ΕΔΕΣΣΗΣ ΙΩΗΛ: Ακούγοντας τους ύμνους της Εκκλησίας μας την περίοδο αυτή, διαπιστώνουμε ότι πολλά μηνύματα απευθύνονται στους πιστούς Χριστιανούς, που καλούνται να αγωνισθούν πνευματικά.
Προτρεπόμαστε να αθλήσουμε «αναζωσάμενοι τον καλόν της νηστείας αγώνα» και να ταπεινώσουμε τη σάρκα με τη νηστεία. Για να μην απελπισθούμε, η περίοδος της νηστείας, αλλά και η άσκηση της νηστείας ονομάζεται «φαιδρά», «τερπνή», «υπερευλογημένη χάρη», «πάνσεπτος», «άμωμος», «καιρός ευφρόσυνος», «φαιδροτέρα των αρετών», «συμπολίτις του ουρανού», «πνευματική νηστεία».
Η Μ. Τεσσαρακοστή χαρακτηρίζεται από τους υμνογράφους «καιρός ευπρόσδεκτος», «καιρός μετανοίας», και «ψυχωφελής Τεσσαρακοστή».
Επίσης, παρακαλούμε τον Χριστό να μας χαρίσει «όμβρους δακρύων», για να πενθήσουμε και αποπλύνουμε «τον ρύπον τον εκ των ηδονών», για να αποτρέψουμε κάθε πονηρή μεθόδευση του διαβόλου εναντίον μας και για να απορρίψουμε «όλον της αμαρτίας τον φόρτον». Καλούμαστε να σταυρώσουμε τα μέλη «δι᾽ εγκρατείας».
Από αυτά, αλλά και απ᾽ όλη την υμνολογία της Μ. Τεσσαρακοστής, όπως επίσης και από την πνευματική ατμόσφαιρα της περιόδου, που φαίνεται στις ακολουθίες, στον τρόπο ζωής των Χριστιανών στις προσδοκίες τους και στο ήθος τους, καταλαβαίνουμε πως η αγωγή που δίδει η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι ασκητική και αγωνιστική.4Κι όταν λέμε ασκητική αγωγή δεν εννοούμε τον εγκλεισμό των ανθρώπων σε μοναστήρι, αλλά την πνευματική νηφαλιότητα, την επαινετή βία του Ευαγγελίου και την προσωπική μας συμμετοχή στα παθήματα του Χριστού.
Είδατε τι είχε πει ο Χριστός; «Εισέλθετε διά της στενής πύλης, ότι πλατεία η πύλη και ευρύχωρος η οδός η απάγουσα εις την απώλειαν, και πολλοί εισιν οι εισερχόμενοι δι᾽αυτής. Τι στενή η πύλη και τεθλιμμένη η οδός η απάγουσα εις την ζωήν, και ολίγοι εισίν οι ευρίσκοντες αυτήν».
Εκείνος που έχει αποφασίσει «εμπόνως», δηλαδή με κόπο, να αρχίσει να εργάζεται τις εντολές του Θεού, και με θερμή αγάπη τον ελαφρό ζυγό της ασκήσεως «επαυχένιον άρας» (δηλαδή, αφού πήρε πάνω στον αυχένα του) δεν λογαριάζει το σώμα του, δεν φοβάται την τραχύτητα των έργων της αρετής, δεν σκιάζεται από τους κόπους, δεν είναι αμελής και ράθυμος για τους αγώνες. Ο αγωνιστής άνθρωπος με πολύ ζεστό πόθο οργώνει τους αύλακες της αρετής με κάθε κακοπάθεια, βλέποντας μόνο τον εαυτό του και τις εντολές του Θεού. Κάθε μέρα με δάκρυα μετανοίας σπείρει τα σπέρματα των αρετών, για να καρποφορήσει αργότερα τη θεία γνώση και τη χλόη της απαθείας, λέγει ένας φιλοκαλικός Πατέρας.
