Σχολεία κλείνουν ή συγχωνεύονται, χωριά ερημώνουν και εκκλησίες που κάποτε γέμιζαν από οικογένειες και παιδιά λειτουργούν πλέον με ελάχιστους πιστούς, στην πλειονότητά τους ηλικιωμένους.
Συναγερμός για 30.000 λιγότερα πρωτάκια μέσα σε μία δεκαετία – Η νέα γενιά συρρικνώνεται, η ελληνική περιφέρεια γερνά και ολόκληρες κοινότητες κινδυνεύουν να σβήσουν από τον χάρτη
Δεν πρόκειται απλώς για έναν ακόμη ανησυχητικό αριθμό. Τα 30.000 λιγότερα παιδιά που έφτασαν στην Α΄ Δημοτικού μέσα σε μία δεκαετία είναι 30.000 φωνές που λείπουν από τις σχολικές αίθουσες, τις γειτονιές, τα χωριά και τις ενορίες της πατρίδας μας.
Τα επίσημα δεδομένα της ΕΛΣΤΑΤ επιβεβαιώνουν ότι το δημογραφικό πρόβλημα δεν αποτελεί πλέον μια μακρινή απειλή. Είναι μία σκληρή πραγματικότητα που μεταβάλλει ήδη τον χάρτη της εκπαίδευσης, της οικονομίας, της κοινωνικής ασφάλισης και της ίδιας της Εκκλησίας.
Το σχολικό έτος 2014-2015 στα νηπιαγωγεία και στα δημοτικά της χώρας φοιτούσαν συνολικά 799.801 παιδιά. Το 2023-2024 ο αριθμός είχε περιοριστεί στα 729.859. Μέσα σε λιγότερο από δέκα χρόνια η Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση έχασε σχεδόν 70.000 μαθητές, καταγράφοντας μείωση περίπου 8,7%.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η εικόνα στα δημοτικά σχολεία. Από 639.600 μαθητές το 2014-2015, ο αριθμός υποχώρησε στους 561.890 το 2023-2024. Δηλαδή, χάθηκαν 77.710 μαθητές ή περισσότερο από το 12% του συνολικού μαθητικού δυναμικού.
Από τα άδεια θρανία στις κλειστές ενορίες
Η εικόνα αρχίζει από το σχολείο, αλλά δεν σταματά εκεί. Όταν σε ένα χωριό δεν υπάρχουν παιδιά, σε λίγα χρόνια δεν υπάρχει σχολείο. Χωρίς σχολείο δύσκολα εγκαθίσταται μια νέα οικογένεια. Χωρίς νέες οικογένειες δεν υπάρχουν εργαζόμενοι, παραγωγοί, καταστήματα, πολιτιστικοί σύλλογοι και ενεργή ενοριακή ζωή.
Το κλείσιμο ή η συγχώνευση μιας σχολικής μονάδας δεν αποτελεί μόνο διοικητική μεταβολή. Είναι συχνά το πρώτο βήμα προς την εγκατάλειψη μιας ολόκληρης κοινότητας.
Ο δάσκαλος, ο ιερέας και ο γιατρός ήταν ανέκαθεν οι τρεις βασικοί πυλώνες που κρατούσαν ζωντανή την ελληνική περιφέρεια. Όταν αποχωρεί ο δάσκαλος επειδή δεν υπάρχουν μαθητές, όταν ο αγροτικός γιατρός εμφανίζεται περιστασιακά και όταν ένας ιερέας αναλαμβάνει πέντε, δέκα ή ακόμη περισσότερα χωριά, η τοπική κοινωνία παύει σταδιακά να λειτουργεί ως κοινότητα.
Οι επιπτώσεις γίνονται ήδη ορατές στις ενορίες. Λιγότερες βαπτίσεις, λιγότερα κατηχητικά, λιγότερα παιδιά στις ακολουθίες και στις πανηγύρεις, περισσότεροι ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι. Σε ορισμένες απομακρυσμένες περιοχές, οι καμπάνες χτυπούν πλέον κυρίως για κηδείες και μνημόσυνα.
Η Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει μόνο ένα ποιμαντικό πρόβλημα. Βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σταδιακή εξαφάνιση του ίδιου του ανθρώπινου δυναμικού των ενοριών της.
Οι περιοχές που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή
Η δημογραφική συρρίκνωση δεν κατανέμεται ομοιόμορφα. Η Αττική εξακολουθεί να συγκεντρώνει περίπου το 35,9% των μαθητών των δημοτικών σχολείων, ενώ η Κεντρική Μακεδονία ακολουθεί με 16,8%. Αντίθετα, η Δυτική Μακεδονία αντιπροσωπεύει μόλις το 2,2%, το Βόρειο Αιγαίο το 1,8%, οι Ιόνιοι Νήσοι το 2,2% και η Ήπειρος το 2,8%.
Οι αναλογίες αυτές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους τον ρυθμό μείωσης κάθε περιφέρειας, δείχνουν όμως πόσο μικρή έχει γίνει η μαθητική βάση σε πολλές περιοχές. Εκεί ακόμη και μια περιορισμένη ετήσια απώλεια παιδιών μπορεί να οδηγήσει ένα ολιγοθέσιο σχολείο κάτω από το όριο λειτουργίας του.
Μεγαλύτερη πίεση δέχονται:
- Τα ορεινά χωριά της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Δυτικής Μακεδονίας.
