Ναυπάκτου Ιερόθεος: Σε όλα τα κινήματα που παρατηρήθηκαν και παρατηρούνται στην κοινωνία υπάρχουν και τα μετά από αυτά, δηλαδή αναπτύχθηκε η φυσική και ακολούθησε η μεταφυσική, και στην συνέχεια η αντιμεταφυσική.
Του Μητροπολίτη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κ. Ιεροθέου
Ο Διαφωτισμός-νεωτερικότητα, που είναι μια κίνηση του 17ου και 18ου αιώνος στην Ευρώπη, προκάλεσε μεγάλη συζήτηση, οπότε γίνεται λόγος για τα προνεωτερικά και τα μετανεωτερικά στοιχεία.
Με τον τρόπο αυτό μπορούμε να πούμε ότι, όπως αναπτύχθηκε στον Δυτικό κόσμο η Βιοηθική για να αντιμετωπίση θέματα που σχετίζονται μεταξύ Μοριακής Βιολογίας, Γενετικής Μηχανικής, Βιοτεχνολογίας, έτσι αρχίζει να φαίνεται ένα ρεύμα που μπορεί να χαρακτηρισθή ως Μεταβιοηθική, δηλαδή μια αντιμετώπιση των θεμάτων αυτών πέρα από την ουμανιστική Βιοηθική. Αυτό το θέμα θα εντοπισθή στην παρούσα εισήγηση, όχι ως άρνηση της Βιοηθικής, αλλά ως συμπλήρωση και επέκτασή της. Ο όρος, λοιπόν, Μεταβιοηθική συμπληρώνει τον όρο Βιοηθική και τον ερμηνεύει καλύτερα, εκφράζοντας στην ολότητά του τον άνθρωπο, που αποτελείται από ψυχή και σώμα.
Όπως γνωρίζουμε, η έκρηξη των Βιοϊατρικών Ερευνών και της Βιοτεχνολογίας δημιούργησαν την ανάγκη να αναπτυχθή μια ιδιαίτερη επιστήμη την οποία απεκάλεσαν Βιοηθική, για να τεθούν μερικά όρια, ώστε οι ανακαλύψεις να ωφελήσουν τον άνθρωπο και να μη τον βλάψουν.
Για να περιορισθή το θέμα θα εντοπισθή κυρίως στις παρατηρήσεις του «γίγαντα της Βιοηθικής», όπως έχει χαρακτηρισθή, καθηγητού Φιλοσοφίας της Ιατρικής σε Πανεπιστήμια στο Χιούστον του Τέξας της Αμερικής και εξειδικευμένου στον Τομέα Βιοηθικής H. Tristram Engelhardt, όπως έχουν περιληφθή στο βιβλίο του «Τα θεμέλια της Βιοηθικής» με υπότιτλο «Μια χριστιανική θεώρηση».
1. Η ανάπτυξη της Βιοηθικής
Ο Engelhardt παρατηρεί ότι ο όρος Βιοηθική καθιερώθηκε από τον Van Potter το 1970 στην προσπάθεια να τεθούν μερικοί όροι στην ανάπτυξη των Βιοϊατρικών ερευνών, και να παρουσιάση την Βιοηθική «ως ένα συνολικό τρόπο ζωής». Όμως, στην συνέχεια ο Hellegers «την μετέτρεψε σε ακαδημαϊκή επιστήμη, σχεδιασμένη να λειτουργεί ως μια κοσμική θεολογία για την αναδυόμενη κουλτούρα της υψηλής τεχνολογίας». Με τα πρώτα «σεμινάρια» θέλησαν να εκπαιδεύσουν τους βιοηθικολόγους «ως κοσμικούς ιερωμένους σε μια αλλαγμένη ηθικο-υγειονομική φροντίδα». Έπειτα, ο Edmund Pellegrino ενέταξε την Βιοηθική «στα γενικά ενδιαφέροντα των ανθρωπιστικών επιστημών», συνδέοντάς την με την αξία του ανθρωπισμού «της αρχαίας Ρώμης και τις ιδέες της Αναγέννησης».
Προσπαθώντας οι πρώτοι Βιοηθικολόγοι να δώσουν έναν ορισμό και προσδιορισμό της Βιοηθικής την βάσισαν στο στοιχείο του Ουμανισμού, της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού. Ο Engelhardt παρατηρεί ότι η σύγχρονη Βιοηθική προσδιορίζεται «από την ένταξη του ηθικού πλουραλισμού μέσα σ’ ένα απελευθερωμένο κοσμοπολίτικο ήθος που ζητά να περικλείσει και να επαναπροσδιορίσει αυτόν τον πλουραλισμό». «Το απελευθερωμένο αυτό ήθος, πριμοδοτώντας την αυτονομία, την ισότητα και την αυτοεκπλήρωση, απαλύνει την ηθική ποικιλομορφία».
