Αγία Σοφιά: Ένα δεύτερο αρχιτεκτονικό τοπίο, κάτω από το εμβληματικό οικοδόμημα της Αγίας Σοφίας, αναδεικνύουν οι εργασίες καθαρισμού και αποκατάστασης στην Κωνσταντινούπολη.
Ρεπορτάζ: Γιάννης Παπανικολάου
Εννέα σήραγγες, έξι υπόγειοι χώροι και εκατοντάδες μέτρα διαδρομών επαναφέρουν στο προσκήνιο την αθέατη ιστορία του μνημείου. Η σημασία τους φωτίζεται και από επιστημονική μελέτη, δημοσιευμένη στην πλατφόρμα επιστημονικών εκδόσεων του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, η οποία εξετάζει τις υπόγειες κατασκευές και τη σχέση τους με τις διαδοχικές οικοδομικές φάσεις της Αγίας Σοφίας.
Οι τελευταίες ανακοινώσεις περιγράφουν καθαρισμένες στοές συνολικού μήκους 420 μέτρων και απομάκρυνση σχεδόν 3.000 τόνων επιχώσεων. Ωστόσο, το αρχαιολογικό ενδιαφέρον υπερβαίνει τους εντυπωσιακούς αριθμούς: αφορά τη χρονολόγηση των κατασκευών, τις αρχικές χρήσεις τους και τη σύνδεσή τους με τις υποδομές της παλαιάς Κωνσταντινούπολης.
Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nde Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon çalışmaları kapsamında yer altı tünellerine inerek yürüttüğümüz çalışmaların son durumunu yerinde inceledik.
Vezir Bahçe ve Batı Bahçe’den yaklaşık 3 bin ton dolgu malzemesi çıkardık, toplam 420 metrelik tünel hattını temizledik. Batı Bahçe’de tespit ettiğimiz altı ayrı mekân ve dokuz tünelde tarihî yapıları koruma ve güçlendirme çalışmalarımızı sürdürüyoruz.
Hedeflerimizden biri de Ayasofya’nın yer altındaki bu tarihî zenginliğinin uygun bölümlerini ziyaretçilerimizle buluşturmak. Bu doğrultuda, yapının korunmasını ve ziyaretçi güvenliğini esas alan bir teşhir projesi hazırlamayı planlıyoruz.
Ayasofya’nın yer altında, mevcut yapısından daha eski bir döneme ait olduğunu değerlendirdiğimiz tarihî katmanlara da ulaştık.
Ayasofya’nın geçmişine ışık tutarken bu eşsiz mirası geleceğe taşımaya devam edeceğiz.
— Mehmet Nuri Ersoy (@MehmetNuriErsoy) November 20, 2026
Τι μεταδίδουν Anadolu και DHA
Το τουρκικό πρακτορείο Anadolu, με διεθνή ειδησεογραφική παρουσία, έδωσε στις 21 Νοεμβρίου ιδιαίτερη έμφαση στο ιστορικό δίκτυο νερού. Στο ρεπορτάζ του φιλοξενούνται δηλώσεις του καθηγητή Αχμέτ Γκιουλέτς, μέλους της επιστημονικής επιτροπής της Αγίας Σοφίας, ο οποίος περιγράφει μία σήραγγα με κατεύθυνση προς τη Βασιλική Κινστέρνα.
Η κατεύθυνση αυτή αποτελεί ένδειξη προς διερεύνηση, χωρίς να αποδεικνύει ακόμη λειτουργική σύνδεση των δύο μνημείων. Σύμφωνα με τον ίδιο, μέσα στο σύστημα εξακολουθεί να κυλά νερό, η προέλευση του οποίου παραμένει αδιευκρίνιστη. Εξετάζεται εάν πρόκειται για υπόγεια ύδατα ή για εισροή από τμήματα του ιστορικού δικτύου υδροδότησης. Δείγματα από τις σήραγγες αναλύονται, προκειμένου να προκύψουν ασφαλέστερα συμπεράσματα.
Το πρακτορείο DHA, στην κάλυψη της επίσκεψης του υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού Μεχμέτ Νουρί Ερσόι στις 20 Νοεμβρίου, επικεντρώνεται στις ανασκαφικές εργασίες και στα βαθύτερα αρχιτεκτονικά στρώματα. Μεταδίδει ότι οι έρευνες στον υπόγειο ταφικό χώρο προχώρησαν περίπου 1,5 μέτρο κάτω από τη λασπωμένη επιφάνεια του δαπέδου, αποκαλύπτοντας κατάλοιπα που ενδέχεται να προηγούνται του σημερινού ναού.
Φωτογραφικό υλικό του Anadolu διατίθεται επίσης μέσω της πλατφόρμας Reuters Connect. Η συγκεκριμένη καταχώριση αφορά υλικό του τουρκικού πρακτορείου και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως αυτοτελής έρευνα του Reuters.
