Όταν η δημοσιότητα επισκιάζει την ουσία, η κοινωνία οφείλει να σταθεί, να αναρωτηθεί και να επαναπροσδιορίσει τις αξίες της.
Του Κωνσταντίνου Καραμεσίνη
Παρακολουθώντας την επικαιρότητα, δεν μπορώ παρά να αναρωτηθώ για την κατεύθυνση που έχουμε πάρει ως κοινωνία. Είναι δυνατόν τα προβλήματα που απασχολούν τη χώρα μας να περιορίζονται στις δημόσιες αντιπαραθέσεις δύο καλλιτεχνών ή στις συζητήσεις γύρω από τον πλουτισμό ανθρώπων μετά τον θάνατο ενός δημιουργού; Είναι αυτά τα ζητήματα που αξίζουν να μονοπωλούν τον δημόσιο διάλογο, την ώρα που πολύ βαθύτερα κοινωνικά προβλήματα εξακολουθούν να ζητούν απαντήσεις;
Ασφαλώς, κάθε γεγονός έχει τη θέση του στην επικαιρότητα. Το ερώτημα, όμως, είναι γιατί συχνά επιλέγουμε να στεκόμαστε στην επιφάνεια, ενώ αποφεύγουμε να κοιτάξουμε κατάματα όσα πραγματικά δοκιμάζουν την κοινωνία μας.
Πού βαδίζουμε ως κοινωνία; Ποια Ελλάδα οικοδομούμε και ποια πρότυπα κληροδοτούμε στα παιδιά μας;
Ερωτήματα που δεν πρέπει να μας αφήνουν αδιάφορους, γιατί αφορούν όχι μόνο το παρόν, αλλά κυρίως το μέλλον του τόπου μας.
Υπάρχουν στιγμές που η σιωπή δεν αποτελεί ουδετερότητα, αλλά παραίτηση από την ευθύνη. Στιγμές που οφείλουμε να μιλήσουμε, όχι για να επιβάλουμε τη δική μας άποψη, αλλά για να υπερασπιστούμε το δικαίωμα της κοινωνίας να προβληματίζεται, να κρίνει και να αναζητά την ουσία πίσω από την εικόνα.
Με αφορμή όσα προβάλλονται στο όνομα της ψυχαγωγίας και του πολιτισμού, είναι αναγκαίο να θυμηθούμε κάτι θεμελιώδες: η ελευθερία της έκφρασης είναι αναφαίρετο δικαίωμα και οφείλουμε να την προστατεύουμε. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε τι που αποκτά δημοσιότητα αποτελεί αυτομάτως ποιοτικό έργο, αξιόλογη δημιουργία ή πρότυπο προς μίμηση.
Η ελευθερία δεν αποκλείει την κριτική. Αντιθέτως, την προϋποθέτει.
Ο πολιτισμός δεν μετριέται αποκλειστικά με την αναγνωρισιμότητα, τις τηλεοπτικές εμφανίσεις, την εμπορική επιτυχία ή τον αριθμό των ακολούθων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η ουσιαστική του αξία βρίσκεται στο περιεχόμενο, στην αισθητική, στο ήθος, στην καλλιέργεια και στα μηνύματα που αφήνει πίσω του.
Όταν η ουσία παραμερίζεται για χάρη της εντυπωσιοθηρίας και η ποιότητα υποχωρεί μπροστά στην εμπορευματοποίηση της διασκέδασης, τότε ο προβληματισμός δεν είναι απλώς θεμιτός. Είναι αναγκαίος.
Δεν πρόκειται για άρνηση της σύγχρονης εποχής ούτε για νοσταλγία ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος. Πρόκειται για την ανάγκη να διακρίνουμε την ελευθερία από την ασυδοσία, την ψυχαγωγία από την ευτέλεια και την πραγματική δημιουργία από την πρόσκαιρη εντύπωση.