Είναι επόμενο ότι οι πρώτοι βιοηθικολόγοι, ζώντας στην σύγχρονη κοινωνία με τα ποικίλα φιλοσοφικά, ηθικά και κοινωνικά ρεύματα, προκειμένου να καταρτίσουν βιοηθικούς κανόνες που θα ανταποκρίνονταν στις κοινές απαιτήσεις της κοινωνίας, που θα φέρουν μια ισορροπία, χρησιμοποίησαν το πολιτιστικό κλίμα της εποχής τους. Αυτό κάνει και η νομοθετική εξουσία, η οποία προσπαθεί να εντοπίση κοινές και γενικές αρχές που να μπορούν να γίνουν αποδεκτές από τους ανθρώπους της εποχής μας, και να φέρουν μια κοινωνική ισορροπία. Έτσι, οι βιοηθικολόγοι χρησιμοποίησαν τις γενικές αρχές του ανθρωπισμού, της Αναγέννησης, του Διαφωτισμού. Όμως, είναι ανάγκη να δούμε πώς προέκυψε αυτή «η κοσμική θεολογία» πάνω στην οποία στηρίχθηκε η σύγχρονη Βιοηθική.
Ο Engelhardt στο βιβλίο που προαναφέραμε κάνει μια ευρύτατη αναφορά στο θέμα του Διαφωτισμού, που επηρέασε σαφώς την διαμόρφωση της βάσης της Βιοηθικής. Μελέτησε το θέμα από χριστιανικής και φιλοσοφικής πλευράς.
Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του με τίτλο «Από την χριστιανική στην κοσμική βιοηθική, η καθιέρωση μιας φιλελεύθερης παγκόσμιας ηθικής» αναφέρεται στις μεγάλες αλλαγές που έγιναν στον Ευρωπαϊκό χώρο από τον 15ο αιώνα και εξής, πράγμα που επηρέασε την νοοτροπία του συγχρόνου ανθρώπου και τα θεμέλια της Βιοηθικής. Η Ευρώπη, πράγμα που επηρέασε και τον Νέο Κόσμο, την Αμερική, η οποία άρχισε να κατοικήται κυρίως από Ευρωπαίους που μετέφεραν την χριστιανική και φιλοσοφική νοοτροπία της, πέρασε από τρεις μεγάλες ανακατατάξεις, κατά την δεύτερη χιλιετία του Χριστιανισμού.
Η πρώτη μεγάλη ανακατάταξη χαρακτηρίζεται ως μια «ρήξη» του δυτικού τμήματος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Ευρωπαϊκός χώρος) από το Ανατολικό τμήμα της (Ορθόδοξο). Αυτό έγινε από το τέλος της πρώτης χιλιετίας μέχρι την αρχή της δεύτερης χιλιετίας, όταν και ολοκληρώθηκε αυτή η ρήξη. Στην Ευρώπη άρχισε να αναπτύσσεται ένας ιδιαίτερος πολιτισμός με την επίδραση του Καρλομάγνου και των Φράγκων που κατελάμβαναν το δυτικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Με την προοπτική αυτή εισήχθη η χριστιανική μεταφυσική, με την ιδιαίτερη θεολογία που χαρακτηρίζεται ως σχολαστική.
Κατά το μέσον της δεύτερης χιλιετίας έγινε η «διάσπαση» του χριστιανικού κόσμου στην Ευρώπη με την Μεταρρύθμιση, ήδη, όμως, είχε αρχίσει η Αναγέννηση με τον λεγόμενο ανθρωπισμό. Αυτή η «διάσπαση» δημιούργησε προβλήματα στην θεολογία και κατά συνέπεια στην Ηθική κάθε θεολογικής ιδιαιτερότητας. Και προς το τέλος της δεύτερης χιλιετίας παρατηρήθηκε ένα άλλο μεγάλο επιστημονικό κίνημα που χαρακτηρίζεται ως «νεωτερισμός», το οποίο συγκεκριμενοποιείται στον λεγόμενο Διαφωτισμό, που έδωσε προτεραιότητα στην λογική και τις αισθήσεις του ανθρώπου.
Έτσι, αυτές οι ανακατατάξεις στον Ευρωπαϊκό χώρο επέφεραν συνταρακτικά αποτελέσματα, δηλαδή η «ρήξη» δημιούργησε χωρισμό «από την Εκκλησία της πρώτης χιλιετίας», η «διάσπαση» εμφάνισε την Μεταρρύθμιση, και στην συνέχεια «ο νεωτερισμός»-διαφωτισμός έφερε την απομάκρυνσή της από «το θρησκευτικό της παρελθόν». Γράφει ο Engelhardt: «Καθώς η Μεταρρύθμιση διέσπασε την ενότητα της Ευρωπαϊκής θρησκευτικής συνείδησης, η Αναγέννηση δυνάμωσε τις κοσμικές αιτιοκρατικές βλέψεις, οι οποίες τότε ακριβώς ενισχύθηκαν και από τα επιτεύγματα της επιστήμης. Καθώς οι παραδοσιακές γνώσεις στην Αστρονομία, την Φυσική και την Ανατομία αντικαταστάθηκαν ριζικά από τις νέες επιστημονικές μελέτες, η Λογική εμφανίσθηκε ικανή να ξεκλειδώσει τα μυστικά της φύσης. Η κοσμική αιτιοκρατία επιπλέον υποσχόταν να φανερώσει και μια κοινή ηθική».
