Κατεβαίνοντας την οδό Πειραιώς, στη γωνία με τη Θερμοπυλών, συναντάμε μια εκκλησία, που μοιάζει με μεσαιωνική. Είναι ο Άγιος Γεώργιος που κάποτε βρισκόταν, μαζί με τους γύρω του πανύψηλους φοίνικες, στον περίβολο του ιδρύματος Χατζηκώνστα. Είναι το μόνο κτίσμα που απομένει σήμερα από το μεγαλόπρεπο οικοδόμημα.
Ο Γεώργιος Χατζηκώνστας, πλούσιος ηπειρώτης, άφησε 43.000 αργυρά ρούβλια και εντολή στους εκτελεστές της διαθήκης του να αποκαταστήσουν εν καλόν κατάστημα, όπου και όπως το εγκρίνουν εύλογον, προς όφελος των πτωχών.
Όρισε πληρεξούσιό του τον Γεώργιο Σταύρου, τον ιδρυτή της Τράπεζας της Ελλάδος, ο οποίος μαζί με τους εκτελεστές της διαθήκης αποφάσισε ν’ ανεγερθεί εντός του δήμου της πόλεως των Αθηνών ένα ορφανοτροφικό κατάστημα επ’ ονόματι Γεωργίου και Αικατερίνης Χατζηκώνστα προς περίθαλψιν και διατροφήν πτωχών και απόρων παίδων.
Η μέριμνα που ελήφθη ήταν μόνον για τ’ αγόρια. Το 1853 ο Όθωνας επικύρωσε με βασιλικό διάταγμα την ίδρυση και σε τρία χρόνια, το 1856, το ορφανοτροφείο δέχτηκε το πρώτο παιδί. Αρχικός πυρήνας του ήταν η οικία Βράνη επί της οδού Πειραιώς. Ακολούθησαν διάφορες δωρεές και αγορές γειτονικών οικοπέδων. Ανάμεσά τους ήταν και το σπίτι της δούκισσας της Πλακεντίας, στη Μυλλέρου και Πειραιώς, στο υπόγειο του οποίου κρατούσε το βαλσαμωμένο σώμα της κόρης της. Το σπίτι καταστράφηκε από τη φωτιά που ξέσπασε στο υπόγειο, το 1847.
Το 1870, το ορφανοτροφείο απέκτησε την οριστική του μορφή, καταλαμβάνοντας ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο του Μεταξουργείου, με πρόσοψη στην Πειραιώς.
Το κτιριακό συγκρότημα του ιδρύματος ήταν διώροφο με περίκλειστη αυλή και καταλάμβανε το τετράγωνο Πειραιώς-Θερμοπυλών-Αγησιλάου-Μυλλέρου. Στην πρόσοψη είχε μόνον έναν εξώστη, ο οποίος βρισκόταν πάνω από την αψιδωτή είσοδο.
Το συγκρότημα ολοκληρώθηκε με τον ναό του Αγίου Γεωργίου. Σχεδιάστηκε από τον Τσίλερ, όπως άλλωστε όλο το συγκρότημα. Ο ναός είναι ρομανικού ρυθμού και κατασκευάστηκε από πελεκητή πέτρα γύρω στο 1900.
Το ίδρυμα Χατζηκώνστα περιλάμβανε ορφανοτροφείο, δημοτικό σχολείο και επαγγελματική σχολή. Τα παιδιά διδάσκονταν ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, ιχνογραφία, ιερή κατήχηση και χειρωνακτικές τέχνες: υποδηματοποιία, ραπτική, ξυλουργική και σιδηρουργική. Προτάθηκε η διδασκαλία ανθοκομίας, βιβλιοδετικής και τυπογραφίας, αλλά αυτές οι τέχνες κρίθηκαν δαπανηρές. Διδασκόταν, όμως, μουσική και δημιουργήθηκε μουσικός θίασος αποτελούμενος από 40 παιδιά.
