Προς το ΒΗΜΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ – Υπό του Γέροντος Μαξίμου Ιβηρίτου
ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΙΒΗΡΙΤΗΣ: Ο Αρχιεπίσκοπος Καισαρείας Καππαδοκίας Αρέθας ο Πατρεύς, ο υπομνηματιστής της Ιεράς Αποκαλύψεως του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου.
[Προγραμματική περιληπτική ομιλία εις τον Μητροπολιτικόν Ιερόν Ναόν Ευαγγελιστρίας Πατρών την 23ην Νοεμβρίου 2026 ν.η.].
Ο <Αρέθας ο Πατρεύς>, καθώς ο ίδιος υποδηλοί υπογράφων εις τας υποσημειώσεις αυτού εις τα περιθώρια των σελίδων της Βιβλιοθήκης του, θεωρείται ο πλέον αντιπροσωπευτικός τύπος του Βυζαντινού σοφού. Είναι εκείνος, όπως και άλλαι φωτιναί μορφαί της Εκκλησίας, όστις συνέδεσεν αρίστως τας αιωνίους και σωτηρίους αρχάς της χριστιανικής διδασκαλίας με τας θαυμαστάς ιδέας της κλασσικής αρχαιότητος.
Εγεννήθη περί τα μέσα του 9ου αιώνος, ουχί μεταγενέστερον του 860, και ανήκεν εις γνωστόν, πλούσιον και ευγενή οίκον. Τα εγκύκλια μαθήματα τα εδιδάχθη εις την Πάτραν, ήτις είχε Σχολεία. Εκεί εδέχθη και τα πρώτα σπέρματα της αγάπης του διά την αρχαίαν παιδείαν. Ακολούθως μετέβη εις την ΚΠολιν και έκαμεν ευρετέρας σπουδάς, ένεκα της συνδρομής και της υποστηρίξεως την οποίαν εξησφάλισεν, όπως και άλλοι Πατρινοί, από τον αυτοκράτορα Βασίλειον τον Μακεδόνα, κατά την εύφημον ομολογίαν του.
Εκεί εγνωρίσθη και μετά του σοφωτάτου Πατριάρχου Μεγάλου Φωτίου, του οποίου φέρεται να υπήρξε μαθητής και εν τινι τρόπω αντάξιος αυτού, καθότι αμφότεροι οι άνδρες θεωρούνται οι κυριώτερο εκπρόσωποι της πρώτης Βυζαντινής αναγεννήσεως των Ελληνικών Γραμμάτων, ήτις ήρχισε κατ’ εκείνα τα έτη του Βασιλείου.
Εις τον θρόνον της Καισαρείας ανήλθε το 902-903, διαδεχθείς τον Θεοφάνην τον Σφηνοδαίμονα. Παρ’ ότι ο ακριβής χρόνος της τελευτής του παραμένει άγνωστος, υποστηρίζεται ότι εκοιμήθη ολίγον μετά το 932, ο δε χρόνος της ταφής του παραμένει άγνωστος.

Το μεγαλύτερον μέρος της ζωής του το διήλθεν εις την ΚΠολιν, ένθα και παρέμεινε και μετά την τοποθέτησίν του ως Αρχιεπισκόπου Καισαρείας της σημερινής Τουρκίας εν τη κεντρική Μικρασία. Η ιδιότης αυτού ως πρωτοθρόνου, πρώτου δηλ. εις την τάξιν Αρχιερέως της Συνόδου, φαίνεται ότι τον εκράτησαν εις την πρωτεύουσαν.
Ο ίδιος έλαβεν ενεργόν μέρος εις την μεγάλην διαμάχην μεταξύ Κράτους} Εκκλησίας κατά την εποχήν του, ότε προέκυψεν η υπόθεσις της τετραγαμίας του αυτοκράτορος Λέοντος ΣΤ΄τού Σοφού, ήτις εξεδηλώθη με την γέννησιν του διαδόχου Κωνσταντίνου του Πορφυρογεννήτου από την τετάρτην σύζυγον του Λέοντος, την Ζωήν Καρβονοψίνην, το Σεπτέμβριον του 905. Αρχικώς ήτο πολέμιος του αυτοκράτορος, μετά όμως την καθαίρεσιν του Πατριάρχου Νικολάου Α΄τού Μυστικού τον Φεβρουάριον του 907, και την υποβληθείσαν εις τον ίδιον εξορίαν, εδιαφοροποιήθη.
