ΖΗΛΕΙΑ: Το πάθος που φωλιάζει σιωπηλά στις ψυχές
Της Κατερίνας Θεοχάρη (Η ηθοποιός που υποδύθηκε τον ρόλο της Σοφίας με την έκτρωση στη σειρά ΑΓΙΟΣ Παΐσιος – Από τα Φάρασα στον ουρανό)
Η ζήλεια είναι ένα από τα πιο ύπουλα και καταστροφικά πάθη της ψυχής. Δεν κάνει θόρυβο όπως ο θυμός, δεν φαίνεται τόσο ξεκάθαρα όσο η φιλαργυρία, όμως εισχωρεί αθόρυβα στην καρδιά του ανθρώπου και δηλητηριάζει σχέσεις, φιλίες, γάμους, ακόμη και δεσμούς αίματος. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας την χαρακτηρίζουν «ρίζα όλων των κακών» και «πυρ που κατατρώει πρώτα εκείνον που το ανάβει».
Στο Άγιον Όρος, οι γέροντες εδώ και αιώνες μιλούν για τη ζήλεια όχι απλώς ως ένα ανθρώπινο συναίσθημα, αλλά ως πνευματική ασθένεια που απομακρύνει τον άνθρωπο από τον Θεό. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος γράφει χαρακτηριστικά: «Ο ζηλόφθονος είναι φίλος των δαιμόνων. Ό,τι κι αν κάνει ο αδελφός του, εκείνος πονά. Και όσο προκόβει ο άλλος, τόσο καταστρέφεται ο ίδιος».
Η ζήλεια στη φιλία – Από αγάπη, αντιπαλότητα
Η ζήλεια μπορεί να γεννηθεί ακόμα και μέσα στις πιο αγνές ανθρώπινες σχέσεις. Πόσες φιλίες δεν έχουν διαλυθεί γιατί ο ένας δεν άντεξε να βλέπει τον άλλον να προοδεύει; Πόσες φορές η χαρά για την επιτυχία του φίλου μετατράπηκε σε πικρία;
Ο Αγιος γέροντας Παΐσιος Αγιορείτης έλεγε: «Η αληθινή φιλία δοκιμάζεται όχι στις λύπες, αλλά στις χαρές. Αν χαίρεσαι ειλικρινά με τη χαρά του άλλου, τότε αγαπάς. Αν πικραίνεσαι με την προκοπή του, τότε αγαπάς τον εαυτό σου».
Η ζήλεια στη φιλία γεννά ανταγωνισμό, υπεροψία και –το χειρότερο– εσωτερική απομόνωση. Ο ζηλόφθονος κλείνεται στον εαυτό του και βλέπει τον άλλο ως απειλή αντί για αδελφό. «Η ζήλεια κόβει τους δεσμούς της αγάπης», έλεγε ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας. «Και χωρίς αγάπη, η φιλία δεν υπάρχει».
Η ζήλεια στον γάμο – Σπέρμα διάλυσης
Στα ανδρόγυνα, η ζήλεια είναι ακόμη πιο επικίνδυνη. Μπορεί να ξεκινήσει ως μικρή ανασφάλεια, μα γρήγορα γίνεται καταστροφική δύναμη. Ο άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης τόνιζε ότι «η ζήλεια ανάμεσα σε άνδρα και γυναίκα είναι φωτιά που καίει πρώτα το ίδιο το σπίτι». Δεν είναι απόδειξη αγάπης, όπως λανθασμένα νομίζουν πολλοί, αλλά έλλειψη εμπιστοσύνης και ταπείνωσης.
«Ο ζηλόφθονος σύζυγος δεν εμπιστεύεται ούτε τον Θεό», έλεγε ο γέροντας. «Δημιουργεί φανταστικούς εχθρούς, βλέπει προδοσίες εκεί που δεν υπάρχουν και τελικά πνίγει την αγάπη».
Οι άγιοι διδάσκουν ότι ο γάμος θεμελιώνεται πάνω στην ελευθερία. Όπου υπάρχει φόβος, καχυποψία και συνεχής ζήλεια, η ελευθερία εξαφανίζεται και μαζί της σβήνει και η αγάπη. Γι’ αυτό και ο Άγιος Χρυσόστομος συμβούλευε: «Να εμπιστεύεσαι εκείνον που διάλεξες να σταθεί δίπλα σου. Και να εύχεσαι να είναι πάντα καλύτερος από σένα».
Η ζήλεια μέσα στην οικογένεια – Το δηλητήριο του φθόνου
Η ζήλεια δεν κάνει διάκριση ούτε ανάμεσα στους συγγενείς. Πόσες φορές δεν βλέπουμε αδέρφια να απομακρύνονται, συγγενείς να διαλύουν δεσμούς χρόνων εξαιτίας του φθόνου για μια επιτυχία, μια κληρονομιά, μια ευλογία;
Οι Πατέρες επισημαίνουν ότι ο φθόνος είναι η πιο ανόητη μορφή πόνου: «Ο φθονερός πονά όχι γιατί του λείπει κάτι, αλλά γιατί ο άλλος το έχει», λέει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Στην ουσία, δεν επιθυμεί να αποκτήσει το καλό – επιθυμεί απλώς να το στερηθεί ο άλλος.
