Ζήλεια και φθόνος: Αφιέρωμα του Βήματος Ορθοδοξίας — Η χαρά για τον συνάνθρωπο, η δύναμη της ευγνωμοσύνης και ο αγώνας απέναντι στη διαρκή σύγκριση
Επιμέλεια: Κατερίνα Θεοχάρη
Η επιτυχία ενός συναδέλφου, η πρόοδος ενός συγγενή, η αναγνώριση που δέχεται ένας φίλος μπορούν να γίνουν αφορμές χαράς. Κάποτε, όμως, προκαλούν μια κρυφή πίκρα: γιατί εκείνος και όχι εγώ; Εκεί αρχίζει η δοκιμασία της ζήλειας, την οποία η πατερική παράδοση εξετάζει με ιδιαίτερη προσοχή, επειδή μπορεί να μετατρέψει τον συνάνθρωπο σε ανταγωνιστή.
Το vimaorthodoxias.gr παρουσιάζει χαρακτηριστικές διδασκαλίες μεγάλων Πατέρων και σύγχρονων Αγίων για το πάθος αυτό και την αντιμετώπισή του. Τα σύντομα παραθέματα διακρίνονται από τις ερμηνευτικές αποδόσεις, ώστε ο λόγος των Αγίων να μεταφέρεται με σεβασμό και ακρίβεια.
Μέγας Βασίλειος: Όταν η ευτυχία του άλλου γίνεται δική μας λύπη
Στην ομιλία του «Περί φθόνου», ο Μέγας Βασίλειος περιγράφει έναν άνθρωπο που υποφέρει βλέποντας τα αγαθά του πλησίον. Η πρόοδος του άλλου δεν του αφαιρεί αναγκαστικά τίποτε· ωστόσο, εκείνος τη βιώνει σαν προσωπική απώλεια.
Ο Άγιος επισημαίνει ότι ο φθόνος πληγώνει πρώτα αυτόν που τον καλλιεργεί. Η εσωτερική του ταραχή μπορεί να συνεχίζεται ακόμη και όταν ο άνθρωπος που φθονείται δεν γνωρίζει τίποτε για αυτήν. Η καρδιά αναλώνεται σε μια σύγκριση που δεν προσφέρει ούτε ειρήνη ούτε πραγματική βελτίωση.
Στην ίδια ομιλία αναδεικνύεται και μια άλλη παγίδα: ο φθονερός δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις αρετές του άλλου, αλλά προβάλλει πρόθυμα τα σφάλματά του. Έτσι, μια αδυναμία γίνεται αφορμή για να απαξιωθεί ολόκληρος ο άνθρωπος.
Η διδασκαλία αυτή μάς καλεί να εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για όσους προοδεύουν. Τους κρίνουμε δίκαια ή αναζητούμε επίμονα κάτι που θα μειώσει την αξία τους;
Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να συμμετέχουμε στη χαρά
Ο Απόστολος Παύλος δίνει μια σύντομη, απαιτητική προτροπή:
«Χαίρειν μετὰ χαιρόντων καὶ κλαίειν μετὰ κλαιόντων».
— Προς Ρωμαίους 12,15
Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας το χωρίο, παρατηρεί ότι η συμμετοχή στη χαρά του άλλου απαιτεί ιδιαίτερη γενναιοψυχία. Ο ανθρώπινος πόνος συχνά κινητοποιεί αυθόρμητα τη συμπόνια μας. Η επιτυχία, αντίθετα, μπορεί να ξυπνήσει τον ανταγωνισμό.
Σε ελεύθερη απόδοση του νοήματος της ομιλίας του, η έμπρακτη συμμετοχή στη χαρά του πλησίον στερεώνει την αγάπη και καθαρίζει την καρδιά από τον φθόνο.
Ένα ειλικρινές συγχαρητήριο, μια καλή κουβέντα και η αναγνώριση του κόπου κάποιου αποτελούν μικρές ασκήσεις αγάπης. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να εξαφανιστεί κάθε δυσάρεστο συναίσθημα για να επιλέξουμε μια γενναιόδωρη συμπεριφορά.
Άγιος Παΐσιος: Να αναγνωρίσουμε τα δικά μας χαρίσματα
Ο Άγιος Παΐσιος αντιμετωπίζει τη ζήλεια ως πάθος που συνδέεται με την υπερηφάνεια, τον εγωισμό και τη φιλαυτία. Προειδοποιεί ότι μπορεί να οδηγήσει στον φθόνο και στη διαβολή, πληγώνοντας τις σχέσεις και εξαντλώντας εκείνον που ζηλεύει.
