Του Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου
Στις 23 Οκτωβρίου συμπληρώνονται εβδομήντα χρόνια από την έναρξη της επανάστασης στην Ουγγαρία κατά του ολοκληρωτικού κομμουνιστικού καθεστώτος. Κατά τον σημαντικό και γενναίο έναντι του κομμουνισμού διανοούμενο Κώστα Παπαϊωάννου ήταν μέχρι τότε…
«η μόνη επανάσταση του 20ού αιώνα, που σφραγίστηκε αληθινά από την ένωση της σκεπτόμενης ανθρωπότητας και της πάσχουσας ανθρωπότητας, που ζητούσε ο Μαρξ, ήταν η εξέγερση που ένωσε διανοουμένους, εργάτες και αγρότες της Πολωνίας και της Ουγγαρίας και τους όρθωσε εναντίον του ταυτόχρονα ιδεολογικού, πολιτικού και οικονομικού δεσποτισμού των οπαδών του “ορθοδόξου μαρξισμού”…. Και πρόσθεσε: «Δεν χρειάστηκε πολύς καιρός στους Ούγγρους διανοούμενους και εργαζόμενους για να συνειδητοποιήσουν την “αλλοτρίωση” που τους επέβαλλε ένα “καθεστώς νορμών”, που το χαρακτήριζε ο παραλογισμός και η τυραννία, τόσο στο πεδίο της διανοητικής όσο και στο πεδίο της υλικής παραγωγής. Και εκείνη που πρώτη εξεγέρθηκε ήταν η Ένωση Συγγραφέων: η πάλη της “σκεπτόμενης ανθρωπότητας” για την αλήθεια προηγήθηκε της πάλης της “πάσχουσας ανθρωπότητας” για την ελευθερία».
Υπενθυμίζεται ότι η Ουγγρική Επανάσταση ξεκίνησε ειρηνικά από φοιτητές, που ζητούσαν εθνική και οικονομική ανεξαρτησία. Την επομένη ημέρα προστέθηκαν οι εργάτες, ήρθαν κατόπιν οι στρατιώτες, που συναδελφώθηκαν με τους φοιτητές και τους εργάτες, μετά οι δημόσιοι υπάλληλοι και τέλος το σύνολο των διανοουμένων της χώρας, που διήγειραν συνειδήσεις και ενέπνευσαν το ιδανικό της ελευθερίας. Η Επανάσταση πνίγηκε στο αίμα από τα σοβιετικά στρατεύματα. Οι άοπλοι επαναστάτες κάθε ηλικίας ήρθαν αντιμέτωποι με τανκς, αεροπορία, και στρατό δέκα σοβιετικών μεραρχιών. Όμως ήταν μια ακόμη παρήγορη ένδειξη πως τα απάνθρωπα καθεστώτα έχουν ημερομηνία λήξεως.
Ο αείμνηστος πολιτικός φιλόσοφος Παναγιώτης Κανελλόπουλος σε άρθρο του στο περιοδικό «Νέα Εστία» (Τεύχος 710, Αθήναι, 1 Φεβρουαρίου 1957, σελ. 147), συμφωνώντας με τον σημαντικό ποιητή και διανοούμενο Γιώργο Σαραντάρη (1908-1941), πρόβλεψε πως τα ολοκληρωτικά κομμουνιστικά καθεστώτα έχουν ημερομηνία λήξεως: «Η ιστορία, μετά τα συμβάντα εναντίον του λαού της Ουγγαρίας, αποφάνθηκε ότι ο κομμουνισμός έπαψε να ανήκει στο μέλλον, Μπορεί βέβαια να κρατήσει ακόμα πολλά χρόνια και να ταλαιπωρήσει τον κόσμο. Όσο, όμως, και αν κρατήσει, θα είναι μια δύναμη που όλο και θα φθείρεται και θα πέφτει περισσότερο».
Η ελληνική «προοδευτική» ιντελιγκέντσια, που είχε εξιδανικεύσει τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, πάγωσε από τη σφαγή αμάχων στην Ουγγαρία από τα σοβιετικά στρατεύματα. Ακούστηκαν κάποιες δικαιολογίες για την αιματηρή παρέμβαση τους, αλλά αυτές πνίγηκαν από τα ίδια τα γεγονότα. Οι περισσότεροι διανοούμενοι της Αριστεράς συμπεριφέρθηκαν ως να μη συνέβη κάτι το σοβαρό στην Ουγγαρία και έμειναν στο ότι παρέμεινε το κομμουνιστικό καθεστώς, ξεχνώντας ότι αυτό επέζησε λόγω της ισχύος των σοβιετικών όπλων και μόνον. Χαρακτηριστικό ήταν τότε το άρθρο του Αγγέλου Τερζάκη στην εφημερίδα «Το Βήμα» (31 Οκτωβρίου 1956), στο οποίο έγραψε, μεταξύ άλλων, ότι ο πνευματικός κόσμος, ο οποίος ήταν πάντοτε έτοιμος να στηλιτεύσει αδυναμίες της Δύσης, έδειχνε μια ακατανόητη απροθυμία να καταγγείλει την κατάπνιξη της ουγγρικής εξέγερσης.
Διαφορετική στάση από αυτήν των αριστερών διανοουμένων κράτησαν Έλληνες συγγραφείς και άνθρωποι του θεάτρου. Μένουν στην Ιστορία γιατί λόγω της αβελτηρίας της φιλελεύθερης διανόησης στην Ελλάδα η Αριστερά, με την προπαγάνδα της και την αποπληροφόρηση, που είχε αναχθεί από αυτή σε επιστήμη, είχε ηττηθεί στην ένοπλη αναμέτρηση και έτεινε να επικρατήσει στην ιδεολογική μάχη.