Το θέμα, όμως, της διαμόρφωσης της κοινής ηθικής είχε και συνέχεια. Γράφει:
«Η κοινωνία αγκάλιασε αυτή την υπόσχεση, αντιδρώντας στους θρησκευτικούς πολέμους τον 16ο και 17ο αιώνα. Το σύγχρονο ηθικοφιλοσοφικό σχέδιο ανανέωσε μια από τις υποσχέσεις του Μεσαίωνα: μια αιτιοκρατικά δομημένη εκδοχή της ηθικότητας. Αυτή τη φορά όμως η αιτιοκρατική εκδοχή θα ήταν διαζευγμένη από την πίστη και τα πάθη των θρησκευτικών αντιπαραθέσεων. Αυτή η ιστορική εμπειρία προπορεύθηκε της βαθιάς εκκοσμίκευσης της ηθικής σκέψης. Η κοσμική ηθική δεν αντικατέστησε μόνο τον θρησκευτικό ηθικό στοχασμό, αλλά και υποσχέθηκε αυτό ακριβώς που η θρησκευτική ηθικότητα είχε αποτύχει να προσφέρει: η κοσμική ηθικότητα μπορούσε να είναι μία».
Αυτό σημαίνει ότι «το σύγχρονο φιλοσοφικό σχέδιο να θεμελιώσει την ηθική στην λογική – παρ’ ότι υπέσκαψε την ηθική και την θεολογία, υπερβαίνοντας έτσι την θρησκευτική πολυμορφία – οδήγησε στην ανάδυση της σύγχρονης κοσμικής βιοηθικής». Οι παρατηρήσεις αυτές του μεγάλου Βιοηθικολόγου Engelhardt είναι σημαντικές, διότι από διάφορες άλλες μελέτες γνωρίζουμε ότι η σχολαστική θεολογία του Καθολικισμού εκφράζεται κυρίως από την λεγομένη θεολογική μεταφυσική. Ο δυτικός άνθρωπος, απορρίπτοντας την σκληρότητα της μεταφυσικής, προχώρησε στον ουμανισμό-ανθρωπισμό, και από εκεί έφθασε στον Διαφωτισμό, ήτοι τον Γαλλικό Διαφωτισμό και τον Αγγλικό Διαφωτισμό.
Ο πρώτος, δηλαδή ο Γαλλικός Διαφωτισμός με τον Ντεκάρτ και έπειτα με τους Εγκυκλοπαιδιστές, έδωσε προτεραιότητα στην λογική του ανθρώπου, την οποία, κατά την Γαλλική Επανάσταση την απεκάλεσαν θεότητα και έκτισαν και Ναό για την λατρεία της λογικής.
Ο δεύτερος, δηλαδή ο Αγγλικός Διαφωτισμός με τον Τζων Λοκ και τον Ντέιβιντ Χιουμ, έδωσε προτεραιότητα στις αισθήσεις, την αισθησιοκρατία με την γενική αρχή ότι «τίποτε δεν είναι στην νόηση, εάν αυτό δεν ήταν πρώτα στην αίσθηση».
Αυτά τα δύο κινήματα επηρέασαν βαθύτατα τους επιστήμονες και την νοοτροπία των δυτικών ανθρώπων, και επάνω σε αυτά στηρίχθηκαν οι πρώτοι Βιοηθικολόγοι για να καταρτίσουν τις βασικές Βιοηθικές αρχές.
Βεβαίως, δεν αρνούμαι ότι πρέπει να υπάρχουν μερικές βιοηθικές αρχές για τις σωματικές ασθένειες για να καλύπτουν όλους τους ανθρώπους όλων των πεποιθήσεων και των θρησκευτικών αρχών, αλλά αυτές πρέπει να συμπληρωθούν από άλλες αρχές που αγγίζουν τον εσωτερικό υπαρξιακό και πνευματικό κόσμο του ανθρώπου. Δεν πρέπει να βλέπουμε τον άνθρωπο ως μια μηχανή, όπως αντιμετωπίζουμε τα ζώα. Ήδη σήμερα ακούγονται διάφορες τέτοιες φωνές-απόψεις για το ότι ο άνθρωπος είναι πέρα από μια ατομική μονάδα βιολογικής ζωής, και δεν μπορεί να θεωρείται ως μια μηχανή. Για παράδειγμα, ο ψυχίατρος Σάββας Σαββόπουλος στο βιβλίο του με τίτλο «Ο μηχανιστικός άνθρωπος» και υπότιτλο «σιωπές της ψυχής, ρωγμές του σώματος» αναλύει την νοοτροπία να θεωρείται ο άνθρωπος μια ατομική βιολογική μονάδα.
