Του Ζιμπάμπουε Σεραφείμ
Ως γνωστό με πρωτοβουλία του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου επί Πατριαρχείας του μακαριστού Αθηναγόρα και τη συμφωνία όλων των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών πραγματοποιήθηκε στη Ρόδο το 1961 μετά από περισσότερα από χίλια χρόνια η Α’ Πανορθόδοξος Διάσκεψη.
Μεταξύ άλλων, αποφασίστηκε ομοφώνως να εξεταστεί το θέμα του Αυτοκεφάλου εν τη Ορθοδόξω Εκκλησία στις ακόλουθες πτυχές του:
α. «Ανακήρυξις Αυτοκεφάλου
1. Τις ο ανακηρύσσων
2. Προϋποθέσεις και όροι
3. Τρόπος ανακηρύξεως Αυτοκεφάλου
4. Τίνες αι σήμερον ανεγνωρισμέναι Αυτοκέφαλοι Εκκλησίαι»
Κρίση στο διορθόδοξο διάλογο τη δεκαετία 1990
Στην Γ΄ Πανορθόδοξη Προσυνοδική Διάσκεψη του 1986 ενεκρίθη η ημερήσια διάταξη της επόμενης Πανορθόδοξης Διάσκεψης με την ένταξη των υπόλοιπων θεμάτων του συρρικνωμένου καταλόγου:
1. Διασπορά.
2. Αυτοκέφαλο και τρόπος ανακηρύξεως αυτού.
3. Αυτόνομο και τρόπος ανακηρύξεώς.
4. Δίπτυχα.
O διακριτικός ρόλος του Αλεξανδρείας κ.κ. Θεοδώρου Β’ για την προστασία της ορατής ενότητας των τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών στη σύναξη των Προκαθημένων το 2008
Παρόλο που η Δ΄ Πανορθόδοξη Προσυνοδική Διάσκεψη ήταν να συγκληθεί στο προσεχές μέλλον, όμως στην πραγματικότητα συνεκλήθη με καθυστέρηση είκοσι τριών ετών (2009).
Η ανακοπή της προπαρασκευαστικής διαδικασίας στη δεκαετία 1990 οφείλεται στην ουσιαστική επιδείνωση των διμερών σχέσεων μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών Κωνσταντινουπόλεως και Ρωσίας, πράγμα, το οποίο οδήγησε ακόμα στην προσωρινή (τετράμηνη) διακοπή της ευχαριστιακής κοινωνίας μεταξύ τους. Αυτό έγινε εξαιτίας παρουσιάσεως του εκκλησιαστικού προβλήματος στην Εσθονία, όπου το 1996 το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως δημιούργησε την Εσθονική Αποστολική Ορθόδοξη Εκκλησία (ΕΑΟΕ), παρόλο που η Εσθονία τότε ανήκε στην κανονική δικαιοδοσία της Ρωσικής Εκκλησίας και εκεί υπάρχει η Αυτοδιοίκητη Ορθόδοξη Εκκλησία της Εσθονίας του Πατριαρχείου Μόσχας. Το αδιέξοδο στην προσυνοδική πορεία οφείλεται στις προθέσεις της Κωνσταντινουπόλεως να καταστήσει την ΕΑΟΕ πλήρη μέτοχο των πανορθοδόξων διασκέψεων.
Με τον αποκλεισμό της ΕΑΟΕ του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως από την άμεση συμμετοχή στην προσυνοδική πορεία, το οποίο επιτεύχθη χάρη στη συμφωνία της Συνάξεως των Προκαθημένων και αντιπροσώπων των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών το 2008 περί συμμετοχή στις διασκέψεις των αυτοκεφάλων μόνο Εκκλησιών, ανανεώθηκε η προετοιμασία της Πανορθοδόξου Συνόδου.