Ο Αρέθας είναι περισσσότερον γνωστός ως είς των κυρίως συντελεστών της αναγεννήσεως των κλασσικών σπουδών κατά την μέσην Βυζαντινήν περίοδον, και έχει μελετηθή εκτενώς η δραστηριότης του ως εκδότου και σχολιαστού εις την κρίσιμον εποχήν κατά την οποίαν συνετελείτο ο μεταχαρακτηρισμός των έργων της χριστιανικής και κλασσικής Γραμματείας από την μεγαλογράμματον γραφήν εις την μικρογράμματον.
Ως εκδότης ανέθετεν εις καλλιγράφους την αντιγραφήν έργων εις την νέαν γραφήν, διευθύνων και αναθεωρών την εργασίαν αυτών και πλουτίζων ακολούθως διά σχολίων το αντιγραφέν έργον. Χάρις εις την δραστηριότητα αυτήν του Αρέθα, περιήλθον μέχρις ημών ουχί μόνον πλείστα έργα της κλασσικής και χριστιανικής αρχαιότητος, αλλά και τα επ’ αυτών σχόλια των παλαιοτέρων, καθώς κατ’ ευτυχή συγκυρίαν έχουν διασωθή αρκετοί κώδικες της προσωπικής βιβλιοθήκης του Αρέθα. Εάν μάλιστα ληφθή υπ’ όψιν, ότι εις έκαστον αναγινωσκόμενον έργον συνήθιζε να χαράσση εις παρασελίδια σημειώματα τας παρατηρήσεις του, τότε η σχολιαστική αυτού εργασία υπήρξε μεγάλη.
Εκτός της εκδοτικής δραστηριότητος, δεν υστέρησε και εις την συγγραφήν ποικίλης φύσεως έργων. Εκ τούτων, εξέχουσαν θέσιν μεταξύ των Θεολογικής φύσεως ερμηνευτικών συγγραμμάτων του, καταλαμβάνει το εις τήν
Αποκάλυψιν του Ιωάννου ερμηνευτικόν αυτού Υπόμνημα, το οποίον φέρει τον τίτλον: «Εκ των Ανδρέα τώ μακαριωτάτω αρχιεπισκόπω Καισαρείας Καππαδοκίας εις την Αποκάλυψιν πεπονημένων θεαρέστως, σύνοψις σχολική, παρατεθείσα υπό Αρέθα αναξίου επισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας».
Συμφώνως όμως με την παράθεσιν σχολίων εις την Ελληνικήν Πατρολογίαν του Migne, το καταχωρηθέν ερμηνευτικόν Υπόμνημα του Αρέθα εις τήν
Αποκάλυψιν του Ιωάννου, αυτό καθ’ εαυτό δεν αποτελεί μίαν σχολαστικήν σύνοψιν των ερμηνευτικών σχολίων του προκατόχου του Αρχιεπισκόπου
Αγίου Ανδρέου, όπως αναφέρεται εις τον τίτλον, αλλ’ είναι είς συγκερασμός εις την Αποκάλυψιν των Υπομνημάτων του Οικουμενίου και του Ανδρέου και των σχολίων του Αρέθα. Άλλως τε, ο ίδιος εις το προοίμιον του έργου του σημειοί, ότι πρόκειται περί «συντάξεως των προειρημένων κατά μικράς παραφράσεις και των ελλειπών αναπληρώσεις σαφηνείας χάριν».

Ο Αρέθας κατά την σύνταξιν του έργου αυτού επεξεργάζεται τα
Υπομνήματα των Οικουμενίου και Ανδρέου κατά το πρότυπον των εις την Αποκάλυψιν ερμηνευτικών σειρών, αι οποίαι εμφανίζονται εις την Εκκλησιαστικήν Γραμματείαν από του 7ου αιώνος. Άλλοτε παραθέτει διαδοχικώς τας προς το σχολιαζόμενον χωρίον του ιερού κειμένου ερμηνείας του Ανδρέου και του Οικουμενίου, χωρίς όμως να αναφέρη το όνομα του τελευταίου· άλλοτε προτιμά την συμπληρωματικήν συγχώνευσιν των σχετικών σχολίων εις συντομωτέρας μορφής σχόλια και άλλοτε, προβληματιζόμενος διά την ετερογένειαν των δύο Υπομνημάτων, τηρεί κριτικήν στάσιν έναντι αυτών, προκειμένου ο αναγνώστης να επιλέξη την κατά την γνώμην του ορθοτέραν ερμηνείαν.