Μελετώντας δύο κατηγορίες νόσων, όπως των αυτοάνοσων νοσημάτων και του εμφράγματος του μυοκαρδίου, με κλινικά παραδείγματα, ανέδειξε το «πώς ο ψυχισμός, με τις ελλείψεις που προκάλεσαν τα τραύματα, όπως εξάλλου και το στρες, συμβάλλουν στο να εκδηλωθούν αυτές οι νόσοι». Σημειώνει δε εμφαντικά: «Η ψυχοσωματική έρευνα έχει συνδέσει, πέραν πάσης αμφιβολίας, τον ψυχικό παράγοντα με την οργανική απορρύθμιση. Για την ψυχαναλυτική, ψυχοσωματική, η θεωρία του στρες επιβεβαιώνει την άποψη ότι η αδυναμία ψυχικής επεξεργασίας και συμβολοποίησης των συγκινήσεων και γενικότερα των ερεθισμάτων οδηγεί στην εκφόρτισή τους στο σώμα. Έτσι, το στρες γίνεται η γέφυρα ανάμεσα στην κλασική Ιατρική και την Ψυχοδυναμική θεώρηση, προσφέροντας κοινό έδαφος για την κατανόηση της ψυχοσωματικής νοσηρότητας».
Αυτό σημαίνει ότι μια μηχανιστική θεώρηση του σώματος του ανθρώπου, ως αναπαραγωγικής μηχανής, και βελτιώσεώς της, δεν αρκεί για την θεώρηση της ανθρώπινης ζωής. Σε κάθε περίπτωση η Βιοτεχνολογία με όλες τις εκφράσεις της πρέπει να συνδεθή και με άλλες επιστήμες και καλλιέργειες του ανθρώπου, όπως την φιλοσοφία, την ψυχολογία, την ψυχανάλυση, τον υπαρξισμό και, βεβαίως, την ορθόδοξη θεολογία. Πάντως, νεώτερες αναλύσεις πέρασαν πέρα από την Βιοηθική, που στηρίζονται μονομερώς στον Διαφωτισμό-Νεωτερικότητα. Άλλωστε, σήμερα επικρατεί ο μετανεωτερισμός-μετανεωτερικότητα και γι’ αυτό η σύγχρονη Βιοηθική δεν μπορεί να αγνοή τις νέες αναλύσεις.
Γι’ αυτό στην επόμενη ενότητα θα ασχοληθώ με αυτό που ονόμασα Μεταβιοηθική.
2. Στροφή στην Μεταβιοηθική
Οι δυτικοί άνθρωποι κάποτε αντελήφθησαν ότι ο Διαφωτισμός, που ήταν μια επανάσταση εναντίον του σχολαστικισμού του Μεσαίωνα, δεν αντιμετωπίζει τον άνθρωπο και τα προβλήματά του στην ολότητα και προχώρησαν πέρα από αυτόν. Αυτή η στροφή νομίζω ξεκίνησε από τον Ιμμάνουελ Κάντ.
Ο Γερμανός φιλόσοφος Ιμμάνουελ Κάντ (1724-1804) έκανε μια στροφή από τον διαφωτισμό προς τον μεταγενέστερο γερμανικό ιδεαλισμό που κατέληξε στον υπαρξισμό. Στην αρχή είχε επηρεασθή από την λογικοκρατία, όπως εκφραζόταν από τον Λάιμπνιτς, τον Βόλφ και τους μαθητές του, και στην συνέχεια προχώρησε στον σκεπτικισμό του Χιουμ που έδινε μεγάλη σημασία στον κόσμο των αισθήσεων, και εξέφραζε την σχολή του εμπειρισμού. Στην συνέχεια διαμόρφωσε την δική του θεωρία που κινείται μεταξύ του ορθολογισμού του γαλλικού Διαφωτισμού (Ντεκάρτ) και της αισθησιοκρατίας του αγγλικού Διαφωτισμού (Ντέιβιντ Χιουμ).
Αυτή η στροφή ονομάστηκε ως κοπερνίκεια επανάσταση. Ο Κοπέρνικος έκανε μια επανάσταση στην αστρονομία και γενικά την επιστήμη. Ενώ μέχρι τότε πίστευαν ότι όλος ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από τον παρατηρητή που βρίσκεται στην γη, ο Κοπέρνικος απέδειξε ότι η γη με τον άνθρωπο περιστρέφεται, ενώ τα άστρα παραμένουν ακίνητα. Έτσι, πέρα από τις παραστάσεις με τις οποίες οι αισθήσεις μας τροφοδοτούν τις εμπειρίες μας, υπάρχει ο εαυτός μας, ο παρατηρητής που με τον εξοπλισμό του, με τις μορφές του χρόνου και του χώρου και τις κατηγορίες του οργανώνει όλο αυτό το πολύμορφο περιεχόμενο της εμπειρίας μας και φθάνει στην γνώση του κόσμου. Αυτή είναι η θεωρία του Κάντ, η λεγομένη «κριτική του καθαρού λόγου».