Τα πρότυπα που διαμορφώνουν τη νέα γενιά
Η κοινωνία μας έχει δικαιώματα, αλλά έχει και ευθύνες. Και η σημαντικότερη ίσως αφορά τα παιδιά και τους νέους μας, οι οποίοι μεγαλώνουν σε έναν κόσμο όπου η εικόνα συχνά υπερισχύει της ουσίας και η δημοσιότητα εκλαμβάνεται ως μέτρο επιτυχίας. Τι τους διδάσκουμε τελικά;
Ότι αξίζει περισσότερο εκείνος που προκαλεί τις εντονότερες αντιδράσεις; Ότι η επιτυχία μετριέται αποκλειστικά με την προβολή, τα χρήματα και τα χειροκροτήματα; Ή ότι η πραγματική αξία βρίσκεται στην καλλιέργεια, στην ευγένεια, στην αξιοπρέπεια, στη δημιουργικότητα και στον σεβασμό προς τον συνάνθρωπο;
Τα παιδιά δεν διαμορφώνουν την αντίληψή τους για τον κόσμο μόνο μέσα από την οικογένεια και το σχολείο. Επηρεάζονται καθημερινά από όσα παρακολουθούν, από εκείνους που θαυμάζουν και από τα μηνύματα που η κοινωνία επιλέγει να επιβραβεύει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να επιβάλλουμε στους νέους τι θα παρακολουθούν ή ποιον θα θαυμάζουν. Σημαίνει, όμως, ότι έχουμε υποχρέωση να τους προσφέρουμε τα εφόδια ώστε να σκέφτονται κριτικά, να αξιολογούν όσα βλέπουν και να ξεχωρίζουν την ουσιαστική αξία από την πρόσκαιρη δημοφιλία.
Γιατί η παιδεία δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων. Είναι η διαμόρφωση χαρακτήρα, η καλλιέργεια συνείδησης και η ικανότητα του ανθρώπου να επιλέγει με ελευθερία, γνώση και υπευθυνότητα.
Οι αξίες δεν είναι συνθήματα.
Δεν μπορούμε να επικαλούμαστε την παράδοση, την πίστη, την ιστορία και τον ελληνικό πολιτισμό, εάν δεν προσπαθούμε να τα τιμούμε στην καθημερινή μας ζωή.
Οι αξίες δεν είναι λόγια για επετειακές ομιλίες ούτε συνθήματα που θυμόμαστε όταν μας εξυπηρετούν. Είναι καθημερινή στάση ζωής. Αποτυπώνονται στον τρόπο που μιλάμε, που συμπεριφερόμαστε, που αντιμετωπίζουμε τον διαφορετικό και που αναλαμβάνουμε την ευθύνη των πράξεών μας.
Η οικογένεια, το σχολείο, οι άνθρωποι του πολιτισμού, τα μέσα ενημέρωσης και όλοι εμείς ως πολίτες έχουμε μερίδιο ευθύνης. Δεν αρκεί να απαιτούμε από τους άλλους να αποτελούν πρότυπα, αν δεν είμαστε πρόθυμοι να εξετάσουμε πρώτα τη δική μας στάση.
Η ευθύνη της διαπαιδαγώγησης δεν εξαντλείται στις συμβουλές. Απαιτεί συνέπεια, προσωπικό παράδειγμα, διάλογο και σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Ας μην ξεχνάμε ότι οι νέοι δεν χρειάζονται ανθρώπους που εμφανίζονται αλάνθαστοι. Χρειάζονται ανθρώπους αυθεντικούς, που γνωρίζουν να αναγνωρίζουν τα λάθη τους, να σέβονται τους άλλους και να υπερασπίζονται τις αρχές τους με πράξεις.
Ποια Ελλάδα οραματιζόμαστε;
Θέλουμε μια Ελλάδα που θα αρκείται στην κατανάλωση θεαμάτων ή μια Ελλάδα που θα επενδύει στην παιδεία, στην τέχνη, στη δημιουργία και στην πνευματική καλλιέργεια;
Θέλουμε μια κοινωνία που θα μετρά την αξία των ανθρώπων με βάση τη δημοσιότητά τους ή μια κοινωνία που θα αναγνωρίζει και θα τιμά εκείνους που προσφέρουν ουσιαστικό έργο, ακόμη κι όταν δεν βρίσκονται στο επίκεντρο της προβολής;
Δεν χρειαζόμαστε έναν πολιτισμό εγκλωβισμένο στο παρελθόν, ούτε μια κοινωνία χωρίς ελευθερία. Χρειαζόμαστε έναν πολιτισμό ζωντανό, ανοιχτό στον διάλογο και στις νέες ιδέες, που να εξελίσσεται χωρίς να χάνει τον σεβασμό προς τον άνθρωπο, την ποιότητα και την αλήθεια.