Το δημιουργικόν στοιχείον εις το Υπόμνημα του Αρέθα, έγκειται εις το ότι προτιμά διά της αλληγορικής μεθόδου λύσιν ερμηνευτικών προβλημάτων της Αποκαλύψεως, αποκλίνων προς την χριστολογικήν αλληγορίαν τού
Οικουμενίου καί, παρακάμπτων την ερμηνευτικήν άποψιν του Αγίου Ανδρέου Καισαρείας, όστις θεωρεί, ότι τα αποκαλυπτικά οράματα του Ιωάννου πραγματούνται ιστορικώς εις το παρόν και το άμεσον μέλλον εκάστου ερμηνευτού, καθώς και την κατά γράμμα κατανόησιν της «χιλιετούς βασιλείας του Χριστού», η οποία οδηγεί εις τον χιλιασμόν. Η μέθοδος όμως της αλληγορίας, την οποίαν ακολουθεί, δεν αναφέρεται ποτέ εις το πρόσωπον η εις τα έργα του Ιησού Χριστού.
Ο Αρέθας θεωρεί, ότι η οριστική λύσις του ιστορικού δράματος θα δοθή κατά «τήν εσχάτην των ανθρώπων αναβίωσιν και την Δευτέραν Παρουσίαν του Κυρίου και την τότε Κρίσιν». Η ερμηνευτική όμως προσέγγισις, όπως εις το έσχατον γεγονός της Κρίσεως, είναι σωτηριολογική και ουχί δικανική.
Το Υπόμνημα του Αρέθα περιέχει πλήθος γλωσσικών, ιστορικών, γεωγραφικών, ιατρικών, πραγματολογικών, βιβλιογραφικών και δογματικών παρατηρήσεων, αι οποίαι μαρτυρούν τόσον την ευρύτητα της μορφώσεως αυτού, όσον και τον ζήλόν του, τον οποίον επέδειξε κατά την μελέτην των προγενεστέρων Υπομνημάτων εις την Αποκάλυψιν και των άλλων πηγών του έργου του. Από εσωτερικών μαρτυριών προκύπτει, ότι ο Αρέθας συνέθεσε το έργον αυτό μετά τον θάνατον του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου, ήτοι μετά την 9ην Ιουνίου 913.
Τα σχόλια του Αρέθα Καισαρείας εις την Αποκάλυψιν κατά τον 9ον-10ον αιώνα, αποτελούν μίαν σπουδαίαν Βυζαντινήν Πατερικήν ερμηνείαν επάνω εις το τελευταίον βιβλίον της Καινής Διαθήκης. Σύγχρονοι έγκριτοι Θεολόγοι και Φιλόλογοι μελετηταί, υποστηρίζουν, ότι ούτος εβασίσθη εις μέγαν βαθμόν εις το πρότυπον και την έγκυρον ερμηνείαν του προκατόχου του Αγίου Ανδρέου Καισαρείας (6ος αιών), την οποίαν συνοψίζει και συμπληροί και επεξεργάζεται κριτικώς (φιλολογικώς).
Ο ίδιος ακολουθεί την παραδοσιακήν Ορθόδοξον Πατερικήν γραμμήν [= συμβολικήν και πνευματικήν προσέγγισιν], αποφεύγων τους χιλιαστικούς και στενώς τοπικο<ιστορικούς ακρισισμούς [= τας αδιακρίτους τοποθετήσεις], και βλέπων εις την Αποκάλυψιν την διακυβέρνησιν της Θείας οικονομίας από την Ενσάρκωσιν του Κυρίου μέχρι την Δευτέραν αυτού Παρουσίαν.
Κατά τον Αρέθαν, ο Αντίχριστος δεν θα πλανήση εις τα τυφλά όλην την ανθρωπότητα, αλλά συγκεκριμένας κατηγορίας ανθρώπων.