Μέσα από αυτήν την προοπτική κάνει λόγο για «την υπερβατολογική ελευθερία» που αντιδιαστέλλεται από τον μηχανισμό της φύσης. Αυτή η «υπερβατολογική ελευθερία» νοείται «ως ανεξαρτησία από κάθε τι εμπειρικό, άρα και από τη φύση εν γένει». Για τον Κάντ «υπερβατολογική αρχή» είναι η γνώση που δεν ασχολείται τόσο με τα αντικείμενα, αλλά με τον τρόπο του ανθρώπου «της γινώσκουσας συνείδησης».
Ακολούθησαν και άλλοι φιλόσοφοι, όπως ο Φίχτε (1762-1814), ο Χέγκελ (1770-1831), ο Σέλινγκ (1775-1854), ο Νίτσε (1844-1900), ο οποίος κατέληξε στον υπεράνθρωπο, που εφήρμοσε στην πράξη ο ναζισμός και ο φασισμός.
Για τις ανάγκες της εισήγησής μου δεν θα κάνω πλήρη ανάλυση του λεγομένου γερμανικού ιδεαλισμού, που ξεκίνησε από τον Κάντ και έφθασε στον Νίτσε, αλλά θα παραμείνω στον μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο Χάιντεγκερ (1889-1976), ο οποίος αναλύοντας τον άνθρωπο στην υπόστασή του λέγει ότι η μέριμνα αποτελεί το είναι του ανθρώπου και αυτή η μέριμνα αποτελείται από τρία δομικά στοιχεία, ήτοι την «εγκατάλειψη», αφού ο άνθρωπος αισθάνεται ότι βρέθηκε στον κόσμο χωρίς να γνωρίζη πού ήταν προηγουμένως ή πού θα πάη• την «έκσταση» που σημαίνει ότι συνεχώς εξέρχεται προς τον κόσμο και πάει μπροστά από τον εαυτό του• και την «παροντικότητα», αφού αντιλαμβάνεται ότι ως ύπαρξη ζη πλησίον σε άλλα όντα που είναι διαφορετικά από τον ίδιο. Αυτά τα τρία δομικά στοιχεία της προσωπικότητος του ανθρώπου τον οδηγούν στην αγωνία που θα τον φέρη στο μηδέν. Έτσι, η ύπαρξή του θα αντιληφθή ότι «το υπάρχειν» είναι «υπάρχειν – προς θάνατον». Οπότε, η λύτρωσή του από τον θάνατο είναι η λύτρωση της υπάρξεως από την αγωνία.
Η φιλοσοφική πορεία από τον Διαφωτισμό στον Κάντ και τον Χάιντεγκερ δίνει τον λόγο στον υπαρξισμό του Κίρκεγκαρντ και του Σάρτρ. Ο Κίρκεγκαρντ κάνει λόγο για τα τρία στάδια της ύπαρξης στα οποία διέρχεται διαδοχικά ο άνθρωπος, όπως το αισθητικό, το ηθικό και το θρησκευτικό που δεν συνιστούν μια αναγκαιότητα, γιατί κάθε ανθρώπινη ύπαρξη επιλέγει μόνη της τον τρόπο ζωής της που θέλει. Ο Σάρτρ (1905-1980) διέκρινε τον κόσμο σε δύο κατηγορίες όντων, ήτοι «στα καθ’ εαυτά όντα», που είναι τα αντικείμενα που μας περιβάλλουν, και «στα δι’ εαυτά όντα» που είναι οι συνειδήσεις των ανθρωπίνων πλασμάτων, και μεταξύ αυτών των δύο υπάρχει ριζική διαφορά. Τα «καθ’ εαυτά όντα» είναι συμπαγή αντικείμενα που έχουν συμπληρώσει την εξέλιξή τους, ενώ τα «δι’ εαυτά όντα», δηλαδή οι ανθρώπινες υπάρξεις, είναι ατελή πλάσματα που βρίσκονται σε διαρκή εξέλιξη προς το μέλλον που είναι απροσδιόριστο. Έτσι, η ανθρώπινη ύπαρξη που είναι ριγμένη μέσα σε αυτόν τον κόσμο των «καθ’ εαυτών όντων» αγωνίζεται να διαμορφώση το μέλλον της, να σχηματισθή σε οντότητα εντελώς μόνη της και αναλαμβάνει όλη την ευθύνη για το πού θα κατευθυνθή.