Οι εννέα σήραγγες και η διαδρομή των 180 μέτρων
Στον δυτικό κήπο έχουν καταγραφεί έξι χώροι και εννέα συνδεόμενες σήραγγες. Σύμφωνα με την παρουσίαση του Ερσόι, τρεις χώροι συνδέονται με τα υπόγεια τμήματα του αιθρίου, της αυλής του συγκροτήματος. Άλλοι εκτείνονται προς διαφορετικές κατευθύνσεις και παραμένουν υπό έρευνα.
Από τις εννέα σήραγγες έχουν καθαριστεί οι επτά, ενώ στις υπόλοιπες συνεχίζεται η τεκμηρίωση. Ο υπουργός προσδιόρισε στα 180 μέτρα το μήκος της μεγαλύτερης καθαρισμένης διαδρομής που παρουσίασε, της «Σήραγγας 4». Η πιθανή σχέση της με ιστορική ρωμαϊκή οδό εξετάζεται, χωρίς να έχει οριστικοποιηθεί η ερμηνεία της.
Οι διαδρομές αυτές προσφέρουν στοιχεία για την πρακτική λειτουργία του συγκροτήματος: τη μεταφορά νερού, την απορροή των βροχοπτώσεων και τις μεταγενέστερες προσαρμογές των υποδομών. Η μορφή μιας υπόγειας στοάς, από μόνη της, δεν αρκεί για να καθοριστεί η χρήση της σε κάθε ιστορική περίοδο.
Τι γνωρίζουμε για την ηλικία των κατασκευών
Ο σημερινός ναόςός οικοδομήθηκε επί Ιουστινιανού μεταξύ 532 και 537. Η πιθανότητα ύπαρξης παλαιότερων καταλοίπων είναι επομένως σημαντική, αλλά χρειάζεται συγκεκριμένη αρχαιολογική τεκμηρίωση για κάθε τμήμα.
Η δημοσιευμένη μελέτη στα Technical Annals προσθέτει μια κρίσιμη διάσταση: ο υπόγειος ταφικός χώρος ήταν ήδη γνωστός από παλαιότερες έρευνες. Καταγράφει την τεκμηρίωσή του το 1946 και μεταγενέστερες επεμβάσεις, ενώ συζητά τη χρονολόγησή του στον 4ο αιώνα.
Επομένως, οι σημερινές εργασίες επεκτείνουν τη γνώση για ένα σύνθετο υπόγειο σύνολο, τμήματα του οποίου είχαν μελετηθεί προηγουμένως. Η διατύπωση περί ενός απολύτως άγνωστου κόσμου που ανακαλύφθηκε τώρα για πρώτη φορά χρειάζεται προσοχή. Αντίστοιχα, η ηλικία περίπου 1.500 ετών του ιουστινιάνειου οικοδομήματος δεν αποτελεί αυτόματα χρονολόγηση όλων των στοών.
Στερεώσεις πριν από την επισκεψιμότητα
Οι επεμβάσεις περιλαμβάνουν επισκευές τοιχοποιίας και θόλων, απομάκρυνση επιχώσεων και ενίσχυση ευάλωτων τμημάτων. Σε υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων ανακοινώθηκε αποκατάσταση δομικών βλαβών κατά μήκος τμήματος 18 μέτρων. Σε σήραγγες χρησιμοποιούνται επίσης ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία.
Παράλληλα εξετάζεται εάν οι ιστορικές υποδομές μπορούν να συμβάλουν στον αερισμό του μνημείου. Πρόκειται για τεχνικό ενδεχόμενο που εξαρτάται από νέες αποτυπώσεις και μελέτες, καθώς το υφιστάμενο υπόγειο άνοιγμα κρίθηκε ανεπαρκές για τις σημερινές ανάγκες.
Θα ανοίξουν οι στοές στους επισκέπτες;
Η τουρκική πλευρά σχεδιάζει μελέτη ανάδειξης κατάλληλων υπόγειων τμημάτων, χωρίς δημοσιοποιημένο χρονοδιάγραμμα λειτουργίας. Ο Γκιουλέτς επισημαίνει στο Anadolu ότι απαιτείται ακόμη πολλή δουλειά, με ζητήματα στατικής ασφάλειας, υγειονομικών συνθηκών και κυκλοφορίας επισκεπτών να παραμένουν ανοικτά.
Η ουσιαστική πρόκληση είναι να αναδειχθούν οι διαφορετικές εποχές της Αγίας Σοφίας με τρόπο κατανοητό και επιστημονικά ελεγμένο. Η αποτύπωση των διαδρομών και η εξέταση των υλικών μπορούν να εξηγήσουν πώς εξελίχθηκε το συγκρότημα και πώς συνδεόταν με την πόλη. Μέχρι τότε, οι στοές προσφέρουν ένα σημαντικό πεδίο έρευνας, με αρκετά ερωτήματα να περιμένουν ακόμη τεκμηριωμένες απαντήσεις.
