Καμία αίθουσα διδασκαλίας στον κόσμο δεν παρουσιάζει αυτή την εικόνα, ούτε τα εργαστήρια σε ώρα δουλειάς είναι τόσο καθαρά και ταχτοποιημένα, ωστόσο οι φωτογραφίες αυτές, έστω και στημένες, αποτελούν πολύτιμο υλικό από τον καιρό λειτουργίας του ιδρύματος.
Το 1930, ο δημοσιογράφος της εφημερίδας Εμπρός Λουκάς Δαράκης επισκέφθηκε το ίδρυμα. Βρήκε το κτίριο πεντακάθαρο και φρεσκοβαμμένο. Αποτύπωσε μερικές σκηνές μιλώντας με έναν επιμελητή και με κάποια από τα παιδιά.
Σκοπός του ιδρύματος, όπως είπε ο επιμελητής, ήταν να στεγάσει ορφανά παιδιά, να τους διδάξει γράμματα και να τους μάθει μια τέχνη, ώστε να κερδίζουν τίμια το ψωμί τους, όταν βγουν στην κοινωνία.
Σύμφωνα με τον κανονισμό, γίνονταν δεκτά υγιή παιδιά, ορφανά από τον έναν γονιό ή και από τους δύο, ηλικίας μέχρι 12 χρόνων. Όμως ο κανονισμός δεν τηρούταν με αυστηρότητα. Τα περισσότερα παιδιά που είδε ο δημοσιογράφος ήταν 17 ή 18 χρόνων, ενώ δεν υπήρχαν καθόλου παιδιά κάτω των 10 χρόνων, παρ’ όλο που ο κανονισμός όριζε το αντίθετο. Όσο για τα γεννημένα εκτός γάμου παιδιά, αυτά δεν γίνονταν δεκτά.
Το ίδρυμα είχε δυνατότητα να φιλοξενήσει μέχρι 200 παιδιά. Οι τρόφιμοι, τον Οκτώβριο του 1930, ήταν 160.
Τα παιδιά της πέμπτης και της έκτης δημοτικού εργάζονταν στα εργαστήρια του ιδρύματος, αλλά και σε εξωτερικά εργαστήρια επαγγελματιών. Το ίδρυμα κρατούσε τα χρήματα που κέρδιζαν από την εργασία τους, και τους έδινε ένα μικρό ποσό.
— Δουλεύουμε εδώ, δουλεύουμε κι έξω. Δεν με πιστεύετε; είπε ένα παιδί στον δημοσιογράφο.
— Σε πιστεύω, αλλά μήπως κάνεις λάθος;
— Και δεν μου λέτε ποιος έφτιαξε τις μεγάλες σιδερένιες πόρτες του μεγάρου που χτίζεται στη γωνία Σοφοκλέους και Αθηνάς;
— Ποιος τις έφτιαξε;
— Εμείς! Και για την καθεμία το ίδρυμα έπαιρνε 20 χιλιάδες.
— Κι εσείς;
— Δέκα δραχμές την ημέρα.
Το ημερήσιο πρόγραμμα
Ξυπνούν το πρωί στις 6.30, χειμώνα καλοκαίρι.
Θα πλυθούν, θα ντυθούν, θα τινάξουν τις κουβέρτες και θα στρώσουν τα κρεβάτια τους, θα καθαρίσουν τον θάλαμο και έπειτα θα μελετήσουν ως τις 7.30. Αν είναι βέβαια δυνατό να γίνουν όλα αυτά σε μία μόνον ώρα.
Στις 7.30 θα πάρουν το ρόφημά τους, τσάι χειμώνα καλοκαίρι.
Στις 8 στο μάθημα οι κατώτερες τάξεις, στη δουλειά οι ανώτερες.
Στις 12 γίνεται διάλειμμα.
Παίρνουν το συσσίτιό τους όλοι.