Η υπαρξιακή φιλοσοφία ασχολείται με τα υπαρξιακά ερωτήματα της ζωής και του θανάτου, με τα λεγόμενα όρια της ζωής, δηλαδή την αρχή της ζωής και το τέλος της βιολογικής ζωής, κινείται πέρα από τα φαινόμενα και διακρίνεται από τον αγώνα. Αυτή η υπαρξιακή φιλοσοφία οδήγησε στην υπαρξιακή ψυχολογία και θα αναφέρω ως χαρακτηριστικό εκφραστή τον Βίκτορα Φράνκλ (1905-1997), ο οποίος εισήγαγε την θεωρία της λογοθεραπείας, ορίζοντας τον λόγο ως τον λόγο της ύπαρξης, δηλαδή το νόημα της ύπαρξης κάθε ανθρώπου. Έτσι, στις βασικές αρχές της λογοθεραπείας του, της υπαρξιακής ψυχολογίας κάνει λόγο για την τραγική τριάδα, που είναι ο πόνος, ο θάνατος και η ενοχή, για τις νοογενείς και ψυχολογικές νευρώσεις κ.ά.
Αυτή η σύντομη ανάλυση δείχνει την διαδρομή των διαφόρων ρευμάτων από τον Διαφωτισμό μέχρι την εποχή μας, και γι’ αυτό κάνω λόγο για την μετάβαση από την Βιοηθική στην Μεταβιοηθική. Σήμερα τα Βιολογικά και Βιοηθικά θέματα δεν αντιμετωπίζονται μόνον με τον ουμανισμό και τον διαφωτισμό, αλλά χρειάζεται και ο υπαρξισμός, η ψυχανάλυση και η υπαρξιακή ψυχολογία, αυτό που ονόμασα Μεταβιοηθική.
3. Η προσφορά της Ορθόδοξης θεολογίας
Μέσα στην προοπτική να αντιμετωπίζουμε τον άνθρωπο στην ολότητά του παίζει σημαντικό ρόλο η ορθόδοξη θεολογία. Ήδη ο Engelhardt έχει παρατηρήσει ότι «η Ορθοδοξία και η βιοηθική της είναι κατά κύριο λόγο ζήτημα πίστης, μετάνοιας και Χάριτος» και χαρακτηρίζεται από την «άσκηση και την λατρεία». Συγκεκριμενοποιείται στο ερώτημα: «Πώς μπορώ να ζήσω έτσι, ώστε να γευθώ την εμπειρία του Θεού και να γνωρίσω το περιεχόμενο της ηθικής (περιλαμβανομένης και αυτής που αφορά την ιατρική φροντίδα);».Ορθόδοξα Νέα
Η ορθόδοξη θεολογία αντιμετωπίζει τα θέματα που αναφύονται από την χρήση της σύγχρονης Βιοτεχνολογίας με την ακρίβεια και την οικονομία. Όταν κάνουμε λόγο για ακρίβεια εννοούμε ότι τηρείται επακριβώς ό,τι ευχές απευθύνουμε στον Θεό, κατά τα Μυστήρια του Βαπτίσματος, του Χρίσματος, του γάμου, και της θείας Ευχαριστίας. Ο σκοπός του ανθρώπου, που δημιουργήθηκε από τον Θεό κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση, είναι να αναπτύξη το κατ’ εικόνα προς το καθ’ ομοίωση, δηλαδή την θέωση. Και η οικονομία είναι να ποιμαίνη τους ανθρώπους στα διάφορα γεγονότα της ζωής τους, ως προς την ζωή, τον γάμο, τον θάνατο, ανάλογα με την πνευματική κατάσταση του κάθε ανθρώπου.
Πάντοτε, όμως, και στην ακρίβεια και την οικονομία, τηρούνται οι βάσεις της ορθόδοξης ποιμαντικής. Αυτό σημαίνει ότι η Ορθόδοξη Βιοηθική δεν έχει έτοιμες απηρτισμένες λύσεις και επιλογές, όπως το βλέπουμε σε μια Βατικανοποιημένη βιοηθική, αλλά προσφέρει βασικές θεολογικές αρχές, με την ακρίβεια και την οικονομία, και αποφασίζει μετά ο άνθρωπος για το τί θα πράξη, διότι δεν μπορούμε να αποστερήσουμε την ελευθερία του. Φυσικά, κάθε επιλογή έχει και τις συνέπειές της, και ακόμη υπάρχει η δυνατότητα της μετάνοιας, που είναι ουσιώδης κατάσταση του ανθρώπου στην μεταπτωτική ζωή.
Θα δώσω συνοπτικά μερικές βασικές αρχές για την αντιμετώπιση Βιοηθικών θεμάτων σε διάφορες φάσεις της ανθρώπινης ζωής, μέσα από την ορθόδοξη θεολογία.
Στην περίπτωση της ιατρικής υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στην αρχή της βιολογικής ζωής, όπως και στην κλωνοποίηση, εξετάζεται ποιό είναι το νόημα της ύπαρξης του ανθρώπου, και ποιός είναι ο σωτηριολογικός σκοπός του γάμου. Η απόκτηση παιδιών στον γάμο δεν είναι ο απόλυτος σκοπός του, και όταν δεν υπάρχει φυσική αναπαραγωγικότητα, ο άνθρωπος βλέπει ποιό είναι το βαθύτερο νόημα της ζωής του. Αν η ζωή δεν έχει νόημα, τότε δεν πρόκειται να τον αναπαύση η απόκτηση των πολλών παιδιών, ούτε η επίτευξη δευτερευόντων στόχων. Επομένως, τα ερωτήματα «γιατί υπάρχω», «ποιό είναι το νόημα της ζωής», τί σημαίνει η μοναξιά και, μάλιστα, η «δυαδική μοναξιά», τί νόημα έχει η αγάπη κ.λπ., αν δεν απαντηθούν, καθιστούν τον άνθρωπο μια τραγική ύπαρξη.
