Δύση: Η πολιτισμική κρίση στη Δύση είναι άποψη σημαντικών διανοουμένων της του 20ού αιώνα. Μεταξύ αυτών είναι ο Γερμανός φιλόσοφος του πολιτισμού και της ιστορίας Όσβαλντ Σπένγκλερ, του οποίου φέτος είναι τα 90χρονα από τον θάνατό του (1880-1936).
Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου
Ο Σπένγκλερ έγραψε μεταξύ του 1918 και του 1922 το κλασσικό δίτομο ογκώδες έργο του «Η παρακμή της Δύσης», το οποίο κυκλοφορείται και στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Τυπωθήτω – Γιώργος Δαρδανός». Ένας άλλος σημαντικός λόγιος του 20ού αιώνα που υπήρξε κριτικός προς την πολιτισμική πορεία της Δύσης είναι ο Γάλλος Αντρέ Μαλρό, που φέτος συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον θάνατό του (1901-1976).
Ένα από τα πολλά θέματα που θίγει στο πολυδιαβασμένο έργο του ο Σπένγκλερ είναι η στειρότητα του τεχνικά δυτικού «πολιτισμένου» ανθρώπου. Κατά την άποψή του υπάρχει «μια οπωσδήποτε στροφή προς τον θάνατο», με την έννοια ότι «ο άνθρωπος των κοσμοπόλεων δεν θέλει πια να ζήσει: ως άτομο θέλει ασφαλώς, αλλά όχι ως σύνολο… Τα παιδιά δεν εκλείπουν μόνον επειδή έγινε αδύνατο να τα έχει κανείς, αλλά προ πάντων επειδή…δεν βρίσκει λόγους για την ύπαρξή τους». Ο διαρκής και βαθύς δεσμός του δυτικού ανθρώπου με την θρησκεία, την πατρίδα, τα ήθη και τα έθιμα του έθνους του, το μέλημά του να υπάρξει συνέχεια στην οικογένειά του δεν υπάρχουν στον «τελευταίο άνθρωπο» του. (Όσβαλντ Σπένγκλερ «Η παρακμή της Δύσης», Β΄ Τόμος σελ. 131).
Ο σημαντικός Έλληνας κοινωνιολόγος Ευάγγελος Λεμπέσης (1909-1968) στην εισαγωγή του στη φιλοσοφία του Σπένγκλερ, την οποία έγραψε το 1937, σημειώνει επί των όσων γράφει ο Γερμανός λόγιος: «Ευρισκόμεθα εις την εποχήν του ορθολογισμού, η οποία ήρχισε κατά τον 18ον και τερματίζεται κατά τον 20όν αιώνα. Είμεθα όλοι τέκνα του ορθολογισμού, είτε το θέλομεν είτε όχι. Το υγιές ένστικτον, η πείρα παλαιών γενεών της υπαίθρου και αι ριζωμέναι αξίαι αντικατεστάθησαν υπό της «κριτικής» των ξερριζωμένων τύπων των μεγάλων πόλεων, που έχουν χάσει πλέον κάθε επαφήν με την φύσιν, με το έδαφος και με την ιστορίαν. Ό, τι δεν μπορούν να αισθανθούν και να ζήσουν οι άνθρωποι αυτοί το μεταβάλλουν εις ψυχράς λογικάς εννοίας, δια των οποίων νομίζουν ότι αιχμαλωτίζουν την ζωντανήν πραγματικότητα και τας οποίας αναλύουν, συνθέτουν εις μάταια σχήματα και συστήματα και επικρίνουν, ζώντες μιαν ζωήν μηχανικήν και αφόρητον, αβεβαίαν και ασταθή. Όλα αυτά τα ονομάζουν «πρόοδον» και όποιος δεν πιστεύει εις αυτήν την μηχανοποίησιν της σκέψεως χαρακτηρίζεται ως “καθυστερημένος”, ως
“αντιδραστικός” και ως “δημοκόπος”. Πνευματική έπαρσις και φαντασίωσις, ψυχική πενία, έλλειψις σεβασμού, προσπαθούν ματαίως να υπερνικήσουν την αγωνίαν προ της πραγματικότητος, υπό της οποίας κατατρύχονται». ( Η μελέτη του Ευαγ. Λεμπέση αναδημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Εποπτεία», τ. 80, Ιούνιος 1983, σελ. 523 κ.ε.).
Ο Σπένγκλερ από το 1920 διείδε αυτό που ζούμε και στην Ελλάδα κυρίως κατά τα πρόσφατα σαράντα χρόνια. Γράφει ο Λεμπέσης επί της μελέτης του Γερμανού φιλοσόφου για το πώς κατέρρευσε πολιτισμικά η Ευρώπη: «Η στιβαρά πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία ριζωμένων εποχών και ριζωμένων ανθρώπων ετράπη εις φυγήν προ των ωρυομένων τυχοδιωκτών και απατεώνων…Αισθητισμός και γενικός βερμπαλισμός εκυριάρχουν εις την ατμόσφαιραν του πολιτισμού της Ευρώπης και όλοι οι “σκάρτοι”, οι στερούμενοι ταλάντου, όλοι οι άγονοι και στείροι…, όλοι με μίαν λέξιν οι αποτυχημένοι κατείχον καλπάζοντες εν αλαλαγμώ τον πνευματικόν και καλλιτεχνικόν της Ευρώπης στίβον… Όλος αυτός ο πνευματικός συρφετός εχόρευεν αναιδώς γύρω από τον πολιτισμόν της γηραιάς Ευρώπης».