Χρειαζόμαστε μέσα ενημέρωσης που δεν θα περιορίζονται στην αναπαραγωγή της εντυπωσιοθηρίας, αλλά θα αναδεικνύουν ζητήματα ουσίας. Χρειαζόμαστε εκπαιδευτικούς που θα εμπνέουν, δημιουργούς που θα προβληματίζουν και πολίτες που δεν θα εγκαταλείπουν την κριτική τους σκέψη.
Κυρίως, όμως, χρειαζόμαστε μια κοινωνία που δεν θα φοβάται να θέτει ερωτήματα και να συζητά με επιχειρήματα, χωρίς απαξίωση, φανατισμό ή εύκολες καταδίκες.
Έχουμε ακόμη χρόνο να αλλάξουμε πορεία.
Λυπάμαι όταν διαπιστώνω πόσο εύκολα η δημόσια συζήτηση μπορεί να εγκλωβιστεί σε πρόσωπα και αντιπαραθέσεις, αφήνοντας στο περιθώριο τα βαθύτερα ζητήματα που επηρεάζουν τη ζωή μας. Ανησυχώ, όμως, ακόμη περισσότερο όταν σκέφτομαι
τη νέα γενιά, η οποία αξίζει κάτι πολύ περισσότερο από εύκολα πρότυπα και πρόσκαιρες εντυπώσεις.
Τα παιδιά μας αξίζουν αλήθεια, ουσιαστική παιδεία, πνευματικά ερεθίσματα και ανθρώπους που να εμπνέουν με το ήθος και το έργο τους.
Τα παιδιά μας δεν χρειάζονται απλώς περισσότερα θεάματα. Χρειάζονται παραδείγματα.
Δεν χρειάζονται μόνο ανθρώπους που ξεχωρίζουν επειδή προβάλλονται, αλλά ανθρώπους που αξίζουν να τους θαυμάζουν. Χρειάζονται μια κοινωνία που θα τους δίνει λόγους να ελπίζουν, αξίες για να πορεύονται και ευκαιρίες να δημιουργούν ένα καλύτερο μέλλον.
Όταν μια κοινωνία παύει να προβληματίζεται, κινδυνεύει να χάσει τον προσανατολισμό της. Όταν, μάλιστα, συνηθίζει να αντιμετωπίζει τα πάντα ως θέαμα, κινδυνεύει να ξεχάσει τη σημασία της ουσίας, της ευθύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν, όσο υπάρχει ακόμη χρόνος. Ας αναλάβουμε ο καθένας την ευθύνη που του αναλογεί: ως γονείς, ως εκπαιδευτικοί, ως δημιουργοί, ως δημοσιογράφοι, ως πολίτες.
Γιατί το μέλλον δεν διαμορφώνεται μόνο από τις αποφάσεις των ισχυρών. Διαμορφώνεται και από τις καθημερινές μας επιλογές, από όσα ανεχόμαστε, από όσα επιβραβεύουμε και από τα παραδείγματα που προσφέρουμε στους νεότερους.
Δεν έχουμε το δικαίωμα να αδιαφορούμε για την Ελλάδα που θα παραδώσουμε στα παιδιά μας. Έχουμε χρέος να τους κληροδοτήσουμε έναν τόπο με αξίες, πολιτισμό, αξιοπρέπεια και ελπίδα.
Ο Θεός να βάλει το χέρι Του και να μας φωτίσει όλους. Να μας χαρίσει σοφία και δύναμη, ώστε να ξεχωρίζουμε το ουσιαστικό από το πρόσκαιρο, το αληθινό από το επιφανειακό και το ωφέλιμο από το επιζήμιο.
Πριν χάσουμε την πυξίδα των αξιών μας. Πριν παραδώσουμε στα παιδιά μας έναν κόσμο όπου όλα διεκδικούν την προσοχή τους, αλλά τόσο λίγα καλλιεργούν πραγματικά την ψυχή και το πνεύμα τους.
Γιατί η μεγαλύτερη ευθύνη μας δεν είναι απλώς να κρίνουμε την εποχή μας. Είναι να συμβάλουμε, με τις πράξεις και τις επιλογές μας, ώστε οι επόμενες γενιές να έχουν πραγματικούς λόγους να πιστεύουν σε ένα καλύτερο αύριο.
Αυτή είναι η Ελλάδα που αξίζει να οικοδομήσουμε. Και αυτή είναι η ευθύνη που δεν δικαιούμαστε να αποφύγουμε.