Στην περίπτωση των μεταμοσχεύσεων στην παράταση της βιολογικής ζωής, εξετάζονται τα ερωτήματα για το νόημα των ασθενειών και της παράτασης της ζωής, ή της παράτασης του θανάτου. Οι ασθένειες έχουν ένα ιδιαίτερο νόημα, και ακόμη εκείνο που έχει σημασία δεν είναι η παράταση της ελεύσεως του θανάτου, αλλά η υπέρβασή του με την περίσσεια της ζωής. Αν ο άνθρωπος νομίζει ότι με τον θάνατο οδηγείται στο «απόλυτο μηδέν», «στο απόλυτο σκοτάδι», τότε όσο θα ζη στην βιολογική ύπαρξη θα είναι τραγικός, θα βιώνη τον κόσμο αυτόν σαν μια φυλακή. Το πρόβλημα δεν είναι να στολίζουμε την φυλακή, αλλά να βρούμε τρόπο να ελευθερωθούμε από αυτήν. Επομένως, η παράταση της ζωής ή η παράταση του θανάτου, αν δεν υπάρχει η υπέρβαση του θανάτου είναι μια τραγική κατάσταση.
Στην περίπτωση της ευθανασίας στο τέλος της βιολογικής ζωής φαίνεται η ανυπαρξία νοήματος και του θανάτου. Ο θάνατος δεν είναι το τέλος της βιολογικής ζωής, αλλά προετοιμασία για μια άλλη ζωή, πέρα της βιολογικής ζωής, είναι η τελείωση της ζωής. Οπότε, η επιλογή της ευθανασίας δείχνει μίσος για την βιολογική ζωή, αλλά και άγνοια της άλλης ζωής. Το θέμα είναι τί είναι η ζωή, τί είναι ο θάνατος, αλλά και τί είναι η ζωή και ο θάνατος χωρίς νόημα, χωρίς τον Θεό, που μας δημιούργησε και μας αναδημιούργησε.
Πέρα από αυτές τις ορθόδοξες βάσεις για την ζωή και τον θάνατο, κάθε άλλη επιλογή είναι πρόσκαιρη, δεν αναπαύει τον άνθρωπο, ο οποίος έχει δημιουργηθή με υψηλές προδιαγραφές, και όταν αυτές δεν ικανοποιούνται είναι τραγικός και ανυπόφορος. Και βέβαια, πέρα από αυτά, πρέπει ο άνθρωπος να βλέπη αυτό που εντόπισε η αρχαία προσωκρατική φιλοσοφία, η αττική φιλοσοφία, κατά την κλασική περίοδο, ότι υπάρχει η βιολογική ζωή και η λογική ενέργεια της ψυχής, αλλά υπάρχει και η νοερά ενέργεια της ψυχής, η οποία λειτουργεί ή δεν λειτουργεί, παράλληλα με τις άλλες βιολογικές λειτουργίες. Έτσι, ο σκοτασμός της νοεράς ενέργειας είναι μια «αυτοκτονία» της ύπαρξης, είναι η βίωση του θανάτου πριν τον βιολογικό θάνατο.
Συμπέρασμα
Η σύγχρονη βιοτεχνολογία και γενικά η επιστήμη που ασχολείται με την υγεία του σώματος είναι ευπρόσδεκτα, διότι απαλύνουν τον πόνο των ανθρώπων από τις ασθένειες και παρατείνουν την βιολογική ζωή, αν και τίθεται αδυσώπητο το ερώτημα: «Παράταση της ζωής ή παρεμπόδιση του θανάτου;». Η παρεμπόδιση του θανάτου, είναι τραγικό. Όμως, είναι ανάγκη μαζί με την βιοτεχνολογία και τις βιοϊατρικές έρευνες να τίθενται και βιοηθικοί κανόνες, ώστε να μη βλάπτεται η ζωή του ανθρώπου και το περιβάλλον στο οποίο ζη. Και αυτό το κάνει η επιστήμη της Βιοηθικής.
Πέρα, όμως, από αυτά ο άνθρωπος δεν είναι μια ζωντανή μηχανή, αλλά έχει και ψυχικές και πνευματικές ανάγκες, έχει και νου και δεν επιθυμεί μόνο την παράταση της βιολογικής ζωής, αλλά και την υπέρβαση του θανάτου σε συνδυασμό με την βίωση της πέραν του θανάτου ζωής.
