Πριν από έξι χρόνια, στις 27 Σεπτεμβρίου 2020, άρχισε ο 44ήμερος πόλεμος.
Έξι χρόνια μετά, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς χάθηκε ο πόλεμος.
Είναι τι χάσαμε μαζί του.
Χάσαμε χιλιάδες νέους ανθρώπους. Χάσαμε το Αρτσάχ. Χάσαμε τις πατρογονικές εστίες περισσότερων από 120.000 Αρμενίων. Χάσαμε χωριά, πόλεις, εκκλησίες, μοναστήρια, μνημεία και ένα κομμάτι της ιστορικής μας παρουσίας.
Και χάσαμε, μαζί με όλα αυτά, μια ολόκληρη αντίληψη για το τι σημαίνει εθνική ασφάλεια.
Δεν συγχωρώ τον Νικόλ Πασινιάν για τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε εκείνη την κρίσιμη ιστορική περίοδο.
Το 2019, ενώ οι συμπρόεδροι της Ομάδας Μινσκ του ΟΑΣΕ εξακολουθούσαν να αναζητούν μια συμβιβαστική λύση, με στοιχεία που προέβλεπαν μεταξύ άλλων εδαφικές παραχωρήσεις από την αρμενική πλευρά, ενδιάμεσο καθεστώς και εγγυήσεις ασφαλείας για το Αρτσάχ, η κυβέρνηση Πασινιάν δεν προχώρησε σε έναν τέτοιο συμβιβασμό.
Και την ίδια χρονιά, στο Στεπανακέρτ, ο ίδιος ο Πασινιάν διακήρυξε:
«Το Αρτσάχ είναι Αρμενία και τέλος».
Δεν χρειάζεται σήμερα να ξαναγράψουμε την ιστορία. Χρειάζεται να θυμόμαστε τις πολιτικές αποφάσεις που ελήφθησαν πριν από τον πόλεμο και να κρίνουμε τις συνέπειές τους.
Και ο ίδιος ο Πασινιάν, έξι χρόνια αργότερα, έδωσε μια διαφορετική εκδοχή της ίδιας ιστορίας.
Στις 23 Αυγούστου 2025, μιλώντας για τα 35 χρόνια από τη Διακήρυξη Ανεξαρτησίας, παραδέχθηκε ότι πριν από τον Σεπτέμβριο του 2020 υπήρχε, κατά την άποψή του, μια «θεωρητική δυνατότητα» αποφυγής του 44ήμερου πολέμου μέσω παραχωρήσεων, αλλά υποστήριξε ότι αυτές θα οδηγούσαν σε μεγαλύτερες απειλές και εξαρτήσεις και τελικά σε απώλεια της ανεξαρτησίας και της κρατικής υπόστασης της Αρμενίας.
Αυτή η δήλωση δεν κλείνει το ιστορικό ερώτημα. Το ανοίγει ακόμη περισσότερο.
Γιατί σήμερα η ίδια κυβέρνηση που τότε δεν δέχθηκε τις παραχωρήσεις που θεωρούσε επικίνδυνες, έχει οικοδομήσει ολόκληρη την πολιτική της πάνω στην αποδοχή μιας νέας πραγματικότητας.
Το Αρτσάχ δεν βρίσκεται πλέον στην ατζέντα της κυβέρνησης ως πολιτικός στόχος.
Ο Πασινιάν δηλώνει σήμερα ότι η Αρμενία πρέπει να σταματήσει να μιλά για το δικαίωμα επιστροφής των Αρμενίων του Αρτσάχ και ότι η νέα συνταγματική τάξη δεν πρέπει να παραπέμπει στη Διακήρυξη Ανεξαρτησίας του 1990, επειδή αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, θα σήμαινε επιστροφή στη λογική του Καραμπάχ.
Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο της εποχής μας.
Το 2019 ακούσαμε «Το Αρτσάχ είναι Αρμενία και τέλος».
Το 2026 ακούμε ότι για να γίνει η ειρήνη «μη αναστρέψιμη» πρέπει να σταματήσει ακόμη και η συζήτηση για την επιστροφή των Αρμενίων στο Αρτσάχ.
