ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ: Την ανάγκη δημιουργίας ενός νέου, ειδικού ευρωπαϊκού μηχανισμού για την αντιμετώπιση μαζικών και οργανωμένων μεταναστευτικών πιέσεων θέτει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, με παρέμβασή του στο Politico.
Επιμέλεια: Κατερίνα Θεοχάρη
Ο πρωθυπουργός υποστηρίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται πρόσθετα νομικά και επιχειρησιακά εργαλεία για τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η μετανάστευση δεν αποτελεί απλώς ανθρωπιστική ή διαχειριστική πρόκληση, αλλά χρησιμοποιείται ως μέσο γεωπολιτικού εξαναγκασμού.
Η ελληνική πρόταση έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει νέου τύπου υβριδικές απειλές στα εξωτερικά της σύνορα. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης παραπέμπει στην κρίση του Έβρου το 2020, στις πιέσεις που δέχθηκαν η Πολωνία, η Λιθουανία και η Λετονία στα σύνορα με τη Λευκορωσία το 2021, αλλά και στα πρόσφατα γεγονότα στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα.
Η μετανάστευση ως εργαλείο πίεσης
Σύμφωνα με τον πρωθυπουργό, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται ολοένα συχνότερα αντιμέτωπη με κρατικούς ή μη κρατικούς δρώντες που οργανώνουν, διευκολύνουν ή ενισχύουν μαζικές μετακινήσεις ανθρώπων, προκειμένου να ασκήσουν πολιτική πίεση, να δοκιμάσουν την ανθεκτικότητα των κρατών-μελών και να προκαλέσουν εσωτερικές διαιρέσεις.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι ροές δεν αυξάνονται σταδιακά, ώστε να μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσα από τα συνήθη συστήματα υποδοχής και ασύλου. Αντίθετα, μπορεί να καταγράφονται αιφνίδιες και συντονισμένες αφίξεις χιλιάδων ανθρώπων μέσα σε λίγες ημέρες, με αποτέλεσμα οι εθνικοί μηχανισμοί να κινδυνεύουν να παραλύσουν.
Ο πρωθυπουργός αναγνωρίζει ότι το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο αποτελεί σημαντικό βήμα για την κοινή ευρωπαϊκή πολιτική. Εκτιμά, όμως, ότι τα υφιστάμενα εργαλεία σχεδιάστηκαν κυρίως για πιέσεις που, παρά τη σοβαρότητά τους, παραμένουν διαχειρίσιμες και δεν καλύπτουν πλήρως τις περιπτώσεις οργανωμένης εργαλειοποίησης.
Ειδικό ευρωπαϊκό καθεστώς έκτακτης ανάγκης
Η βασική πρόταση του Κυριάκου Μητσοτάκη είναι η δημιουργία ενός ειδικού ευρωπαϊκού πλαισίου, το οποίο θα ενεργοποιείται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις μαζικής και εργαλειοποιημένης μεταναστευτικής πίεσης.
Η ενεργοποίηση του μηχανισμού δεν θα πρέπει να βασίζεται σε πολιτικές εκτιμήσεις ή μονομερείς αποφάσεις. Αντίθετα, ο πρωθυπουργός προτείνει τη θέσπιση σαφών και αντικειμενικών κριτηρίων, τα οποία θα λαμβάνουν υπόψη τόσο την κλίμακα και την ταχύτητα των αφίξεων όσο και τις δυνατότητες του κράτους που δέχεται την πίεση.
Παράλληλα, θα εξετάζονται ποιοτικοί δείκτες, όπως στοιχεία που αποδεικνύουν συντονισμό των μετακινήσεων, συμμετοχή τρίτης χώρας, διευκόλυνση από οργανωμένα δίκτυα ή προσπάθεια χρησιμοποίησης των ανθρώπων ως μέσου άσκησης πίεσης.
Προσωρινή αναστολή αιτήσεων ασύλου
Η πιο ισχυρή παρέμβαση της ελληνικής πρότασης αφορά τη δυνατότητα προσωρινής αναστολής της υποβολής αιτήσεων ασύλου από νεοαφιχθέντες, όταν ένα κράτος-μέλος βρίσκεται αντιμέτωπο με ακραία και δυσανάλογη πίεση.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υποστηρίζει ότι οι ταχύρρυθμες διαδικασίες ασύλου πρέπει να παραμείνουν μέρος της ευρωπαϊκής εργαλειοθήκης, κυρίως για άτομα που προέρχονται από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας. Ωστόσο, εκτιμά ότι σε ορισμένες έκτακτες συνθήκες ούτε αυτές αρκούν.
Στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκά εγκεκριμένου καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, τα κράτη-μέλη θα μπορούσαν να προχωρούν σε προσωρινές και απολύτως ελεγχόμενες προσαρμογές των διαδικασιών, παράλληλα με την ταχεία επιστροφή όσων δεν δικαιούνται να παραμείνουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Σεβασμός στα θεμελιώδη δικαιώματα
Ο πρωθυπουργός υπογραμμίζει ότι ένα τέτοιο πλαίσιο δεν πρέπει να οδηγήσει σε απομάκρυνση της Ευρώπης από τις βασικές της αρχές. Τα μέτρα θα πρέπει να έχουν αυστηρά προσωρινό χαρακτήρα, να είναι αναλογικά προς το μέγεθος της απειλής και να συνοδεύονται από ισχυρές νομικές δικλίδες ασφαλείας.
Ο σεβασμός του ευρωπαϊκού δικαίου, του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και της αρχής της μη επαναπροώθησης παραμένει, σύμφωνα με την ελληνική θέση, αδιαπραγμάτευτος. Η πρόταση επιχειρεί να συνδυάσει την προστασία των δικαιωμάτων των ανθρώπων που φτάνουν στα ευρωπαϊκά σύνορα με την ανάγκη διαφύλαξης της ασφάλειας και της σταθερότητας της Ένωσης.
Το ζήτημα αφορά άμεσα τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς μια μαζική και οργανωμένη πίεση σε ένα εξωτερικό σύνορο δεν αποτελεί αποκλειστικά εθνικό πρόβλημα. Μπορεί να επηρεάσει τη ζώνη Σένγκεν, να αυξήσει τις δευτερογενείς μετακινήσεις και να προκαλέσει πολιτικές αντιδράσεις σε πολλά κράτη-μέλη.
Αυτόματη ευρωπαϊκή αλληλεγγύη
Κεντρικό στοιχείο της πρότασης είναι ότι κανένα κράτος πρώτης γραμμής δεν θα πρέπει να μένει μόνο του. Με την ενεργοποίηση του ειδικού μηχανισμού θα πρέπει να κινητοποιούνται αυτομάτως οι ευρωπαϊκοί οργανισμοί, η οικονομική βοήθεια, η τεχνική υποστήριξη και οι κοινές επιχειρήσεις επιστροφών.
Η λογική αυτή στηρίζεται στην εμπειρία του Έβρου, όταν η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με μαζική πίεση στα χερσαία σύνορα με την Τουρκία. Η ελληνική κυβέρνηση θεωρεί ότι ανάλογες κρίσεις δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται κάθε φορά με αυτοσχεδιασμούς, αλλά απαιτούν ένα προκαθορισμένο ευρωπαϊκό σχέδιο με συγκεκριμένες αρμοδιότητες και άμεση κινητοποίηση πόρων.
Κίνδυνος για τη συνοχή και τη Σένγκεν
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης προειδοποιεί ότι, χωρίς ένα νέο πλαίσιο, οι χώρες πρώτης γραμμής θα παραμένουν εκτεθειμένες, ενώ τρίτοι δρώντες θα έχουν μεγαλύτερο κίνητρο να αξιοποιούν τις μεταναστευτικές ροές για πολιτικούς σκοπούς.
Παράλληλα, οι εσωτερικές διαφωνίες μεταξύ των κρατών-μελών μπορεί να οξυνθούν, καθώς οι κοινωνίες θα αμφισβητούν την ικανότητα της Ευρώπης να ελέγχει τα σύνορά της και να εφαρμόζει κοινούς κανόνες. Σε ακραίες περιπτώσεις, η πίεση μπορεί να οδηγήσει στην επαναφορά εσωτερικών συνοριακών ελέγχων και σε νέα δοκιμασία για τη ζώνη Σένγκεν.
Το μήνυμα της Αθήνας προς τις Βρυξέλλες
Η παρέμβαση του πρωθυπουργού επιχειρεί να μεταφέρει σε ευρωπαϊκό επίπεδο την εμπειρία που απέκτησε η Ελλάδα από την κρίση του 2020. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι η αναγνώριση της εργαλειοποίησης της μετανάστευσης δεν αποτελεί κινδυνολογία, αλλά προσαρμογή σε μια νέα πραγματικότητα.
Η Αθήνα ζητά από την Ευρωπαϊκή Ένωση να εξοπλιστεί με μηχανισμούς που θα λειτουργούν αποτρεπτικά, θα προστατεύουν τα εξωτερικά σύνορα και θα εμποδίζουν την κατάρρευση των εθνικών συστημάτων ασύλου σε περιόδους ακραίας πίεσης.
Το πολιτικό στοίχημα είναι να βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα στην αποφασιστικότητα, τη νομιμότητα και την αλληλεγγύη. Η ελληνική πρόταση ανοίγει πλέον μια δύσκολη ευρωπαϊκή συζήτηση: πώς μπορεί η Ένωση να προστατεύσει τα σύνορά της χωρίς να εγκαταλείψει τις αξίες της και πώς θα απαντά συλλογικά όταν άνθρωποι μετατρέπονται σε εργαλεία γεωπολιτικής πίεσης.