Από τη μια μεριά ο κόσμος με όλα του τα μέσα μας λέγει και μας παρακινεί να ακολουθήσουμε τον «ευρύ δρόμο» της αμαρτίας και από την άλλη μεριά η Εκκλησία μας τονίζει πως η αληθινή και μόνιμη χαρά είναι ο δρόμος των θλίψεων και των πειρασμών. Στην εκλογή μας για τον Χριστό «χείρα βοηθείας» δίδει η Εκκλησία. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι το σχολείο της μετάνοιας, που θα μας δώσει την ευκαιρία να γιορτάσουμε το Πάσχα, που είναι το τέλος των παλαιών και η είσοδος του νέου.
Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς γράφει πως εξαιτίας της «προγονικής καταδίκης» κατακριθήκαμε να διάγουμε τις ημέρες της ζωής μας μέσα στον πόνο και τον μόχθο, «και τούτο διαφυγείν ουκ ένι», δηλαδή και αυτήν την κατάσταση δεν υπάρχει περίπτωση να την διαφύγουμε. «Ποιήσωμεν την ανάγκην φιλοτιμίαν, το ακουσίως προσόν ως εκούσιον τω Θεώ προσενέγκωμεν», αφού είμαστε, που είμαστε καταδικασμένοι, να ζούμε οδυνηρά πάνω στη γη, τουλάχιστον να ασκηθούμε εκούσια, να προσφέρουμε εκούσιους πόνους, όπως π.χ. τη νηστεία, την προσευχή, την εκούσια πτωχεία κ.α. στον Θεό. Στον Θεό αντί για τα μόνιμα που μας προσφέρει, να δώσουμε τα πρόσκαιρα, «και των δεινών αντιληψόμεθα τα χρηστότατα», που μας χαρίζουν την αιώνια άνεση, «τον πρόσκαιρον πόνον απεργαζόμενοι», ας εκμεταλλευθούμε τον πρόσκαιρο πόνο.
Πράγματι μπορεί η νηστεία να φαίνεται σκληρή πολλές φορές, αλλά αν την εξασκήσουμε με αγαθό λογισμό, τότε φέρνει πλούσιους πνευματικούς καρπούς.
Βέβαια και ο Κύριος και οι Απόστολοι και ο ψαλμωδός μας προτρέπουν στην πνευματική ζωή και στη σωματική άσκηση, «είσελθε εις το ταμιείόν σου, και κλείσας την θύραν σου πρόσευξαι τω πατρί σου τω εν τω κρυπτώ, και ο πατήρ σου ο βλέπων εν τω κρυπτώ αποδώσει σοι εν τω φανερώ», λέγει ο Κύριος. Η ο ψαλμωδός, «ει εμνημόνευόν σου επί της στρωμνής μου, εν τοις όρθροις εμελέτων εις σε», πρωί-πρωί σηκωνόμουν και στο στόμα μου είχα τα θεία λόγια, την ιερή μελέτη της προσευχής.
Ποια όμως είναι τα χαρακτηριστικά της Ορθόδοξης πνευματικής ζωής; Ο,τι κάνουμε, το κάνουμε από αγάπη προς τον Θεό, και για να κόψουμε τα πάθη μας που μας εμποδίζουν να πλησιάσουμε τον Θεό και για να πάρουμε τη χάρη του, που είναι η ζωή των ανθρώπων. Ποτέ δεν κάνουμε κάτι από ανθρωπαρέσκεια και για τον έπαινο των ανθρώπων, π.χ. η τήρηση της νηστείας η η συμμετοχή μας στις πολύωρες ακολουθίες η η ελεημοσύνη μας και γενικά η βία του εαυτού μας στην εγκράτεια (βία, που οι Πατέρες ονομάζουν επαινετή), θα πρέπει να γίνεται με ταπείνωση και αγάπη προς τον Θεό.