Σε καταγεγραμμένο λόγο του αναφέρει:
«Η ζήλεια κρύβει μέσα της υπερηφάνεια, εγωισμό και φιλαυτία».
Η πρακτική κατεύθυνση που δίνει είναι ουσιαστική: ο άνθρωπος χρειάζεται να γνωρίσει και να αξιοποιήσει τα χαρίσματα με τα οποία τον προίκισε ο Θεός. Όταν βλέπει αποκλειστικά τις δυνατότητες των άλλων, παραμελεί όσα έχει ο ίδιος να προσφέρει.
Αυτή η στάση δεν σημαίνει αυτάρκεια ή υπεροψία. Σημαίνει ευθύνη. Αντί να αναλωνόμαστε στο ποιος διαθέτει περισσότερα, μπορούμε να αναρωτηθούμε πώς θα εργαστούμε καλύτερα με όσα μας έχουν δοθεί.
Άγιος Πορφύριος: Η προσευχή ανοίγει την καρδιά
Ο Άγιος Πορφύριος συνδέει την προσευχή με την αγαπητική προσέγγιση της δημιουργίας:
«Προσευχή είναι να πλησιάζεις το κάθε πλάσμα του Θεού με αγάπη».
Η φράση δεν αναφέρεται ειδικά στη ζήλεια, αλλά προσφέρει έναν φωτεινό προσανατολισμό για την αντιμετώπισή της. Όταν ο άλλος γίνεται πρόσωπο για το οποίο προσευχόμαστε, η σχέση μπορεί να απομακρυνθεί από τη στενή λογική του ανταγωνισμού.
Μπορούμε να ζητούμε από τον Θεό να ευλογεί τον άνθρωπο που δυσκολευόμαστε να αγαπήσουμε. Η προσευχή αυτή χρειάζεται ειλικρίνεια: να αναγνωρίζουμε την πίκρα μας, χωρίς να την παρουσιάζουμε ως δικαιολογημένη εχθρότητα.
Άγιος Σιλουανός: Η αγάπη δεν χαίρεται με την καταστροφή
Στη μαρτυρία για τον Άγιο Σιλουανό διασώζεται η απάντησή του σε άνθρωπο που αντιμετώπιζε με ικανοποίηση την προοπτική της τιμωρίας των άλλων:
«Η αγάπη δεν μπορεί να το υποφέρει… Πρέπει να προσευχόμαστε για όλους».
Ο λόγος αυτός αφορά την αγάπη προς όλους και φωτίζει επίσης το πρόβλημα της χαιρεκακίας. Η πτώση ενός ανθρώπου δεν γίνεται πνευματικό κέρδος για εμάς. Ακόμη και όταν χρειάζεται να αποδοθεί δικαιοσύνη, η επιθυμία ταπείνωσης και καταστροφής του άλλου ζητά προσεκτική αυτοεξέταση.
Ο καθημερινός αγώνας απέναντι στη σύγκριση
Στην εποχή της συνεχούς δημόσιας προβολής, η σύγκριση βρίσκει αμέτρητες αφορμές. Βλέπουμε επιτυχίες, ταξίδια, οικογενειακές στιγμές και επαγγελματικές διακρίσεις, χωρίς να γνωρίζουμε ολόκληρη την ιστορία κάθε ανθρώπου.
Η πατερική διδασκαλία μάς στρέφει στην προσωπική ευθύνη: να περιορίζουμε την κακολογία, να αναγνωρίζουμε το καλό και να καλλιεργούμε ευγνωμοσύνη. Αν η ζήλεια επιστρέφει επίμονα, η συζήτηση με τον πνευματικό μπορεί να βοηθήσει στην ειλικρινή αναγνώρισή της.
Ο στόχος δεν είναι να αρνηθούμε τις δυσκολίες μας. Είναι να πάψουμε να θεωρούμε τη χαρά του άλλου απειλή για τη δική μας ζωή.
Η αποστολική φράση συνοψίζει το μέτρο της προσπάθειας:
«Ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ».
— Α΄ Προς Κορινθίους 13,4
Η αγάπη μάς μαθαίνει να αναγνωρίζουμε ότι υπάρχει χώρος για την προκοπή του αδελφού μας, χωρίς να μικραίνει η δική μας αξία.