- Οι παραμεθόριες κοινότητες της Μακεδονίας και της Θράκης.
- Τα μικρά νησιά του Αιγαίου.
- Οι αγροτικές περιοχές της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας.
- Οι τόποι που έχασαν μεγάλο τμήμα του νεότερου πληθυσμού τους λόγω εσωτερικής και εξωτερικής μετανάστευσης.
Σε αρκετές από αυτές τις περιοχές δεν υπάρχει απλώς υπογεννητικότητα. Υπάρχει ταυτόχρονα φυγή νέων ανθρώπων, περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, έλλειψη κατοικιών, ακριβές μετακινήσεις και αβεβαιότητα για την εργασία.
Αυξάνονται οι ηλικιωμένοι, μειώνονται τα παιδιά
Η ηλικιακή πυραμίδα της Ελλάδας έχει ανατραπεί. Μέσα στην εξεταζόμενη περίοδο, ο πληθυσμός ηλικίας 60-69 ετών αυξήθηκε κατά 16,8%, ενώ τα παιδιά ηλικίας 0-9 ετών μειώθηκαν κατά 16,3%. Ήδη από το 2020, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 21% του πληθυσμού ήταν άνω των 65 ετών, έναντι 16% το 2001.
Η αντιστροφή αυτή επηρεάζει ολόκληρη τη λειτουργία της χώρας. Λιγότερα παιδιά σήμερα σημαίνουν λιγότερους εργαζομένους, επιστήμονες, αγρότες, κληρικούς και ασφαλισμένους αύριο. Την ίδια στιγμή, η αύξηση του ηλικιωμένου πληθυσμού δημιουργεί μεγαλύτερες ανάγκες για συντάξεις, ιατρική φροντίδα, δομές περίθαλψης και μακροχρόνια υποστήριξη.
Η φράση «κλείνουν σχολεία και ανοίγουν γηροκομεία» ακούγεται σκληρή, αλλά περιγράφει την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η χώρα.
Δεν αρκούν τα επιδόματα
Η δημογραφική κρίση δεν αντιμετωπίζεται μόνο με ένα επίδομα γέννησης ή με αποσπασματικές οικονομικές παροχές. Για να αποφασίσει ένα νέο ζευγάρι να αποκτήσει δύο ή τρία παιδιά χρειάζεται μόνιμη εργασία, αξιοπρεπή μισθό, προσιτή κατοικία, παιδικό σταθμό, σχολείο, γιατρό και εμπιστοσύνη ότι μπορεί να σχεδιάσει το μέλλον του.
Απαιτείται συνεκτική εθνική πολιτική με:
- Ισχυρές φορολογικές ελαφρύνσεις ανά παιδί.
- Ουσιαστική στήριξη των τρίτεκνων και πολύτεκνων οικογενειών.
- Πρόσβαση των νέων ζευγαριών σε οικονομική κατοικία.
- Δωρεάν βρεφονηπιακούς σταθμούς και ενίσχυση της μητρότητας.
- Κίνητρα εγκατάστασης σε παραμεθόριες, ορεινές και νησιωτικές περιοχές.
- Τηλεϊατρική, μεταφορές και βασικές δημόσιες υπηρεσίες στην περιφέρεια.
- Σχέδιο διατήρησης σχολείων σε περιοχές εθνικής και δημογραφικής σημασίας.
- Σταθερές πολιτικές επιστροφής των νέων που έφυγαν στο εξωτερικό.
Παράλληλα, η Εκκλησία μπορεί να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τα δίκτυα αλληλεγγύης για νέους γονείς, τις δομές φύλαξης παιδιών, τη στήριξη της εγκύου, τα κοινωνικά παντοπωλεία και τη βοήθεια προς οικογένειες που αντιμετωπίζουν στεγαστική ή οικονομική ανασφάλεια.
Πόση Ελλάδα θα απομείνει;
Το δημογραφικό δεν είναι ένα ζήτημα που αφορά μόνο τους αριθμούς της ΕΛΣΤΑΤ. Αφορά τη συνέχεια του ελληνικού λαού, τη βιωσιμότητα των συνόρων, την παραγωγή, το ασφαλιστικό σύστημα και την ιστορική παρουσία της Ορθοδοξίας σε τόπους όπου οι ενορίες λειτουργούν επί αιώνες.
Αν η σημερινή πορεία συνεχιστεί, το ερώτημα δεν θα είναι μόνο πόσα σχολεία θα κλείσουν. Θα είναι πόσα χωριά θα κατοικούνται, πόσες εκκλησίες θα έχουν ενεργό ποίμνιο και πόσες περιοχές θα μπορούν να διατηρήσουν στοιχειώδη κοινωνική και οικονομική ζωή.
Τα 30.000 «χαμένα» πρωτάκια δεν είναι μια στατιστική υποσημείωση. Είναι μια κραυγή αγωνίας για το αύριο της πατρίδας.
Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει να χάσει απλώς πληθυσμό. Κινδυνεύει να χάσει τη ζωντανή παρουσία της σε ολόκληρα τμήματα της επικράτειας. Και όσο οι σχολικές αυλές σιωπούν, τα χωριά αδειάζουν και οι ενορίες γερνούν, το ερώτημα γίνεται όλο και πιο επείγον:
Πόση Ελλάδα θα έχει απομείνει σε είκοσι χρόνια;