Εκείνο πάλιν το οποίον αφορά τα σημερινά τεκταινόμενα, είναι η αναφορά του, ότι «τό χάραγμα θα δοθή με ψήψον [= πλακίδιον < κάρταν] εντριβή και εγνωσμένην ανθρώποις». Λέγει συγκεκριμένως: «Θηρίον ο διάβολος· ήρξατο και ουκ έστιν, ώσπερ υπό πίνακι [= πλακίδιον προς εγχάραξιν η γραφήν] προεκτεθειμένα εντελώς δεξιέναι. Διό φησίν, Ην το θηρίον, ου νύν υφιστάμενον…» (PG 106, 681, 720).
Ομιλών ούτος διά «ψήφον εντριβή», σημειούται ότι εις τα χρόνια του Αρέθα οι άνθρωποι εψήφιζον γράφοντες το όνομα του υποψηφίου της εκλογής των εις εν πλακίδιον μεγέθους χαρτίου τράπουλας [= ψήφον, εξ ού και η λέξις ψηφιδωτόν = μικρόν πλακίδιον] και κατόπιν το έρῥιπτον εις την κάλπην. Η δε λέξις: «εντριβή/ούς», σημαίνει κάτι τι της καθημερινής χρήσεως.
Ερμηνεύων το χωρίον της Αποκαλύψεως: « Ώδε η σοφία εστίν· ο έχων νούν ψηφισάτω τον αριθμόν του θηρίου· αριθμός γάρ ανθρώπου εστί· και ο αριθμός αυτού χξς΄ [= 666]» (Αποκ. ιγ΄, 18), ο Αρέθας ομιλεί και πάλιν περί ψήφου, λέγων: «Αριθμός δε του ονόματος του ψήφου, εξακόσια εξήκονταέξ» (PG 106, 681).
Σχετικώς με το νόημα του χαράγματος, λέγει: «Και τι το χάραγμα, επιφέρει το όνομα του θηρίου. Διττή δε τούτου η γνώσις, η διά παραφοράς αυτού του ονόματος η διά ψήφου» [= Και τι είναι το χάραγμα; προσθέττει (ο Ιωάννης ο Θεολόγος)· είναι το όνομα του θηρίου απαντά. Και η αναγνώρισις αυτού γί-νεται με δύο τρόπους: η με αναφοράν του ιδίου ονόματος η με τον αριθμόν <τήν αρίθμησιν των ψηφίων].
Η ερμηνεία του Αρέθα σχετικώς με τον δυσώνυμον αριθμόν 666 είναι καταλυτική και μας αφήνει αφώνους. «Και την ψήφον δε του θηρίου, πανταχού πλατύναι επετηδεύθη, εν ταις πράσεσι και ωναίς, ίν’ ο μη τούτο επιφερόμενος, εν ταις των αναγκαίων ενδείαις τελευτήση… Αριθμός δε του ονόματος της ψήφου εξακόσια εξηκονταέξ».- «Και έγινεν (επεξηγεί) αντικείμενον φροντίδος να διαδοθή παντού ο αριθμός του θηρίου, και εις τας πωλήσεις και εις τας αγοράς διά να αποθάνη από ελλείψεως αναγκαίων αυτός ο οποίος δεν θα φέρη επάνω του αυτόν (τόν αριθμόν)… Ο δε αριθμός του ονόματος της ψήφου είναι 666».

Διά του Υπομνήματός του δεν απορῥίπτει την Θεολογικήν και Πνευματικήν διάστασιν του κειμένου της Ιεράς Αποκαλύψεως, αλλ’ υποστηρίζει, ότι η Αποκάλυψις δεν είναι μόνον διά το μακρινόν τέλος του κόσμου, αλλά και διά τας συγκεκριμένας ιστορικάς δοκιμασίας, τας διώξεις και τας πολιτικάς αναταράξεις, τας οποίας βιοί η Εκκλησία διαχρονικώς.
