Ελλάδα – Κύπρος: Η νέα Πρωτοβουλία 5×5 που εξήγγειλε ο Έλληνας Πρωθυπουργός για τη σύσταση πολυμερούς σχήματος συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου, Τουρκίας και Λιβύης, εμφανίζεται εκ πρώτης όψεως ως ένα φιλόδοξο σχέδιο περιφερειακής συνεννόησης.
Ρεπορτάζ: Γιώργος Θεοχάρης
Όμως, πίσω από τη ρητορική της «Μεσογειακής συναίνεσης» κρύβεται ένα δύσκολο σταυροδρόμι για τα ελληνικά και κυπριακά συμφέροντα.
Σκοπός της πρωτοβουλίας είναι να προωθήσει συνεργασία σε πέντε πεδία: μετανάστευση, πολιτική προστασία, προστασία θαλάσσιου περιβάλλοντος, συνδεσιμότητα και οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Οι τρεις τελευταίες ενότητες σχετίζονται άμεσα με τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό που προωθείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω της Οδηγίας 2014/89/ΕΕ. Το σχέδιο φαίνεται να επιχειρεί μια γεωπολιτική αναβάθμιση της Ελλάδας ως διαμεσολαβητή στη Μεσόγειο, όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Το θεσμικό υπόβαθρο και οι κίνδυνοι
Η συμμετοχή κρατών όπως η Τουρκία και η Λιβύη, που δεν έχουν κυρώσει τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), εγείρει ερωτήματα νομιμότητας. Πρόκειται για χώρες που αμφισβητούν ευθέως την ελληνική και κυπριακή κυριαρχία στις θαλάσσιες ζώνες και έχουν συνάψει το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Έτσι, η ένταξή τους σε ένα νέο φόρουμ με ισότιμη φωνή ενέχει τον κίνδυνο έμμεσης νομιμοποίησης των διεκδικήσεών τους.
Αν δεν υπάρξουν σαφείς όροι συμμετοχής, υπάρχει ορατός κίνδυνος το Φόρουμ 5×5 να εξελιχθεί σε εργαλείο πίεσης για «συνδιαχείριση» ή «συνεκμετάλλευση» των θαλασσίων ζωνών. Η τουρκική διπλωματία έχει αποδείξει ότι εκμεταλλεύεται πολυμερείς δομές για να μεταφέρει τη συζήτηση από τα νομικά δεδομένα του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας προς «διαπραγματευτικά» πλαίσια, όπου όλα παρουσιάζονται ως υπό διαπραγμάτευση.
Η θέση της Ελλάδας και το δίλημμα της ισορροπίας
Για την Αθήνα, το εγχείρημα μπορεί να προσφέρει διπλωματικό κεφάλαιο, υπό την προϋπόθεση ότι θα παραμείνει τεχνικό φόρουμ χωρίς δεσμευτικό χαρακτήρα. Το Υπουργείο Εξωτερικών επισημαίνει πως η ελληνική συμμετοχή προϋποθέτει σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο και στην ισοτιμία των μελών. Ωστόσο, αν το σχήμα πάρει πολιτική διάσταση, τότε ο διάλογος μπορεί να μετατραπεί σε παγίδα.
Η Κύπρος βρίσκεται σε ακόμη πιο λεπτή θέση. Η Λευκωσία γνωρίζει ότι κάθε αναβάθμιση της Τουρκίας σε θεσμικό επίπεδο εντός ενός ευρωπαϊκού πλαισίου – χωρίς προηγούμενη επίλυση του Κυπριακού – θα σημάνει ντε φάκτο αποδοχή μιας «δύο κρατών» πραγματικότητας στην Ανατολική Μεσόγειο. Εάν η πρωτοβουλία 5×5 προχωρήσει χωρίς ξεκάθαρη νομική βάση, η Κύπρος θα υποστεί τη μεγαλύτερη θεσμική πίεση.
Ο εξευρωπαϊσμός των διαφορών και οι προκλήσεις
Η ιδέα να συνδεθεί η Πρωτοβουλία με το Μεσογειακό Σύμφωνο (Mediterranean Pact) και την υπό διαμόρφωση Ocean Act της ΕΕ μοιάζει ελκυστική, καθώς θα επιτρέψει τεχνική συνεργασία και κοινή χαρτογράφηση των θαλασσίων χρήσεων. Όμως, χωρίς σαφείς εγγυήσεις, μπορεί να οδηγήσει σε «εξευρωπαϊσμό» διαφορών, δίνοντας στην Άγκυρα ευρωπαϊκό βήμα να επαναλαμβάνει τις θέσεις της περί «γκρίζων ζωνών».
Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης έχει στο παρελθόν προειδοποιήσει ότι οι πολυμερείς πλατφόρμες δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις διμερείς συμφωνίες οριοθέτησης. Η ένταξη τρίτων χωρών χωρίς αποδοχή της UNCLOS υπονομεύει την ενιαία νομική γλώσσα που χρειάζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση για να διασφαλίσει τα σύνορά της στη θάλασσα.
Ο παράγοντας Τουρκία και η διπλωματική τακτική
Η Τουρκία γνωρίζει καλά πώς να χρησιμοποιεί τέτοια φόρουμ. Με επίκληση της συνεργασίας, επιχειρεί να θολώσει τα νομικά όρια και να επιβάλλει πολιτικά τετελεσμένα. Ήδη έχει καταθέσει στην UNESCO–MSP Global θαλάσσιο χωροταξικό σχέδιο που περιλαμβάνει δραστηριότητες μέχρι τη μέση του Αιγαίου, εμφανίζοντας ως «τουρκικές» περιοχές που βρίσκονται υπό ελληνική δικαιοδοσία.
Αν δεν υπάρξει αντίδραση, η συμμετοχή της Τουρκίας σε ένα φόρουμ 5×5 μπορεί να αποτελέσει τη βάση για νέα «επίσημη» παρουσίαση αυτών των παράνομων χαρτών σε ευρωπαϊκό τραπέζι. Για αυτό η ελληνική πλευρά οφείλει να επιμείνει ότι κάθε συνεργασία προϋποθέτει πλήρη συμμόρφωση με τη UNCLOS, διαφορετικά θα οδηγηθεί σε θεσμικό εγκλωβισμό.
Η τεχνοκρατική διάσταση – όπλο ή αδυναμία;
Η πρωτοβουλία έχει και ένα θετικό σκέλος: μπορεί να λειτουργήσει ως εργαστήριο ανταλλαγής δεδομένων και καλών πρακτικών για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και την κλιματική ανθεκτικότητα στη Μεσόγειο. Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για το Περιβάλλον και τους Ωκεανούς έχει ήδη εκφράσει ενδιαφέρον να χρηματοδοτήσει πιλοτικά προγράμματα. Εάν η τεχνική διάσταση υπερισχύσει της πολιτικής, η Ελλάδα θα μπορέσει να αξιοποιήσει το know-how των ευρωπαϊκών προγραμμάτων MSP για να ενισχύσει την επιστημονική της επιρροή.
Όμως, το ζητούμενο είναι να μην μετατραπεί το τεχνικό σε πολιτικό. Το θαλάσσιο χωροταξικό δίκτυο MSP δεν πρέπει να γίνει προκάλυμμα για γεωπολιτικά παζάρια. Χωρίς σαφή όρια, η τεχνοκρατία μπορεί να γίνει όχημα παραχωρήσεων.
Εν κατακλείδι
Η Πρωτοβουλία 5×5 μπορεί να εξελιχθεί είτε σε εργαλείο σταθερότητας είτε σε θεσμική παγίδα. Αν στηριχθεί σε κανόνες διαφάνειας, αποδοχής της UNCLOS και πλήρους ισοτιμίας όλων των μελών, μπορεί να αναβαθμίσει τον ρόλο της Ελλάδας ως αξιόπιστου διαμεσολαβητή στη Μεσόγειο. Αν, αντίθετα, λειτουργήσει ως πλατφόρμα «εποικοδομητικής ασάφειας», τότε θα προσφέρει στην Τουρκία και τη Λιβύη μια διπλωματική νίκη χωρίς κόστος.
Η ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου έχει δείξει ότι οι καλές προθέσεις δεν αρκούν. Η Ελλάδα και η Κύπρος πρέπει να βαδίσουν με ρεαλισμό, καθαρή νομική βάση και στρατηγική συνέπεια. Η θάλασσα της Μεσογείου μπορεί να γίνει χώρος συνεργασίας — ή νέο πεδίο παγίδων. Το αποτέλεσμα θα κριθεί όχι από τα χαμόγελα των συνόδων, αλλά από το ποιος θα ορίσει τους κανόνες του παιχνιδιού.
