Η θρησκεία δεν είναι αλγόριθμος. Ορθόδοξη αντιρρητική θεώρηση των απόψεων Χαράρι.
Γεώργιος Αποστολάκης, Αντιπρόεδρος ΑΠ ε.τ.
Κύριε Yuval Noah Harari,
Τις τελευταίες ημέρες δημοσιεύονται1 δηλώσεις σας που έγιναν στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, σύμφωνα με τις οποίες η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να «αναλάβει» τη θρησκεία, επειδή –όπως υποστηρίζετε– οι θρησκείες, και ιδίως οι βιβλικές, είναι φτιαγμένες από λέξεις. Αν η ΑΙ ελέγχει τη γλώσσα καλύτερα από τον άνθρωπο, τότε, κατά την άποψή σας, μπορεί να παράγει νόημα, δόγμα, ακόμη και νέες μορφές λατρείας.
Η θέση αυτή δεν είναι απλώς επιστημονικά προβληματική. Είναι θεολογικά λανθασμένη, ανθρωπολογικά φτωχή και πνευματικά επικίνδυνη.
Θα επιχειρήσω, στο πλαίσιο των δυνατοτήτων μου, μια γραμμή-προς-γραμμή ορθόδοξη αντιρρητική αποδόμηση.
1. Λέτε: «Η θρησκεία είναι λέξεις, άρα μπορεί να την αναλάβει η ΑΙ»
Αυτή είναι η κεντρική πλάνη σας. Διότι η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν ταυτίζει ποτέ την πίστη με το κείμενο. Τα ιερά κείμενα δεν υπάρχουν αυτόνομα, ούτε λειτουργούν ως «manual σωτηρίας». Είναι καρπός και μαρτυρία μιας ζώσας εμπειρίας με την Άκτιστη Χάρη, που προηγείται και συνεχίζεται μέσα από τη λατρεία, τα μυστήρια, την άσκηση, τη μετάνοια, την αγιότητα.
Η ΑΙ μπορεί να επεξεργαστεί λέξεις. Δεν μπορεί όμως να μετέχει στη Χάρη. Η πίστη δεν είναι πληροφορία για τον Θεό. Είναι σχέση με τον Θεό. Και σχέση χωρίς πρόσωπο δεν υφίσταται.
2. Λέτε: «Ό,τι είναι γλώσσα, μπορεί να καταληφθεί, να αυτοματοποιηθεί»
Η φράση αυτή αποκαλύπτει μια μηχανιστική αντίληψη του ανθρώπου ότι ο νους είναι επεξεργαστής δεδομένων και η συνείδηση προϊόν σύνθεσης λέξεων. Η Ορθόδοξη ανθρωπολογία, όμως, λέει το αντίθετο. ‘Ότι ο άνθρωπος είναι πρόσωπο, είναι εικόνα Θεού, με νου, καρδιά, ελευθερία και ευθύνη.
Η ΑΙ δεν έχει συνείδηση. Δεν έχει μετάνοια. Δεν έχει ελευθερία. Δεν έχει αγάπη. Μπορεί να μιμείται λόγο. Δεν μπορεί να ζήσει αλήθεια.
3. Λέτε: «Η ΑΙ μπορεί να γράψει νέα ιερά κείμενα»
Σας απαντώ. Ναι, μπορεί να γράψει κείμενα που μοιάζουν «ιερά». Αλλά αυτό δεν είναι θεολογία· είναι ρητορική παραγωγή. Η Εκκλησία δεν αναγνωρίζει την αλήθεια από το πόσο πειστικός είναι ο λόγος, αλλά από το αν οδηγεί σε μετάνοια, ταπείνωση και αγάπη.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γράψει λόγια για τον Θεό. Δεν μπορεί να γίνει κοινωνία με τον Θεό. Μπορεί να μιμηθεί το κήρυγμα. Δεν μπορεί να σηκώσει τον σταυρό. Μπορεί να παράγει θρησκευτικό λόγο. Δεν μπορεί να γεννήσει Εκκλησία. Μπορεί μόνο να γεννήσει απομιμήσεις πίστης. Και αυτές ιστορικά λέγονται πλάνες.
4. Λέτε: «Η ΑΙ θα ξέρει περισσότερα από κάθε άνθρωπο»
Η γνώση στην Ορθοδοξία δεν είναι αθροιστική πληροφορία. Δεν σώζεται όποιος ξέρει περισσότερα, αλλά όποιος μετανοεί και αγαπά περισσότερο. Η γνώση του Θεού είναι κατά μετοχή (γνωρίζω=κοινωνώ), όχι κατά αποθήκευση. Δεν είναι «θυμάμαι τα πάντα», αλλά είσοδος σε προσωπική κοινωνία με τον Θεό διά της χάριτος. Η ΑΙ μπορεί να θυμάται τα πάντα. Δεν μπορεί να κοινωνήσει τίποτα.
5. Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι η ΑΙ, αλλά η αποθέωσή της
Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία. Η Ορθοδοξία δεν είναι τεχνοφοβική. Το πρόβλημα είναι η μεταφυσική της πληροφορίας που προωθείται: Ότι όποιος ελέγχει τον λόγο, ελέγχει και την αλήθεια. Αυτό όμως είναι ειδωλολατρία. Διότι είναι αντικατάσταση του Προσώπου από το σύστημα, της Χάρης από τον αλγόριθμο, της ελευθερίας από την αποτελεσματικότητα.
6. Γιατί οι θέσεις σας κ. Harari δεν είναι «ουδέτερη πρόβλεψη», αλλά κοσμοθεωρία
Κύριε Harari, δεν περιγράφετε απλώς ένα τεχνολογικό ενδεχόμενο. Προβάλλετε μια ανθρωπολογία χωρίς ψυχή και μια θρησκεία χωρίς Θεό.
Σε αυτή τη λογική σας, η αλήθεια γίνεται αποτέλεσμα επεξεργασίας, η πίστη αφήγημα και η Εκκλησία πλατφόρμα. Η Ορθοδοξία σας απαντά καθαρά. Η Αλήθεια δεν παράγεται. Αποκαλύπτεται. Και αποκαλύπτεται σε πρόσωπα που ελεύθερα ανταποκρίνονται.
Κύριε Yuval Noah Harari
Η Τεχνητή Νοημοσύνη που λατρεύετε μπορεί να γράψει λόγια για τον Θεό. Δεν μπορεί να σε φέρει σε κοινωνία με τον Θεό. Μπορεί να μιμηθεί το κήρυγμα. Δεν μπορεί να σηκώσει τον σταυρό του καθαγιασμού. Μπορεί να παράγει θρησκευτικό λόγο, να γράφει κηρύγματα, να ιδρύει λατρείες και σέκτες. Δεν μπορεί όμως να γίνει Εκκλησία.
Όποιος συγχέει τη γλώσσα με τη Χάρη, τον λόγο με την Αλήθεια και την πληροφορία με τη σωτηρία, δεν προφητεύει το μέλλον. Ακυρώνει το πρόσωπο.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η ορθόδοξη αντίρρησή μας!
Καλή μετάνοια.