Το θέμα του αυτοκεφάλου
Η επεξεργασία του θέματος του αυτοκεφάλου ως και του αυτονόμου ανατέθηκε στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας. Ωστόσο και άλλες Εκκλησίες, συμπεριλαμβανομένης και της Ρωσικής, παρουσίασαν τις συμβολές τους. Οι Ελληνόφωνες Εκκλησίες Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Ιεροσολύμων και Ελλάδας απορρίπτουν το ατομικό δικαίωμα μιας Εκκλησίας όπως χορηγεί το αυτοκέφαλο σε ένα μέρος αυτής, προτάσσοντας το συνοδικό τρόπο στη λήψη της σχετικής αποφάσεως. Η ομοφωνία ολόκληρης της οικογένειας των Ορθοδόξων Εκκλησιών είναι εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση για την ανάδειξη της νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας. Η πρωτοβουλία της ανακηρύξεως της αυτοκεφάλου Εκκλησίας, σύμφωνα με τις συμβολές των Ελληνόφωνων Εκκλησιών, ανήκει στο Οικουμενικό Θρόνο, εξασφαλίζοντα την πανορθόδοξη ομοφωνία, και οπωσδήποτε με τη σύμφωνη γνώμη της Μητέρας Εκκλησίας.
Η θέση της Ρωσικής Εκκλησίας στο θέμα του αυτοκεφάλου και τον τρόπο ανακηρύξεως αυτού βασίζεται στην αρχή ισοτιμίας όλων των Εκκλησιών ανεξαρτήτως αποστολικότητας και αρχαιότητας αυτών και υποστηρίζει την πλήρη ανεξαρτησία της Εκκλησίας Μητέρας στη χορήγηση του αυτοκεφάλου σε ένα μέρος αυτής.
Τελικά ως βάση η Επιτροπή δέχθηκε το σχέδιο της αποφάσεως όπου συμπεριλήφθηκε ένας συμβιβασμός ότι κάθε τοπική Εκκλησία έχει δικαίωμα να δέχεται αίτηση για τη χορήγηση του αυτοκεφάλου από ένα μέρος αυτής, να αξιολογεί τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση αυτού και με την απόφαση της τοπικής της Συνόδου να υποβάλλει τη σχετική αίτηση στο Οικουμενικό Πατριαρχείο για να εξασφαλισθεί η πανορθόδοξη συναίνεση, ενημερώνοντας παράλληλα τις υπόλοιπες Εκκλησίες. Το ίδιο κείμενο περιορίζει την αρμοδιότητα του Οικουμενικού Πατριαρχείο στο θέμα με το τιμητικό του χρέος να στέλνει σχετικό Πατριαρχικό Μήνυμα σε όλες τις κατά τόπους Εκκλησίας προς την αναζήτηση της πανορθοδόξου συναινέσεως. Στο θέμα της υπογραφής του Τόμου Αυτοκεφαλίας προς το παρόν δεν έχει επιτευχθεί η ομοφωνία και η εξασφάλιση της ενιαίας θέσεως παραπέμφθηκε στις επόμενες συνεδρίες της Διορθόδοξης Προπαρασκευαστικής Επιτροπής (μέχρι το 2011)
Σύναξη Προκαθημένων και εκπροσώπων τους, Γενεύη, Ιανουνάριος, 2016
«Επειδή το θέμα του Αυτοκεφάλου είναι έτοιμο από την Ε’ Προσυνοδική Διάσκεψη και δεν υπέγραψαν το κείμενο οι Αντιπρόσωποι των Εκκλησιών της Ρωσίας και της Γεωργίας, ο δε Πατριάρχης της Γεωργίας χθες εδήλωσε ότι η Εκκλησία του δεν επιμένει εις την άρνησή της, επρότεινε να υπογραφή το έτοιμο ήδη κείμενο του Αυτοκεφάλου και να συμπεριληφθή τούτο εις τα θέματα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου.
Ο Πατριάρχης Μόσχας δεν εδέχθη τούτο, αλλ’ αντιπρότεινε, να συσταθή αμέσως τώρα Επιτροπή να βελτιωθή το κείμενο του Αυτοκεφάλου και να εγκριθή από την Σύνοδό μας αυτή, ώστε και το θέμα τούτο να συζητηθή στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο.