Ο γέροντας Εφραίμ της Αριζόνας έλεγε χαρακτηριστικά: «Ο φθόνος είναι η μοναδική αμαρτία που δεν δίνει χαρά ούτε όταν πραγματοποιηθεί. Γιατί ακόμη κι αν ο άλλος πέσει, ο ζηλόφθονος θα μείνει πάλι άδειος».
Πώς θεραπεύεται η ζήλεια – Ταπεινοφροσύνη και προσευχή
Οι άγιοι Πατέρες είναι ξεκάθαροι: η ζήλεια είναι πνευματική ασθένεια και χρειάζεται πνευματική θεραπεία. Και αυτή αρχίζει με την ταπεινοφροσύνη. Ο άνθρωπος που ταπεινώνεται αναγνωρίζει ότι κάθε χάρισμα προέρχεται από τον Θεό και ότι η ευλογία του άλλου δεν αφαιρεί κάτι από τη δική του.
«Ο ταπεινός δεν ζηλεύει, γιατί ξέρει ότι όλα είναι δώρα του Θεού», έλεγε ο γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής. «Και όπως δίνει στον αδελφό του, έτσι μπορεί να δώσει και σ’ αυτόν».
Η δεύτερη θεραπεία είναι η προσευχή. Όχι γενικά και αόριστα, αλλά συγκεκριμένα για τον άνθρωπο που ζηλεύουμε. Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος γράφει: «Αν θέλεις να νικήσεις τον φθόνο, άρχισε να εύχεσαι για εκείνον που ζηλεύεις. Η προσευχή λιώνει τον πάγο της ψυχής».
Η Εκκλησία προτρέπει επίσης να καλλιεργούμε τη χαρά για τον άλλον. Να ευχαριστούμε τον Θεό για τις ευλογίες του συνανθρώπου μας και να μαθαίνουμε να βλέπουμε τις επιτυχίες του ως κοινές νίκες. «Ο αδελφός σου είναι σάρκα σου», έλεγε ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος. «Αν χαίρεσαι με τη χαρά του, χαίρεται και ο Χριστός μέσα σου».
Η ζήλεια ως αφορμή πνευματικής προόδου
Οι γέροντες του Αγίου Όρους διδάσκουν ότι ακόμη και τα πάθη μπορούν να γίνουν αφορμές για σωτηρία, αν τα αντιμετωπίσουμε με μετάνοια. Η ζήλεια, όσο κι αν φαίνεται σκοτεινή, μπορεί να μας αποκαλύψει τις κρυφές μας ανασφάλειες και να μας οδηγήσει σε βαθύτερη σχέση με τον Θεό.
«Η ζήλεια είναι καθρέφτης της ψυχής», λέει ο γέροντας Νικόδημος της Καψάλας. «Μας δείχνει πού δεν εμπιστευόμαστε τον Θεό, πού θέλουμε να είμαστε εμείς οι πρώτοι. Αν το καταλάβουμε και το πολεμήσουμε, τότε από το δηλητήριο μπορεί να βγει φάρμακο».
Το μήνυμα των Αγίων για την εποχή μας
Στον σημερινό κόσμο του ανταγωνισμού, της σύγκρισης και των κοινωνικών δικτύων, η ζήλεια βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Η συνεχής προβολή της επιτυχίας των άλλων δημιουργεί ανασφάλειες και ενισχύει τον φθόνο. Οι άγιοι όμως μας θυμίζουν ότι η πραγματική αξία δεν βρίσκεται στην υπεροχή έναντι των άλλων, αλλά στην ομοίωση με τον Χριστό.
«Η μόνη σύγκριση που επιτρέπεται είναι με τον εαυτό σου», έλεγε ο Άγιος Παΐσιος. «Να ζηλεύεις όχι τι έχει ο άλλος, αλλά πόσο πλησίασε τον Θεό».
Η Εκκλησία καλεί τον πιστό να μεταμορφώσει τη ζήλεια σε έμπνευση για αγώνα. Να δει στην ευλογία του άλλου όχι απειλή, αλλά κίνητρο να πορευθεί και ο ίδιος στον δρόμο της αρετής.
Από τη ζήλεια στην αγάπη
Η ζήλεια είναι πληγή που μπορεί να διαλύσει σχέσεις, οικογένειες και ψυχές. Είναι όμως και μια ευκαιρία να γνωρίσουμε βαθύτερα τον εαυτό μας και να πλησιάσουμε τον Θεό. Οι Άγιοι και οι γέροντες του Αγίου Όρους μας καλούν να την πολεμήσουμε με ταπείνωση, προσευχή και αγάπη, να μάθουμε να χαιρόμαστε με τη χαρά του άλλου και να δούμε κάθε επιτυχία ως κοινό δώρο από τον Ουρανό.
Μόνο τότε θα απελευθερωθούμε από τα δεσμά του φθόνου και θα ζήσουμε τη χαρά της πραγματικής κοινωνίας – αυτής που δεν ζητά να είναι «πάνω» από τον άλλον, αλλά να πορεύεται μαζί του προς τη σωτηρία.
