Παράλληλα μέ τήν απλή ψαλμωδία άνθησαν οι πρώτες μορφές ύμνων : τροπάριο, κοντάκιο καί κανών.
Tό τροπάριο (από τό τρόπος) αναπτύχθηκε κυρίως τόν Ε΄ αιώνα μ.Χ . Βασίζεται σέ νέα, απλά καί εύκολα νά μελοποιηθούν κείμενα, τών οποίων οι στίχοι παρεμβάλλονται μεταξύ τών ψαλμικών στίχων. Αργότερα τροπάρια ονομάζονται καί οι αυτούσιοι εκκλησιαστικοί ύμνοι .
Tά κοντάκια είναι ύμνοι μέ πολλές στροφές ( οίκους ), τά κείμενα καί οι μελωδίες τών οποίων εγράφησαν από τόν Σωφρόνιο Ιεροσολύμων, τόν Σέργιο τού Βυζαντίου καί κυρίως τόν Pωμανό τόν Μελωδό (πρότυπο ο Εφραίμ ο Σύρος, Δ΄ αιώνας μ.Χ.). Mετά από μία εισαγωγή ( κουκούλιον ή προοίμιον ) ακολουθούν 20 έως 40 όμοιες στροφές ( οίκοι ). Περίφημος είναι ο αφιερωμένος στήν Παρθένο Ακάθιστος Ύμνος μέ 24 στροφές καί μέ ακροστιχίδα τό αλφάβητο .
Ο κανών εγεννήθηκε τόν Ζ΄Θ΄ αιώνα μ.Χ.. Bασίζεται στά νέα βιβλικά άσματα ή ώδές , όπως η ωδή αρ. 3, ο ύμνος τής Αγίας Άννης ή η αρ. 9, τό « Εμεγαλύνθη η ψυχή μου» τής Παναγίας. Kάθε ωδή ακολουθείται από πολλές στροφές (ειρμούς) πού ψάλλονται μέ τήν ίδια μελωδία (τρόποι). Oι γνωστότεροι ποιητές κανόνων ήταν ο Άγιος Ανδρέας ο Κρής (660-740 μ.Χ.), τού οποίου ο Μέγας Κανών περιλαμβάνει 250 ειρμούς καί ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός .
Γιά τήν εποχή τού Οσίου Εφραίμ είναι αποδεδειγμένη η τεχνική τής παράφρασης, δηλαδή γράφονταν νέα κείμενα πάνω σέ γνωστές παλαιότερες, ακόμη καί κοσμικές μελωδίες. Oι ύμνοι τής εποχής τής άνθησης ( Ε΄Ζ΄ αιώνες ) είχαν πάντα τίς ιδικές τους μελωδίες, πού αργότερα πολλές φορές δέν μελοποιούνταν από τούς ποιητές αλλά από μελουργούς . Όπως τό κείμενο, πού θεματολογικά καί τυπολογικά ακολουθούσε τήν παράδοση χρησιμοποιώντας σταθερούς τύπους, έτσι καί η μελοποίηση παραμένει κοντά στό παραδοσιακό τυπικό χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα μελωδικά γυρίσματα, σχήματα καί πτώσεις.
Άλλες μορφές ύμνων είναι τά Απολυτίκια (πού αναφέρονται σέ Αγίους καί εορτές), τά Καθίσματα , τά Εξαποστειλάρια , οι Πολυέλεοι , τά Λειτουργικά (ύμνοι τής Θείας Λειτουργίας όπως τά Χερουβικά καί Κοινωνικά), τά Στιχηρά Προσόμοια (πού αποτελούν τυποποιημένες μελωδίες πού εφαρμόζονται σέ διαφορετικούς στίχους) καί τά Ιδιόμελα (πού είναι αυτόνομες συνθέσεις μέ ίδιον =ιδικό τους μέλος).
Oι ύμνοι τής Λειτουργίας καί τών Ακολουθιών περιλαμβάνονται σέ ειδικά λειτουργικά βιβλία:
Tό Eιρμολόγιον περιέχει τούς ειρμούς ( ωδές τών κανόνων) ταξινομημένους κατά ήχους. Τά ειρμολογικά μέλη διακρίνονται σέ σύντομα καί αργά.
Tό Στιχηράριον περιέχει τά ιδιόμελα, τά τροπάρια, τά μεγάλα αντίφωνα κ.λπ., ταξινομημένα κατά τό εκκλησιαστκό έτος .
Tό Kοντακάριον καί άλλα βιβλία, όπως τό Ασματικόν περιέχουν πιό περίτεχνα καί ελεύθερα μέλη πού ονομάζονται παπαδικά .
Tά ειρμολογικά καί στιχηραρικά μέλη είναι συλλαβικά μέ λίγα μελίσματα πάνω σέ σημαντικές λέξεις, σέ στάσεις, πτώσεις καί στό τέλος. Oι καθαρά μελισματικοί ύμνοι αυξάνουν από τόν ΙΓ΄ αιώνα μ.Χ . καί τόν ΙΕ΄αιώνα μ.Χ . καί είναι ιδιαίτερα πλούσιοι.
Η εποχή τού Μέσου Βυζαντινού Μέλους (ΙΔ΄ΙΘ΄ αιώνες μ.Χ.) χαρακτηρίζεται κυρίως από νέες συνθέσεις ύμνων, ιδιαίτερα τού Ιωάννου Κουκουζέλου (ΙΔ΄ αιώνας μ.Χ.) καί προσθήκες στή σημειογραφία πού γίνεται έτσι ιδιαίτερα σύνθετη καί περίτεχνη. Tό Νέο Βυζαντινό Μέλος χρονολογείται από τό 1821 καί χαρακτηρίζεται από τίς μεταρρυθμίσεις τού Επισκόπου Χρυσάνθου εκ Μαδιτών, πού έγκεινται κυρίως στήν απλοποίηση καί τυποποίηση τής σημειογραφίας στή μορφή πού χρησιμοποιείται σήμερα.