Επί του θέματος τούτου έγινε μακρά συζήτησις και ετελείωσε η πρωϊνή Συνεδρία του Σαββάτου χωρίς αποτέλεσμα . Δηλαδή το θέμα του Αυτοκεφάλου δεν υπεγράφη από τις Εκκλησίες της Ρωσίας και της Γεωργίας και επομένως δεν θα συμπεριληφθή στα θέματα της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου. Συνόδου» (απόσπασμα από την έκθεση του επικεφαλής της Εκκλησίας της Ελλάδος Σεβ. Μητροπολίτη Ηλείας κ. Γερμανού).
Η Σύναξη των Προκαθημένων και των εκπροσώπων τους απόφασισε να παραπέμψει το θέμα του Αυτοκεφάλου σε μελλοντική διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Επιτροπή.
Επομένως, η ορατή ενότητα των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών πρέπει να ξεκινήσει από εκεί που σταματήσανε να είναι όλες μαζί. Από τη σύναξη των Προκαθημένων και των εκπροσώπων τους τον Ιανουάριο του 2016 στη Γενεύη. Η δεύτερη φάση της Συνάξεως της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Κρήτης με τη συμμετοχή όλων των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών είναι και η μόνη οδός για τη προστασία και την ενίσχυση της ορατής ενότητας των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών. Απλώς χρειάζεται η με ταπείνωση και αγάπη προετοιμασία της από την Διορθόδοξη Προπαρασκευαστική Επιτροπή και την επικύρωση των εργασιών της διορθόδοξης αυτής επιτροπής από τη Σύναξη των Προκαθημένων που θα καλέσει εν ευθέτω χρόνω η Α.Θ.Π. ο Οικουμενικός μας Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος σε συνεννόηση εν αγάπη με τους Μακαριωτάτους Προκαθημένους Άγιους Αδελφούς του («ο ταπεινών εαυτόν υψωθήσεσαι», και «ο θέλων πρώτος εστί εν υμών, έσται πάντων διάκονος»). Στο χώρο πλέον της Ιστορίας της Ορθοδόξου Εκκλησίας, κατά τις εργασίες της πρώτης φάσης της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Κρήτης το 2016, έχουν αναγνωριστεί επίσημα 14 κανονικές Ορθόδοξες Εκκλησίες (Μαυροβουνίου Αμφιλόχιος Ράντοβιτζ).
Πρώτο σημαντικό βήμα προς τη ενίσχυση της ορατής ενότητας των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών είναι να υλοποιηθεί άμεσα η πρόταση των Μακαριωτάτων Προκαθημένων των τριών Πρεσβυγενών Πατριαρχείων Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων, οι οποίοι εκφράζουν και τη θέληση και των υπολοίπων Αδελφών τους Προκαθημένων, ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Κύπρου κ. Χρυσόστομος να μεσολαβήσει εκ μέρους όλων για την συμφιλίωση και εν αγάπη συνεννόηση για το θέμα της Ουκρανίας μεταξύ του Παναγιωτάτου Οικουμενικού μας Πατριάρχου κ. Βαρθολομαίου και του Μακαριωτάτου Πατριάρχου Μόσχας κ. Κυρίλλου και στη συνέχεια να γίνει σύναξη όλων των Προκαθημένων για τελική επικύρωση και απόφαση για τη β’ φάση των εργασιών της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Κρήτης με τη συμμετοχή όλων των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών. Οι προσευχές όλων μας για την ορατή ενότητα των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών είναι προϋπόθεση για να μας φωτίσει το Άγιο Πνεύμα όπως και στο παρελθόν για να μπορέσει η Ορθοδοξία στην ταραγμένη εποχή μας να προστατέψει σωτηριολογικά όχι μόνο τους Ορθοδόξους αλλά κι ολόκληρη την Ανθρωπότητα.