Ο Αντρέ Μαλρώ το 1984 έδωσε συνέντευξη στο περιοδικό Reader’ s Digest με θέμα τον δυτικό πολιτισμό. Τίτλος της συνέντευξης στην ελληνική έκδοση του περιοδικού «Ο πολιτισμός μας σε κρίση». Ο Γάλλος διανοούμενος σημειώνει πως στη Δύση η τεχνολογία διαμορφώνει τον άνθρωπο και θριαμβεύει σε βάρος της πνευματικής ζωής του: «Η μηχανή είναι ο κυρίαρχος του κόσμου και αφού υπάρχει μια δομή εξουσίας της μηχανής, όλες οι επενδύσεις, ακόμα και υπό κομμουνιστικό καθεστώς, τείνουν προς όλο και περισσότερες μηχανές. Υπάρχει λοιπόν ένας αγώνας ανάμεσα σε μας και στις μηχανές. Λόγω αυτού του αγώνα ο πολιτισμός μας βρίσκεται σε κρίση – δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία». (Τεύχος 15 στην ελληνική έκδοση του περιοδικού, Δεκέμβριος 1984, σελ. 38-41).
Πολυάριθμα ζητήματα που θέτει ο Σπένγκλερ, δικαιολογώντας την παρακμή της Δύσης, υπάρχουν έως σήμερα. Ο επίτιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου της Σορβόνης Ζιλμπέρ Μερλιό επιβεβαιώνει αυτήν την πραγματικότητα στο άρθρο του, που δημοσιεύθηκε στο εκτός σειράς περιοδικό της εφημερίδας «Λε Μοντ» (Έκδοση του 2021 «Περί της ιστορίας της Δύσης», σελ. 146-147). Αναφέρει συγκεκριμένα τις ακόλουθες πραγματικότητες: Την κριτική του Σπένγκλερ στον διεθνή χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, που είναι ολέθριος για τις εθνικές οικονομίες. Την κριτική του προς τις φατριαστικές ολιγαρχίες, που επιβάλλουν τα συμφέροντά τους επί του συνόλου του πληθυσμού. Την αυστηρή κριτική του προς τον Τύπο, ο οποίος είναι εξαγορασμένος από πλουτοκράτες και υποδουλωμένος σε ένα παγκόσμιο επικοινωνιακό
δίκτυο, που ομογενοποιεί τη σκέψη. Την αναφορά του για το επερχόμενο τέλος των ιδεολογιών και για την υποχώρηση της Δημοκρατίας. Την προειδοποίησή του για την παράνομη μετανάστευση στη Δύση εργατών από πρώην αποικίες της. Την κριτική του για την καταστροφή του περιβάλλοντος και την εμμονή του στην πρόβλεψη ότι θα υπάρξει σύγκρουση πολιτισμών.
Γενικά η σκέψη του Σπένγκλερ επηρέασε τη σκέψη νεότερών του λογίων, όπως των Όργουελ, Τόινμπι, Χάντινγκτον κ.α. Η επιρροή του αυτή εξηγεί και την διάρκεια της αποδοχής του. Ο Αντόρνο είπε ότι ο Σπένγκλερ «με το δίκιο του εκδικείται με την πένα του τα όσα συνέβησαν στην εποχή του». Σημείωση του γράφοντος: Πού να ζούσε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και έως τις ημέρες μας…
Τα προαναφερθέντα, που πρόβλεψε ο Σπένγκλερ, βρίσκουν εφαρμογή και στην τρέχουσα ελληνική πραγματικότητα. Πολλοί Έλληνες νέοι λ.χ., λόγω της παραζάλης στην οποία τους έχει οδηγήσει ο περιρρέων ατομισμός, αποκόπτονται από τα ζωτικά τους στοιχεία, που είναι η Γη τους, η Πατρίδα τους, η Ορθοδοξία τους, η οικογένειά τους και προτιμούν τον κοσμοπολιτισμό και την κατάληξή τους στον παγκοσμιοποιημένο μαζάνθρωπο. Επιλέγουν αντί να ζήσουν στην Πατρίδα που τους γέννησε, τους ευεργέτησε και τους ανέδειξε και να ανταποδώσουν έστω λίγα από όσα τους παρέσχε, να ρομποτοποιηθούν σε έναν κόσμο ξένο, παγωμένο.
Ο Γιώργος Σαραντάρης το 1937, αφού είχε ζήσει και σπουδάσει στην Ιταλία, έγραψε σχετικά με την επιλογή του να ζήσει στην Ελλάδα:
«Νομίζω πως η σημερινή Ελλάδα μπορεί να κρίνει τον λεγόμενο δυτικό πολιτισμό. Μπορεί και πρέπει να κρίνει αυτόν τον πολιτισμό, αν θελήσει να σωθεί από την επιρροή που η ίδια η Ευρώπη εξάσκησε πάνω μας έναν ολάκερο αιώνα κ’ επιθυμήσει να βρει την καθαρότητα μιας παρθενικής θέας και το αυτούσιο κάλλος της δικής μας χώρας και των ανθρώπων της. Κριτήριο αλήθειας για όλους τους ανθρώπους της γης». (Από τον πρόλογο στο φιλοσοφικό του δοκίμιο «Συμβολή σε μια φιλοσοφία της ύπαρξης». Επανέκδοση «Ευθύνης» το 1999).-