Αυτό το γεγονός περιγράφεται ως Μεταβιοηθική, που είναι πέρα από την Βιοηθική που προσδιορίζεται με όρους του Διαφωτισμού-νεωτερικότητας. Σε αυτό το έργο ανταποκρίνεται η υπαρξιακή φιλοσοφία και ψυχολογία, κυρίως η ορθόδοξη θεολογία.
Επειδή άρχισα με τον Engelhardt θα ήθελα, για να τον τιμήσω για τους αγώνες που έκανε στον τομέα αυτόν, να τελειώσω με αυτόν. Ο Engelhardt, ολοκληρώνοντας το σημαντικό του βιβλίο με τίτλο «Τα θεμέλια της Βιοηθικής», γράφει:
«Μια λόγια απλώς βιοηθική είναι ανιαρή και πληκτική. Είναι τόσο εύκολο να μας διαφύγουν οι απαιτήσεις της. Κατοικεί μέσα σε μερικά βιβλία, άρθρα και στοχασμούς, που μπορούν να παραμεριστούν, αν κανείς αποφασίσει να χαλαρώσει και να απολαύσει αυτή τη ζωή. Μια χριστιανική βιοηθική δεν είναι απλώς μια φιλοσοφία, γιατί μια φιλοσοφία μακριά από τον Χριστό θα μας παραπλανήσει. Όπως μας υπενθυμίζει ο Όρθρος της Πέμπτης της τρίτης εβδομάδας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής:
Οι λόγωι ιδιώται, σοφοί τηι γνώσει ώφθητε, πλοκάς των λόγων φιλοσόφων λύσαντες, ρητόρων τας διπλόας, και ψήφους αστρονόμων• διό, Απόστολοι του Χριστού, μόνοι πάσης Οικουμένης ανεδείχθητε διδάσκαλοι.
Μια χριστιανική βιοηθική πρέπει να ζει μέσα στην εμπειρία της αδιάσπαστης παράδοσης της θεολογίας. Εάν κατανοείται σωστά, εντάσσεται στις αξιώσεις του Χριστού για μας, αξιώσεις που πρέπει τελικά να απορροφήσουν όλους μας».
Θα ήθελα να διευκρινήσω ότι ο καθηγητής Engelhardt από Ρωμαιοκαθολικός έγινε Ορθόδοξος, γιατί, όπως είπε σε ένα Συνέδριο στην Ρουμανία, όπου ήμουν παρών, αμφότεροι ως εισηγητές, ήθελε να πεθάνη ήρεμος, αφού η Ορθόδοξη Εκκλησία, όπως φαίνεται στα Συναξάρια των αγίων, βοηθά τους ανθρώπους να πεθάνουν ήρεμα, να έχουν έναν καλό θάνατο.
Αναζητώντας στο διαδίκτυο για το πώς πέθανε ο Engelhardt βρήκα ότι είχε δυο διαφορετικές μορφές καρκίνου ταυτόχρονα και έδωσε μια μακρά, σκληρή και αξιοπρεπή μάχη μαζί του. Πέθανε στις 21 Ιανουαρίου το 2018 από επιπλοκές της ασθενείας του ήρεμα στο σπίτι του στο Χιούστον του Τέξας έχοντας δίπλα του την σύζυγό του με την οποία ζούσε για 52 χρόνια και ήταν τότε ηλικίας 77 ετών. Κατά την διάρκεια της ασθενείας του κοινωνούσε του Σώματος και Αίματος του Χριστού, προσευχόταν, πονούσε από την ασθένειά του, αλλά την αντιμετώπιζε πνευματικά ως στάδιο ασκήσεως και προετοιμασίας για την αιώνια ζωή, όπως δίδασκε στις πανεπιστημιακές του παραδόσεις και όπως έγραφε στα βιβλία του.
Να θυμίσω ότι ο Engelhardt ήταν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Rice στο Χιούστον του Τέξας και ομότιμος καθηγητής στο Baylor College of Medicine που είναι πάλι στο Χιούστον του Τέξας και είναι το μεγαλύτερο ιατρικό συγκρότημα στον κόσμο. Και είναι (ο Engelhardt) ένας από τους θεμελιωτές της σύγχρονης επιστήμης της Βιοηθικής, ως προσφοράς νοήματος για την ζωή και τον θάνατο, άρα της Μεταβιοηθικής, όπως την όρισα προηγουμένως.
Η σημερινή εισήγησή μου ήταν μνημόσυνο στην μνήμη του, αφού συνέδεσε την διδασκαλία του με την εμπειρική πράξη, την φιλοσοφία με την ιατρική, την επιστήμη με την θεολογία, την βιολογική ζωή με τον Χριστιανικό θάνατο, αλλά και την βεβαιότητα της Αναστάσεως.
(Εισήγηση στο 3ο Συνέδριο Βιοηθικής με Γενικό θέμα: «Βιοηθικά Διλήμματα», που διοργάνωσε το Εργαστήριο Βιοηθικής, Τμήμα Ιατρικής ΔΠΘ, στην Αθήνα και στην Γεννάδιο Βιβλιοθήκη, την 17 Οκτωβρίου 2026)
