Άγιος Μηνάς: Τη νύχτα της Ανάστασης του 1826, οι χριστιανοί του Μεγάλου Κάστρου είχαν συγκεντρωθεί στον μικρό ναό του Αγίου Μηνά. Έξω από την εκκλησία, σύμφωνα με την ηρακλειώτικη παράδοση, μια ομάδα ενόπλων ετοιμαζόταν να τους επιτεθεί.
Δημοσιογραφική έρευνα: Κατερίνα Θεοχάρη
Τότε εμφανίστηκε ένας ηλικιωμένος καβαλάρης με γυμνό σπαθί και τους ανάγκασε να απομακρυνθούν. Οι επίδοξοι επιτιθέμενοι νόμισαν ότι είχαν μπροστά τους τον Αγιάν Αγά. Οι χριστιανοί πίστεψαν ότι τους είχε σώσει ο ίδιος ο Άγιος Μηνάς. Δύο αιώνες αργότερα, αυτή η αφήγηση παραμένει στον πυρήνα της σχέσης του Ηρακλείου με τον πολιούχο του.
Με αφορμή τη γιορτή του στις 11 Νοεμβρίου, το vimaorthodoxias.gr παρουσιάζει όλο το ιστορικό για τον Άγιο Μηνά και την Κρήτη. Η διαδρομή περνά από τον μικρό ναό όπου εκκλησιάζονταν οι χριστιανοί στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας, φτάνει στον σημερινό Μητροπολιτικό Ναό και συνεχίζεται στη μνήμη της πόλης με μια βόμβα που έπεσε τον Μάιο του 1941 και έμεινε ανενεργή.
Το Πάσχα του 1826 και ο καβαλάρης που έσωσε τους πιστούς
Η αφήγηση για το Πάσχα του 1826 αποκτά το βάρος της αν θυμηθεί κανείς τι είχε προηγηθεί στον ίδιο χώρο. Τον Ιούνιο του 1821, πέντε χρόνια νωρίτερα, στον ναό και στον περίβολό του είχαν σφαγιαστεί ο Μητροπολίτης Κρήτης Γεράσιμος Παρδάλης, επίσκοποι, ηγούμενοι, κληρικοί και λαϊκοί. Η μνήμη της σφαγής εξηγεί γιατί μια νέα απειλή την ώρα που οι πιστοί βρίσκονταν συγκεντρωμένοι για την Ανάσταση έμεινε τόσο έντονα στην τοπική παράδοση.
Σύμφωνα με την εκδοχή που καταγράφει ο Δήμος Ηρακλείου, οι ένοπλοι υποχώρησαν όταν είδαν τον καβαλάρη και τον πέρασαν για τον Αγιάν Αγά, έναν αξιωματικό που γνώριζαν. Οι πιστοί απέδωσαν τη σωτηρία τους στην επέμβαση του Αγίου Μηνά. Ο ιστορικός πυρήνας της λατρείας του στην πόλη είναι παλαιότερος. Η ανάμνηση εκείνης της νύχτας έδωσε, όμως, στην τιμή προς τον Άγιο το ιδιαίτερο περιεχόμενο που διατηρεί μέχρι σήμερα στο Ηράκλειο. Ο έφιππος Άγιος έγινε στη συνείδηση των κατοίκων ο προστάτης που στάθηκε δίπλα στην πόλη όταν κινδύνευε.
Η απήχηση αυτής της παράδοσης καταγράφηκε και πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Γεώργιος Συλλαμιανάκης, στο βιβλίο του «Άγιος Μηνάς», που κυκλοφόρησε το 1939, σημείωνε ότι η μορφή του Αγίου προκαλούσε σεβασμό και σε μουσουλμάνους κατοίκους της πόλης. Η αναφορά του δείχνει πόσο βαθιά είχε περάσει η παρουσία του Αγίου στη μνήμη του παλιού Ηρακλείου.
Από τον μικρό Άγιο Μηνά στον Μητροπολιτικό Ναό
Ο επισκέπτης που στέκεται σήμερα στην πλατεία μπορεί να δει δίπλα δίπλα τους δύο ναούς που αφηγούνται αυτή την ιστορία. Ο παλαιός, γνωστός ως μικρός Άγιος Μηνάς και Παντάνασσα, στέγαζε τη Μητρόπολη Κρήτης από το 1735. Σε αυτόν τοποθετεί η παράδοση το περιστατικό της Ανάστασης. Καθώς η χριστιανική κοινότητα μεγάλωνε και οι ανάγκες της ξεπερνούσαν τις δυνατότητες του μικρού ναού, προχώρησε η ανέγερση ενός μεγαλύτερου μητροπολιτικού ναού.
Ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε το 1862, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Αθανασίου Μούση. Η Κρητική Επανάσταση του 1866 διέκοψε τις εργασίες, οι οποίες ξανάρχισαν το 1883. Τα εγκαίνια έγιναν το 1895, περισσότερο από τρεις δεκαετίες μετά τη θεμελίωση. Το κεντρικό κλίτος αφιερώθηκε στον Άγιο Μηνά, το βόρειο στους Αγίους Δέκα Μάρτυρες της Κρήτης και το νότιο στον Απόστολο Τίτο. Οι τρεις αφιερώσεις συνδέουν τον πολιούχο του Ηρακλείου με τη μνήμη των Κρητών μαρτύρων και του πρώτου επισκόπου της Κρήτης.
Η βόμβα του 1941 που δεν εξερράγη
Μια δεύτερη αφήγηση προστασίας του ναού προέρχεται από τη Μάχη της Κρήτης. Στις 23 Μαΐου 1941, στη διάρκεια των σφοδρών βομβαρδισμών του Ηρακλείου, βόμβα έπεσε στον Μητροπολιτικό Ναό και δεν εξερράγη. Οι πιστοί απέδωσαν τη διάσωση του ναού στον Άγιο Μηνά. Το βλήμα που εκτίθεται έξω από τον ναό κρατά ορατή τη μνήμη εκείνου του βομβαρδισμού και της ανακούφισης με την οποία οι Ηρακλειώτες υποδέχθηκαν τη διάσωσή του.
Κάθε 11 Νοεμβρίου, η γιορτή του πολιούχου φέρνει ξανά τους Ηρακλειώτες στην ίδια πλατεία. Λίγα βήματα χωρίζουν τον μικρό ναό της Ανάστασης του 1826 από τον μητροπολιτικό ναό που εγκαινιάστηκε το 1895 και σώθηκε στον βομβαρδισμό του 1941. Για τον επισκέπτη, αυτά τα λίγα μέτρα είναι ίσως ο πιο άμεσος τρόπος να καταλάβει γιατί η εικόνα του έφιππου Αγίου έχει τόσο ξεχωριστή θέση στην πόλη. Στο Ηράκλειο, το όνομα του Αγίου Μηνά παραπέμπει σε συγκεκριμένους τόπους, σε ιστορίες που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά και στη μνήμη ανθρώπων που συγκεντρώθηκαν στον ναό σε μερικές από τις πιο δύσκολες ώρες της πόλης.