Μεγάλοι Πατέρες που έκαναν φοβερές ασκήσεις, θεωρούσαν τον εαυτό τους ως τίποτε. Λένε για τον περιβόητο ασκητή Αρσένιο «ότι ουδέ ως ευτελή μετά ευτελών ανθρώπων εαυτόν κατατάξαι ηνέσχετο, αλλ᾽ως κύνα ελογίσατο εαυτόν», δεν ανεχόταν τον εαυτό του ούτε ως ευτελή ανάμεσα στους ευτελείς, αλλά τον λογιζόταν ως ένα κύνα.
Η άσκηση σκοπό έχει να μας παρακινήσει να απαρνηθούμε το εγώ μας. Είναι μια δυναμική πάλη του ανθρώπου να υπερβεί τα απρόσωπα – ατομικά στοιχεία της βιολογικής του φύσης, να ολοκληρωθεί μέσα από τη σχέση με τον Θεό και τον συνάνθρωπό του. Κάνοντας τη νηστεία της Εκκλησίας μας, υποτάσσουμε το εγώ μας στην καθολική πείρα της Εκκλησίας, στο λειτουργικό τυπικό, στα μυστήρια, στην άσκηση που η Εκκλησία ορίζει, στην εγκράτεια, στις πράξεις φιλαδελφείας. Κόβουμε το θέλημά μας και δημιουργούμε προϋποθέσεις για μεταμόρφωση και νέκρωση των ατομικών επιθυμιών.
Δεν αξίζει τον κόπο να ταλαιπωρούμε το σώμα μας και να κοπιάζουμε, για να εισπράξουμε τα χειροκροτήματα των ανθρώπων και για να ικανοποιήσουμε την κενοδοξία μας. Εάν, λέγει ένας άγιος, αναλογισθούμε «το της ανθρωπαρεσκείας ουτιδανόν», την ασήμαντη ωφέλεια της ανθρωπαρέσκειας, που δεν συγκρίνεται με τη μελλοντική θεία δόξα του ανθρώπου, αλλά ούτε και αξιόλογη είναι για να υποστούμε τέτοια κάκωση, θα την αποφύγουμε πάση θυσία.
Η άσκηση, που θα κάνουμε να είναι συνεπής και ολόκληρη.
Αρχίσαμε τη νηστεία και οφείλουμε, εάν δεν υπάρχουν λόγοι υγείας, να την τελειώσουμε. Οι πέντε μωρές παρθένες κατακρίθηκαν, γιατί δεν επέμεναν μέχρι τέλους στον αγώνα τους, «ενύσταξαν πάσαι και εκάθευδον». Ο άγιος Συμεών ο νέος θεολόγος να τι λέγει: «την παρελθούσαν πρώτην των νηστειών εβδομάδα άπαντες οι πιστοί εναγωνίως διέρχονται». Μόλις όμως διέλθει το σάββατο του αγίου Θεοδώρου, «ο αεί φθονών τα καλά πονηρός, εκάστω των πιστών λανθανόντως υπεισερχόμενος και ραθυμία και αμελεία τούτον αοράτως καταδεσμεύων, απορρίψαι πείθει καταφρονητικώς αφ᾽ εαυτού τον σωτηριώδη της νηστείας ζυγόν», δηλαδή την πρώτη εβδομάδα όλοι νηστεύουμε. Μετά μας ρίχνει ο διάβολος στην αμέλεια και στη ραθυμία και μας πείθει να σταματήσουμε τη νηστεία.
Και τότε, το 1000 μ.Χ., όπως και τώρα, πάρα πολλοί νήστευαν την πρώτη και τελευταία εβδομάδα. Γι᾽ αυτό ο άγιος Συμεών προτρέπει: «αλλ᾽ ως την πρώτην και την δευτέραν ταύτην των νηστειών εβδομάδα τιμήσωμεν, και καθ᾽εξής ομού και τας λοιπάς».
Κατά τους Πατέρες οι σαράντα ημέρες της νηστείας είναι το 1/10 του χρόνου που οφείλουμε στον Θεό, «ίνα ούτως και ευλογούμεθα εν τοις έργοις ημών και εξιλεούμεθα καθ᾽έκαστον έτος τας αμαρτίας όλου του ενιαυτού», δηλαδή για να ευλογηθούνε τα έργα μας και για να παίρνουμε συγχώρεση κάθε χρόνο για τις αμαρτίες ολόκληρου του χρόνου, λέγει ο αββάς Δωρόθεος.