Το προαναφερθέν τεύχος της «Νέας Εστίας» ήταν αφιερωμένο στην Ουγγρική Επανάσταση του 1956 και είχε τίτλο «Η Ελλάδα για την Ουγγαρία». Το σκίτσο του εξωφύλλου ήταν του σημαντικού ζωγράφου Σπύρου Βασιλείου, ο οποίος έτσι έδειξε την αλληλεγγύη των Ελλήνων προς τους Ούγγρους Επαναστάτες. Τριάντα τρεις ήσαν αυτοί που εγγράφως διαμαρτυρήθηκαν. Μεταξύ αυτών ο συγγραφέας Τάσος Αθανασιάδης των «Πανθέων» και των «Παιδιών της Νιόβης» έγραψε: «Όλα τα έθνη υπήρξαμε ένοχοι θεατές στην αυθόρμητη και μεγαλειώδη εξέγερση ενός λαού, όπου σύσσωμος – με την εργατιά, τους μικροαστούς, τους αστούς και το στρατό του – ζήτησε να λευτερωθεί από ένα καθεστώς που ενώ ευαγγελίστηκε την εξύψωση του ανθρώπου, κατάντησε η δυναμική αντίφαση της ιδεολογίας του».
Από πλευράς του ο Θεσσαλονικιός ποιητής Τάκης Βαρβιτσιώτης έγραψε: «Ακόμα μου είναι αδύνατο να φανταστώ ότι θα υπάρξουν διανοούμενοι στον τόπο μας που θα θελήσουν ν’ αποφύγουν την ηθική και πνευματική υποχρέωση να διαδηλώσουν την αλληλεγγύη τους προς τα θύματα μιας τόσο στυγνής τυραννίας και ν’ αρνηθούν να συνασπισθούν για να καταπολεμήσουν την καταπίεση και το ψεύδος που απειλούν να γίνουν κοινή μοίρα». Ο Μ. Καραγάτσης έγραψε πως η 23η Οκτωβρίου 1956 είναι για την Ουγγαρία ό, τι η 28η Οκτωβρίου 1940 για την Ελλάδα:
το δυναμικό ΟΧΙ που προβάλλει ένας μικρός λαός στην ιμπεριαλιστική καταπίεση μιας μεγάλης δύναμης.
Από τους ηθοποιούς που διαμαρτυρήθηκαν για την επέμβαση των σοβιετικών στρατευμάτων στην Ουγγαρία ο Βασίλης Λογοθετίδης έγραψε: «Το ελεύθερο πνεύμα έδωσε μια μεγάλη μάχη στην Ουγγαρία. Και αναφέρομαι ιδιαιτέρως στο πνεύμα που οιστρηλάτησε τον Ουγγρικό λαό επειδή από όσα διαβάσαμε προκύπτει καθαρά ότι επί κεφαλής της μεγάλης αυτής εξεγέρσεως ήσαν οι διανοούμενοι, οι συγγραφείς, οι καλλιτέχναι».
Ο Αλέξης Μινωτής δίνει μιαν άλλη διάσταση στο θέμα τονίζοντας ότι ο άνθρωπος ποτέ δεν είχε φτάσει στον παραλογισμό και τη βαρβαρότητα, που έχει φτάσει στον 20ό αιώνα ο «πολιτισμένος άνθρωπος». Και εξηγεί ότι «αυτός έστησε τα καμίνια του Buckenwald και του Dahaw καταμεσίς της γηραιάς Ευρώπης, αυτός ξαπόλυσε την τρομοκρατία του σύγχρονου Τουρκοεμάδα Μακ Άρθι στην Αμερικανική Συμπολιτεία, αυτός από το foreign office ατιμάζει την ανθρώπινη ιστορία με τους ανασκολοπισμούς των Κυπρίων αδελφών μας. Αυτός κατασκευάζει σε ανατολή και δύση επιστημονικά, πολιτισμένα και ψύχραιμα την ατομική μπόμπα και τους προληπτικούς πολέμους…Αυτός ο πολιτικάντης του Πολιτμπιρό, που προφέρει με σαρκασμό τη λέξη «ανθρωπότητα», σκοτώνει τα γυναικόπαιδα και το άνθος της Ουγγαρίας γιατί ξεσηκώθηκαν για την Εθνικής τους ανεξαρτησία».
Τέλος ο Δημήτρης Χορν τονίζει: «Σε εμάς, τους Έλληνες, ιδιαίτερα αυτή τη στιγμή, τα γεγονότα της Ουγγαρίας μας δημιουργούν ένα αίσθημα ασφυξίας. Το αγαθό της ελευθερίας είναι το πιο πολύτιμο. Ακόμα όμως και αν δεν είχαμε ειδικούς λόγους να μας πονά η συμφορά της Ουγγαρίας, η αγανάκτηση θα ήταν η ίδια και στην ίδια ένταση».
Τα γεγονότα της Ουγγαρίας του 1956 ήταν μια ευκαιρία για τους έντιμους κομμουνιστές διανοουμένους να απαλλαγούν από τις ψευδαισθήσεις τους και να πολεμήσουν τον ολοκληρωτισμό. Είναι λυπηρό πως συνέβη σε ελάχιστους από αυτούς. Οι υπόλοιποι έμειναν πακτωμένοι στην «θρησκεία» τους με την βοήθεια, αστών πολιτικών και διανοουμένων που προτίμησαν από την αλήθεια τον κενό τίτλο του «προοδευτικού».-