Η κυβέρνηση μιλά για ειρήνη, για ανοίγματα συνόρων, για οικονομική συνεργασία, για το TRIPP και για μια νέα περιφερειακή πραγματικότητα. Η συμφωνία ειρήνης που αρχικοποιήθηκε το 2025 βασίζεται στην αμοιβαία αναγνώριση της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας και προβλέπει την εγκατάλειψη αμοιβαίων εδαφικών διεκδικήσεων.
Δεν αμφισβητώ ότι η ειρήνη είναι αναγκαία.
Αλλά ειρήνη δεν σημαίνει λήθη.
Ειρήνη δεν σημαίνει ότι πρέπει να σβήσουμε τη μνήμη.
Ειρήνη δεν σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσουμε τους νεκρούς.
Και ειρήνη δεν μπορεί να σημαίνει ότι η τύχη των Αρμενίων που εκτοπίστηκαν από το Αρτσάχ παύει να αποτελεί εθνικό και ανθρωπιστικό ζήτημα.
Ακόμη και σήμερα, η ίδια η αρμενική κυβέρνηση αναγνωρίζει ότι Αρμένιοι παραμένουν κρατούμενοι στο Αζερμπαϊτζάν. Ο Πασινιάν το είπε καθαρά στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ πριν από λίγες ημέρες: «οι άνθρωποι στη Δημοκρατία της Αρμενίας περιμένουν την επιστροφή των Αρμενίων» που κρατούνται στο Αζερμπαϊτζάν.
Και σύμφωνα με το Human Rights Watch, 19 Αρμένιοι κρατούμενοι παραμένουν στο Αζερμπαϊτζάν, ενώ έχουν καταγγελθεί σοβαρά προβλήματα σχετικά με τις συνθήκες κράτησης και τις δίκες τους.
Έξι χρόνια μετά, λοιπόν, δεν έχουμε την πολυτέλεια να κοιτάζουμε μόνο πίσω.
Πρέπει να κοιτάξουμε και μπροστά.
Να δούμε τι είδους Αρμενία δημιουργείται μετά την απώλεια του Αρτσάχ.
Μια Αρμενία που αναζητά την ασφάλειά της μέσα από νέες διεθνείς συμμαχίες, νέους οικονομικούς διαδρόμους και μια νέα σχέση με τους γείτονές της.
Ή μια Αρμενία που, στην προσπάθειά της να εξασφαλίσει την ειρήνη, κινδυνεύει να θεωρήσει τη λήθη ως προϋπόθεση της ειρήνης.
Γιατί υπάρχει μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να κλείνεις έναν πόλεμο και στο να κλείνεις την ιστορία.
Ο πόλεμος του 2020 τελείωσε.
Η ιστορία όμως δεν τελείωσε.
Δεν τελείωσε για τις οικογένειες των νεκρών.
Δεν τελείωσε για τους εκτοπισμένους.
Δεν τελείωσε για τους κρατούμενους του Μπακού.
Δεν τελείωσε για τα μοναστήρια, τις εκκλησίες και τα μνημεία του Αρτσάχ.
Και δεν πρέπει να τελειώσει η μνήμη μας.
Στις 27 Σεπτεμβρίου 2020, χιλιάδες Αρμένιοι νέοι έφυγαν για το μέτωπο.
Πολλοί δεν επέστρεψαν ποτέ.
Έξι χρόνια αργότερα, η ελάχιστη υποχρέωσή μας απέναντί τους είναι να μην επιτρέψουμε να μετατραπεί η θυσία τους σε μια υποσημείωση της ιστορίας.
Να θυμόμαστε.
Να αναζητούμε την αλήθεια.
Να απαιτούμε δικαιοσύνη.
Να υπερασπιζόμαστε την Αρμενία.
Και να μην ξεχνάμε ποτέ το Αρτσάχ.
Δόξα στους μάρτυρες.
Αιωνία η μνήμη τους.
27 Σεπτεμβρίου 2026
Από @ArmenianChronicle
geopolitico.gr