Η επιμονή αυτή έχει να δώσει στον άνθρωπο πολλές ωφέλειες πνευματικές.
Η άσκηση να έχει την ευλογία του πνευματικού πατρός. Ο επίσκοπος κατ᾽ εξοχήν, που είναι μετά τον Θεόν ο πνευματικός πατέρας, αλλά και ο πνευματικός καθοδηγητής, οφείλει να ρυθμίζει την πνευματική μας άσκηση. Καλύτερα να είναι μαθητής μαθητού παρά γέροντας στον εαυτό του, λέγει η πείρα των αγίων.
Να πούμε ένα παράδειγμα. Η νηστεία είναι το μέσο για να επιτύχουμε την εγκράτεια. Πολλοί υπερτιμούν τη νηστεία και κάνουν ακρότητες, νομίζοντας πως έτσι θα κατορθώσουν την αρετή. Άλλοι, κι αυτοί είναι οι πιο πολλοί, την υποτιμούν και ρυθμίζουν την άσκηση σύμφωνα με το μυαλό τους. Οφείλουμε να μην υπερτιμούμε, ούτε να υποτιμούμε τις πνευματικές ασκήσεις. Σ᾽ αυτό θα μας βοηθήσει και θα μας καθοδηγήσει ο πνευματικός. Η άσκηση να γίνεται με διάκριση.
Ο άνθρωπος μπαίνοντας κάτω από την υπακοή της Εκκλησίας, τότε ωφελείται πνευματικά και καρποφορεί. Είναι γνωστό το παράδειγμα του μοναχού εκείνου που νήστευε υπερβολικά και είχε αποκτήσει μεγάλο εγωισμό, με αποτέλεσμα να τον βάλει ο γέροντάς του για ένα χρονικό διάστημα να τρώει κρέας και να πίνει κρασί καθημερινά, με σκοπό να τον συνετίσει και να τον ταπεινώσει.
Τελειώνοντας θα ήθελα να τονίσω πως κανείς δεν μπήκε στη Βασιλεία των ουρανών με άνεση, «άνευ γαρ έργων και ιδρώτων και πόνων της αρετής, ο μισθός ούτος ου δίδοταί τινι», λέγει ένας νηπτικός Πατέρας.
Ο καρπός του Αγίου Πνεύματος περνάει μέσα από την προσπάθεια και τον πνευματικό αγώνα. Όσοι δεν συμμετέχουν στα παθήματα του Χριστού, δεν θα συμμετάσχουν και στην Ανάστασή του.
Ο αρχαίος Εκκλησιαστικός συγγραφέας Ωριγένης έλεγε πως «βιασταί εισιν οι ειλικρινώς πιστεύοντες και δι᾽άκρας ασκήσεως βιαζόμενοι». Όσοι έχουν πίστη και άκρα άσκηση κερδίζουν τον Θεό.
Σήμερα που ζούμε μέσα στο κλίμα της καλοζωίας και της ευμάρειας, και μάλιστα σε μια εποχή που οι άνθρωποι ειρωνεύονται όσους νηστεύουν, εξομολογούνται, εγκρατεύονται και προσπαθούν πνευματικά, η άσκηση φαίνεται κάτι το ξένο, το παρανοικό και παράλογο.
Η Εκκλησία όμως τονίζει πως μια χαρισματική κατάσταση είναι έργο όχι μόνο των μοναχών, αλλά όλων των Χριστιανών. Ας ευχηθούμε η Μεγάλη Τεσσαρακοστή να μας διδάξει πολλά, να μας παρακινήσει να αγωνισθούμε, ώστε να επιτύχουμε την ένωσή μας με τον Θεό, που είναι το άκρως εφετόν του ανθρώπου.
(από το βιβλίο «Ο Δεσπότης Χριστός»)
