Φώτης Κόντογλου: Ο άνθρωπος που επανέφερε τη βυζαντινή αγιογραφία στο προσκήνιο, σφράγισε την ελληνική πνευματική ζωή και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην Ορθοδοξία, τη λογοτεχνία και την ελληνική τέχνη.
Έρευνα: Γιώργος Θεοχάρης
Στις 13 Ιουλίου η Ελλάδα τιμά τη μνήμη του Φώτη Κόντογλου, ενός από τους σπουδαιότερους λογοτέχνες, ζωγράφους και αγιογράφους του 20ού αιώνα. Ο κορυφαίος δημιουργός, που εκοιμήθη το 1965, δεν υπήρξε απλώς ένας σπουδαίος καλλιτέχνης. Υπήρξε ο άνθρωπος που επανέφερε τη βυζαντινή αισθητική στο επίκεντρο της ελληνικής εκκλησιαστικής τέχνης, επηρεάζοντας γενιές αγιογράφων, θεολόγων και καλλιτεχνών.
Γεννημένος στο Αϊβαλί της Μικράς Ασίας το 1895, ο Φώτης Κόντογλου κουβάλησε σε όλη του τη ζωή τη μνήμη της Ιωνίας, της Ρωμιοσύνης και της ορθόδοξης παράδοσης. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα ως πρόσφυγας, μεταφέροντας μαζί του έναν ολόκληρο πολιτισμό, τον οποίο ανέδειξε μέσα από τα βιβλία, τις εικόνες και τις τοιχογραφίες του.
Ο άνθρωπος που αναγέννησε τη βυζαντινή αγιογραφία
Σε μια εποχή όπου κυριαρχούσαν δυτικές επιρροές στη θρησκευτική ζωγραφική, ο Κόντογλου επέλεξε να επιστρέψει στις ρίζες της ορθόδοξης εικονογραφικής παράδοσης. Μελέτησε σε βάθος τα έργα του Αγίου Όρους, του Μυστρά, της Κωνσταντινούπολης και των μεγάλων βυζαντινών εργαστηρίων, επαναφέροντας την αυθεντική τεχνική της ωογραφίας και τη θεολογική διάσταση της εικόνας.
Η επιρροή του υπήρξε καθοριστική. Ανάμεσα στους μαθητές και συνεργάτες του συγκαταλέγονται κορυφαίες μορφές της ελληνικής τέχνης, όπως ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Νίκος Εγγονόπουλος, ενώ δεκάδες νεότεροι αγιογράφοι ακολούθησαν τον δρόμο που εκείνος άνοιξε.
Οι σημαντικότεροι ναοί που αγιογράφησε
Το έργο του Κόντογλου κοσμεί μέχρι σήμερα μερικούς από τους σημαντικότερους ναούς της Ελλάδας.
Ξεχωρίζουν:
• ο Ιερός Ναός Καπνικαρέας στην Αθήνα,
• ο Ιερός Ναός Αγίας Βαρβάρας Αιγάλεω,
• ο Ιερός Ναός Αγίου Ανδρέα Πατησίων,
• η Ζωοδόχος Πηγή Παιανίας,
• ο Ιερός Ναός Αγίας Παρασκευής Παιανίας,
• ο Ιερός Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στη Ρόδο,
• ο Άγιος Χαράλαμπος Πολυγώνου,
• ο Άγιος Γεώργιος Κυψέλης.
Παράλληλα εργάστηκε στη συντήρηση σπουδαίων βυζαντινών μνημείων, συνεργάστηκε με το Βυζαντινό Μουσείο, συνέβαλε στη διάσωση τοιχογραφιών του Μυστρά και διαμόρφωσε το βυζαντινό τμήμα του Μουσείου της Κέρκυρας.
Τα βιβλία που άφησαν εποχή
Εξίσου σημαντικό είναι το λογοτεχνικό του έργο.
Ανάμεσα στα γνωστότερα βιβλία του ξεχωρίζουν:
• «Πέδρο Καζάς», το μυθιστόρημα που τον καθιέρωσε.
• «Έκφρασις της Ορθοδόξου Εικονογραφίας», που θεωρείται μέχρι σήμερα βασικό εγχειρίδιο για την αγιογραφία.
• «Βασανισμένη Ρωμιοσύνη», ένα έργο βαθιάς αγάπης προς τον Ελληνισμό.
• «Ευλογημένο Καταφύγιο».
• «Σημεία και Τέρατα».
• «Το Αϊβαλί, η πατρίδα μου», όπου καταγράφει με συγκλονιστικό τρόπο τις μνήμες της χαμένης πατρίδας.
Ο λόγος του που συγκινεί μέχρι σήμερα
Ο Κόντογλου δεν έγραφε απλώς λογοτεχνία. Έγραφε ομολογία πίστεως.
Από τα γνωστότερα αποφθέγματά του είναι το εξής:
«Η Ορθοδοξία δεν είναι ιδέα· είναι ζωή.»
Σε άλλο σημείο επισημαίνει:
«Όποιος χάσει την παράδοσή του, είναι σαν δέντρο χωρίς ρίζες.»
Και ακόμη:
«Η εικόνα δεν είναι διακόσμηση· είναι παράθυρο προς την αιωνιότητα.»
Οι φράσεις αυτές συνοψίζουν ολόκληρη τη θεολογική και καλλιτεχνική του φιλοσοφία.
Η παρακαταθήκη του παραμένει ζωντανή
Όπως επισημαίνουν ανώτατοι εκκλησιαστικοί παράγοντες που μίλησαν στο vimaorthodoxias.gr, ο Φώτης Κόντογλου δεν υπήρξε μόνο ένας μεγάλος ζωγράφος, αλλά ένας αυθεντικός εκφραστής της ορθόδοξης παράδοσης, ο οποίος κατάφερε να γεφυρώσει τη θεολογία με την τέχνη και να αποδείξει ότι η εικόνα αποτελεί λειτουργικό και δογματικό στοιχείο της Εκκλησίας και όχι απλή καλλιτεχνική δημιουργία.
Τονίζουν ακόμη ότι το έργο του συνεχίζει να εμπνέει όχι μόνο τους αγιογράφους αλλά και κάθε άνθρωπο που αναζητά την αυθεντικότητα της ορθόδοξης παράδοσης μέσα σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς.
Εξήντα ένα χρόνια μετά την κοίμησή του, ο Φώτης Κόντογλου εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τον ελληνικό πολιτισμό. Οι εικόνες του, τα βιβλία του και οι σκέψεις του παραμένουν ζωντανές, υπενθυμίζοντας ότι η τέχνη μπορεί να γίνει προσευχή και ότι η Ορθοδοξία δεν εκφράζεται μόνο με λόγια, αλλά και με χρώματα, μορφές και τρόπο ζωής. Η παρακαταθήκη του εξακολουθεί να φωτίζει τον δρόμο της εκκλησιαστικής τέχνης και να αποτελεί ανεκτίμητο θησαυρό για τις επόμενες γενιές.