Ακολουθεί ανάπαυση και ατομική μελέτη και στις 3 αρχίζει το μάθημα για όλους. Υπάρχουν όμως απόφοιτοι που εργάζονται στην τέχνη τους πρωί και βράδυ.
Στις 7 σχολούν.
Στις 8 το βραδινό συσσίτιο.
Στις 9 κατάκλιση.
Το ορφανοτροφείο λειτούργησε στο κτίριο της Πειραιώς μέχρι πριν από τον πόλεμο. Ύστερα το κτίριο επιτάχθηκε από τη δωσιλογική κυβέρνηση και έγινε φυλακή. Μετά τον πόλεμο και τον εμφύλιο εξακολούθησε να στεγάζει τις φυλακές Χατζηκώνστα. Από κει αποφυλακίστηκε το 1951 ο ποιητής Τάσος Λειβαδίτης.
Το ίδρυμα επί τρεις δεκαετίες, μέχρι το 1972 που ολοκληρώθηκε το νέο κτίριο, δεν μπόρεσε να υπηρετήσει τον σκοπό του.
Το νέο κτίριο της λεωφόρου Κηφισίας θεμελιώθηκε το 1963. Την ίδια χρονιά κατεδαφίστηκε το παλιό κτίριο της Πειραιώς.
Την παραπάνω φωτογραφία την έχουμε ξαναδεί στο Hellas Special, αλλά όχι ολόκληρη. Μας είχε απασχολήσει η επιγραφή Αθ Κορ/λός Παλ.Τερ του λεωφορείου που κατεβαίνει την Πειραιώς και περνάει μπροστά από το ίδρυμα Χατζηκώνστα. Αριστερά, στον τοίχο του περιβόλου, η επιγραφή που μισοφαίνεται γράφει ότι πωλούνται τα υλικά κατεδαφίσεως. Η κατεδάφιση έχει αρχίσει και η κατασκευαστική εταιρεία έχει ήδη τοποθετήσει την ταμπέλα της. Πρόκειται για την εταιρεία του εργολάβου Όθωνα Λέφα Τετενέ.
Ζούμε τις μεγάλες στιγμές των μεγάλων έργων, της αποθέωσης του τσιμέντου και του πολιτισμού των εργολάβων! Το όνομά του Τετενέ βρίσκεται πίσω από την κατεδάφιση ιστορικών κτιρίων της Αθήνας. Εκτός από εργολάβος, κατέβηκε και υποψήφιος βουλευτής με το κόμμα του Καραμανλή, την εποχή που κυριαρχούσε το «Καραμανλής σημαίνει έργα», το «Δίδεται επί αντιπαροχή» και όλη η Ελλάδα ανοικοδομούταν με τσιμέντο και κακής ποιότητας υλικά. Επίσης είχε επιχειρήσεις εισαγωγής και αντιπροσωπείας αυτοκινήτων, ξενοδοχειακές και τουριστικές επιχειρήσεις, και ήταν εκδότης και διευθυντής του περιοδικού Αιών.
Στη θέση του ιδρύματος Χατζηκώνστα χτίστηκε ένα εξαώροφο συγκρότημα τεσσάρων κτιρίων με διαμερίσματα, γραφεία, καταστήματα, ένα ξενοδοχείο, δύο υπόγεια και δύο αίθρια.
Περνώντας απέναντι την Πειραιώς από το φανάρι της οδού Θερμοπυλών, μπαίνουμε στου Ψυρή, στην οδό Ασωμάτων. Στο δεξί μας χέρι, ανακαινισμένο και πανέμορφο, στέκεται το σπίτι με τις Καρυάτιδες.
Οι φωτογραφίες, στις οποίες δεν αναφέρεται η πηγή, είναι του Συλλόγου Φίλων Ιδρύματος Χατζηκώνστα, εκτός από την πρώτη έγχρωμη φωτογραφία και τη φωτογραφία με το λεωφορείο.
tetysolou.wordpress.com
