ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ: Η ίδρυση της Hellenic Heritage Organisation, οι νέοι μηχανισμοί αξιοποίησης και τα κρίσιμα όρια που θέτουν το αυτοδιοίκητο του Αγίου Όρους, η εκκλησιαστική ιδιοκτησία και η αρχαιολογική νομοθεσία
Ρεπορτάζ: Γιώργος Θεοχάρης
Νέα δεδομένα στη διαχείριση, προβολή και οικονομική αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς δημιουργεί ο νόμος του Υπουργείου Πολιτισμού που υπερψηφίστηκε από τη Βουλή. Κεντρική μεταρρύθμιση αποτελεί η σύσταση της Hellenic Heritage Organisation Α.Ε., η οποία θα λειτουργεί ως επιχειρησιακός βραχίονας του ΟΔΑΠ, χωρίς να αποκτά την κυριότητα μνημείων ή άλλων πολιτιστικών αγαθών. Το πλήρες νομοθετικό υλικό έχει αναρτηθεί από τη Βουλή.
Το βασικό ερώτημα για την Εκκλησία είναι κατά πόσον οι νέες αρμοδιότητες μπορούν να επηρεάσουν ναούς, μοναστήρια, βυζαντινές εικόνες, χειρόγραφα, κειμήλια και ακίνητα που έχουν χαρακτηριστεί μνημεία. Η απάντηση είναι ότι ο νόμος δεν μεταβιβάζει την κυριότητα εκκλησιαστικής περιουσίας στον νέο οργανισμό. Η κυριότητα παραμένει στον εκάστοτε νόμιμο ιδιοκτήτη, ενώ η προστασία εξακολουθεί να διέπεται από το Σύνταγμα και τον αρχαιολογικό νόμο.
Τι σημαίνει για την Εκκλησία
Πολλοί ναοί και μοναστηριακά συγκροτήματα αποτελούν ταυτόχρονα χώρους λατρείας και προστατευόμενα μνημεία. Αυτό σημαίνει ότι για εργασίες αποκατάστασης, συντήρησης, φωτισμού ή εγκατάστασης νέων υποδομών απαιτείται ήδη η συνεργασία των εκκλησιαστικών αρχών με τις υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού.
Ο νέος νόμος μπορεί να προσφέρει επιπλέον εργαλεία για την ψηφιακή προβολή μνημείων, τη δημιουργία πιστών αντιγράφων, την ανάπτυξη πωλητηρίων και τη βελτίωση της εξυπηρέτησης των επισκεπτών. Δεν επιτρέπει, όμως, σε μια εταιρεία να διαθέτει εικόνες, ιερά κειμήλια ή μοναστηριακή περιουσία χωρίς τη συναίνεση των αρμόδιων εκκλησιαστικών φορέων και χωρίς τις προβλεπόμενες εγκρίσεις.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στην εμπορική χρήση φωτογραφιών, ονομάτων και παραστάσεων εκκλησιαστικών μνημείων. Άλλο είναι η πολιτιστική προβολή ενός μνημείου και άλλο η εκμετάλλευση της πνευματικής και λατρευτικής του ταυτότητας. Για τον λόγο αυτόν θα χρειάζονται σαφείς συμβάσεις, έλεγχος και σεβασμός στον ιερό χαρακτήρα κάθε χώρου.
Το ειδικό καθεστώς του Αγίου Όρους
Στο Άγιον Όρος τα πράγματα είναι ακόμη πιο σύνθετα. Η Αθωνική Πολιτεία διαθέτει συνταγματικά κατοχυρωμένο αυτοδιοίκητο καθεστώς και διοικείται, κατά το πνευματικό μέρος, υπό την κανονική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Οι μονές διατηρούν την περιουσία, τα αρχεία, τις βιβλιοθήκες και τους ανεκτίμητους θησαυρούς τους.
Επομένως, ο νέος οργανισμός δεν μπορεί να αναλάβει αυτομάτως τη διαχείριση των μονών, των κειμηλίων ή των επισκέψιμων χώρων του Αγίου Όρους. Κάθε παρέμβαση προϋποθέτει σεβασμό στον Καταστατικό Χάρτη, στη μοναστηριακή κυριότητα, στις αποφάσεις της Ιεράς Κοινότητας και στις ειδικές διαδικασίες που ισχύουν για την προστασία των αθωνικών μνημείων.
Ο νόμος μπορεί, πάντως, να λειτουργήσει υποστηρικτικά σε ζητήματα ψηφιοποίησης χειρογράφων, διεθνούς προβολής, προστασίας έργων τέχνης και παραγωγής εγκεκριμένων αντιγράφων. Κρίσιμη προϋπόθεση είναι να μη μετατραπεί το Άγιον Όρος σε τουριστικό προϊόν ούτε να υποβαθμιστεί ο προσευχητικός και μοναστικός του χαρακτήρας.
Η μεγάλη πρόκληση είναι η ισορροπία: καλύτερη προστασία και αξιοποίηση των πόρων, χωρίς εμπορευματοποίηση των ιερών θησαυρών. Για την Εκκλησία και το Άγιον Όρος ο νέος νόμος δεν συνιστά αλλαγή κυριότητας, αλλά ανοίγει ένα νέο πεδίο συνεργασίας, το οποίο θα κριθεί από τις εφαρμοστικές αποφάσεις, τις συμβάσεις και τον βαθμό σεβασμού στην εκκλησιαστική αυτονομία.
