όπως όταν ήταν ενεργός ασκούσε την νοερά προσευχή και τον θεολογικό λόγο, γι’ αυτό και ομιλούσε γι’ αυτό, έτσι και κατά την διάρκεια της πολυχρόνιας σιωπής του, ασφαλώς, θα ασκούσε την νοερά ενέργεια. Γιατί όταν ενεργοποιηθή και φωτισθή η νοερά ενέργεια, αυτενεργείται στον ύπνο, ακόμη και στις ασθένειες του εγκεφάλου. Διασώζονται οι λόγοι του που εκφωνούσε στις Αδελφότητες των Ιερών Μονών, αλλά κανείς δεν γνωρίζει τους θεολογικούς λόγους του, κατά την διάρκεια της μαρτυρικής και θεολογικής σιωπής του. Έχουμε βεβαιότητα ότι αυτήν την περίοδο η νοερά ενέργειά του εκινείτο, όπως γίνεται στους ασκητές, ακόμη περισσότερο, κατά την διάρκεια του βραδυνού ύπνου. Οι μοναχοί που ήταν κοντά του μπορούν να ομιλήσουν γι’ αυτό.
Η περίπτωση του Ιώβ της Παλαιάς Διαθήκης μας δείχνει ότι ο Θεός επέτρεψε τις σωματικές δοκιμασίες, γιατί ήθελε να ενεργοποιηθή η νοερά ενέργεια, με την οποία δόξαζε τον Θεό. Αυτό γίνεται, συνήθως, με τους πειρασμούς της ασθένειας, δηλαδή αν υπάρχη πνευματική προδιάθεση, ενεργοποιείται πολύ δυνατά η νοερά ενέργεια (νούς).
Δεν γνωρίζω τα ιατρικά δεδομένα του μακαριστού Γέροντος Αιμιλιανού, από τι ακριβώς έπασχε, αλλά εκείνο που με ενδιαφέρει ως θεολόγο και Κληρικό είναι αυτός ο κόσμος του Γέροντος Αιμιλιανού, κατά την διάρκεια της θεολογικής σιωπής του. Φυσικά, δεν μπορώ να υποθέσω τίποτε, αλλά θα περίμενα αν «ξυπνούσε» να μας αποκάλυπτε τον «έσω άνθρωπον» και τις «λειτουργίες» του αυτής της περιόδου. Θα ήταν ενδιαφέρον να ακούγαμε τις εμπειρίες του και τον θεολογικό λόγο του, σίγουρα αυτά πέρασαν στην αιωνιότητα.
Επειδή αυτά δεν τα γνωρίζουμε, αλλά είναι γνωστά στον Θεό, εμείς παραμένουμε στο ότι αυτά για τα οποία μιλούσε, κατά την διάρκεια της ποιμαντικής του διακονίας, θα τα ζούσε με εμφανέστερο τρόπο, κατά την διάρκεια της θεολογικής του σιωπής, όταν έπαθε βλάβη ο εγκέφαλός του. Μερικά από αυτά θα τα γνωρίζουν όσοι τον διακονούσαν η όσοι τον πλησίαζαν, καί, φυσικά, όλα θα αποκαλυφθούν κατά τον Μέλλοντα αιώνα. Να έχουμε την ευχή του.