Συνοψίζοντες ταύτα, ο Αρέθας ξεχωρίζει των άλλων, διότι μετέτρεψε την Ιεράν Αποκάλυψιν από εν κείμενον «αφηρημένου εσχατολογικού φόβου», εις εν δυναμικόν εργαλείον κατανοήσεως της ιδίας Ιστορίας, ανοίγων την οδόν διά την μεταγενεστέραν Ορθόδοξον ιστορικήν ερμηνευτικήν. Η μεγάλη αξία αυτού έγκειται κυρίως εν τούτω, ότι διά της ακαταπονήτου φροντίδος προς επιμεμελημένην και εξηκριβωμένην αντιγραφήν έργων ου μόνον θεολογικών αλλά και φιλοσοφικών, διέσωσεν διά τον Ελληνισμόν τα κείμενα πολλών αρχαίων συγγραμμάτων.
Αξία τονισμού είναι και η συγγραφική ικανότης αυτού. Ως λόγιος ο ίδιος παρέσχεν αμαράντους υπηρεσίας εις την διαφύλαξιν και τον υπομνηματισμόν των αρχαίων Ελληνικών και των Παλαιοχριστιανικών φιλολογικών θησαυρών.
Ως εκ τούτου, ο Αρέθας ανήκει εις τας μεγάλας πνευματικάς μορφάς της Ιστορίας, ως γνήσιον τέκνον του υψηλού πνευματικού κλίματος του Βυζαντίου. Αυτός και πλείστοι άλλοι μεγάλοι Πατέρες και Εκκλησιαστικοί άνδρες υπήρξαν οι γνήσιοι εκφρασταί της Ελληνορθοδόξου Παραδόσεως και θεμελιωταί του Βυζαντινού ανθρωπισμού, οίτινες συνεχίζονται μέχρι σήμερον εις την ζωήν της Εκκλησίας και του λαού μας.
Η προσωπικότης του Αρέθα αποτελεί ισχυράν απάντησιν προς όλους εκείνους, οι οποίοι «βλέπουν» την Εκκλησίαν εχθρικήν προς τον Ελληνικόν πολιτισμόν. Ο λόγιος Ιεράρχης είναι εξ εκείνων οίτινες συνέβαλον τα μέγιστα εις την διάσωσιν του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, όστις ημιθανής υπάρχων εις το τέλος της αρχαιότητος, νεκρανεστήθη με την ενσωμάτωσιν αυτού εις την Ελληνορθοδοξίαν. Ο πεφωτισμένος ούτος ανήρ, είναι εκ των πολλών πνευματικών φάρων, τους οποίους διαθέτει η Εκκλησία μας, οι οποίοι οριοθετούν εις την ανθρωπότητα την πορείαν της προόδου και του πολιτισμού.
Εις τα έργα του διαφαίνεται πανταχού ο πλούτος των γνώσεων και η πολυμέρεια αυτού, το ῥητορικόν ύφος και η αυστηρά λογική κρίσις. Εις την ερμηνείαν της Ιεράς Αποκαλύψεως υπό του Ανδρέου Καισαρείας δεν κινείται δουλικώς, αλλά δεικνύει εις πολλά μέρη αυτενέργειαν, ουχί μόνον εις την διάταξιν της ύλης, αλλά και εις την ερμηνείαν, εις την οποίαν προσθέτει ενιαχού νέας ερμηνείας και παρατηρήσεις αξιοσημειώτους γραμματικάς, λεξικολογικάς και ετυμολογικάς, και συμπληροί εί τινα μέρη τας παραπομπάς προσθέτων και νέας.
Δικαίως, λοιπόν, ο Αρέθας θα ηδύνατο να χαρακτηρισθή, ως χαρισματικός νούς, «ερμηνεύς των άνω»· ήτοι, ερμηνεύς των ουρανίων πραγμάτων, των ιερών μηνυμάτων του Θεού, διάδοχος γενόμενος των Αγίων Πατριαρχών και Προφητών της Παλαιάς Διαθήκης, των ενθέων φιλοσόφων, ποιητών και ῥητόρων της αρχαιότητος, των εχόντων τον «σπερματικόν λόγον», και των μεγάλων επίσης Πατέρων της Εκκλησίας και Θεολογίας, όπως του Ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου, του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, του Μεγάλου Βασιλείου και άλλων, οι οποίοι διά του λόγου αυτών ηρμήνευσαν τα άρῥητα μυστήρια της Ορθοδόξου ημών Πίστεως, αυτό το θέλημα του Θεού και το σχέδιον της Θείας οικονομίας διά την σωτηρίαν του ανθρώπου.
[16 Νοεμ. 2026]






















