Ο Γέρων Μάξιμος Ιβηρίτης στο ΒΗΜΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ: Επετειακή Μνήμη διά τους Χιλίους Εννεακοσίους Νεομάρτυρας του Μεσολογγίου

Προς το ΒΗΜΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ – Υπό του Γέροντος Μαξίμου Ιβηρίτου

ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΙΒΗΡΙΤΗΣ – Υπό του Γέροντος Μαξίμου Ιβηρίτου. Επετειακή Μνήμη διά τους Χιλίους Εννεακοσίους Νεομάρτυρας του Μεσολογγίου.

«Χίλιοι εννεακόσιοι ηριθμήθησαν οι κατά διαφόρους τρόπους αποθανόντες επί της πολιορκίας Έλληνες…» (Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως).

Ως γνωστόν, με την υπ’ αριθ. 3941/15.1.1998 απόφασιν της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, επετράπη να χαρακτηρίζωνται «Νεομάρτυρες» εις τας εορτίους Ακολουθίας των Βαΐων» οι πεσόντες κατά την Έξοδον, με την εξής καταληκτήριον μνείαν: «Ιωσήφ και Πορφυρίου των Αρχιερέων και πάντων των σύν αυτοίς τελειωθέντων Νεομαρτύρων». Προσέτι, η Ιερά Σύνοδος έδωκε την ευλογίαν όπως προστεθή και ο τιμητικός δοξολογητικός στίχος: «Ευλογητός εί ο Θεός, ο δείξας γενναίους υπέρ Σού, αθλούντας τους Νεομάρτυρας, ο υπερύμνητος και υπερένδοξος».

Μία λαμπρά και αξιέπαινος εκδήλωσις έλαβε χώραν εις το Τρικούπειον Πολιτιστικόν Κέντρον της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου το εσπέρας της 5ης Σεπτεμβρίου 2026 ν.ή., ήτις έληξε την επομένην ημέραν με την τέλεσιν κατανυκτικής Θείας Λειτουργίας εις το εγγύς της Πόλεως Ιστορικόν Μοναστήριον του «Άη-Συμιού» [= Αγίου Συμεών του Θεοδόχου].

Το Πανελλήνιον Σωματείον «Ενωμένη Ρωμηοσύνη» και ο Σύνδεσμος Αιτωλοακαρνάνων «Όσιος Ευγένιος ο Αιτωλός», με κεντρικόν ομιλητήν τον υποφαινόμενον, προσέφερον αμάραντα Αθωνικά άνθη εις τον εν Μεσολογγίω Πανίερον Βωμόν των υπέρ Πίστεως και πατρίδος Μαρτυρικώς τελειωθέντων Χιλίων εννεακοσίων Χριστοφόρων Νεομαρτύρων, κατά την Ηρωϊκήν Έξοδον της Φρουράς των Ελευθέρων Πολιορκημένων την νύκτα του Λαζάρου προς Κυριακήν των Βαΐων της 10ης Απριλίου 1826.

Θεία συνάρσει, η Επετειακή αύτη Εκδήλωσις εστέφθη με μεγάλην επιτυχίαν, καθότι εις αυτήν προσήλθον εκπρόσωποι και εξ άλλων ομόρων περιοχών, προσφέροντες ούτω διά της τιμητικής των παρουσίας και μίαν γνησίαν Στερεοελλαδιτικήν και Πελοποννησιακήν αύραν διά το μελετώμενον σχέδιον ευπατρίδου επιστήμονος, όπως ανεγερθή εις την Μαρτυρικήν Πόλιν μία λαμπρά και φωτεινή υψηλή Στήλη, εν σύγχρονον Μνημείον: «Τρίεδρον Μνημείον Ελευθερίας» [= με τα στοιχεία: «Μεσολόγγιον/Ελευθερία/ή Θάνατος», μακρόθεν ορώμενον, από ξηράς τε και θαλάσσης! διά να θυμίζη εις τους Έλληνας και τον κόσμον άπαντα την έννοιαν του «Ζείν Ελευθέρως», ήτοι το πολύτιμον αγαθόν της Ελευθερίας, και ουχί της Δουλείας, την οποίαν προσπαθεί εις τας ημέρας μας να επιβάλη το παγκόσμιον ηλεκτρονικόν ψηφιακόν σύστημα, με δικλείδα και κωδικόν ουχί το όνομα του Σωτήρος Χριστού τον δι’ αίματος πεποτισμένον Τίμιον Σταυρόν Αυτού, αλλά τον παμμίαρον αριθμόν του «Θηρίου» της Αποκαλύψεως.

—

Επετειακή Ομιλία του Γέροντος Μαξίμου Μοναχού Ιβηρίτου εις το Τρικούπειον Πολιτιστικόν Κέντρον Μεσολογγίου το Σάββατον 5 Σεπτεμβρίου 2026 ν.ή., με θέμα: Το Μαρτυρικόν Μεσολόγγιον. Έλληνες και Φιλέλληνες!

Αγαπητοί μοι αδελφοί, η Επετειακή αύτη Εκδήλωσις διά τα 200 έτη από την Ηρωϊκήν Έξοδον της Φρουράς των «Ελευθέρων Πολιορκημένων», κατά την ποιητικήν διατύπωσιν του Διονυσίου Σολωμού, πραγματοποιείται υπό την αιγίδα της οικείας Ιεράς Μητροπόλεως Αιτωλίας & Ακαρνανίας με την αρτίαν οργάνωσιν του Πανελληνίου Σωματείου «Ενωμένη Ρωμηοσύνη» και του Συνδέσμου Αιτωλοακαρνάνων «Όσιος Ευγένιος ο Αιτωλός», υπό τους Αξιοτίμους Προέδρους κ. Ανδρέαν Γκίζαν και κ. Χρήστον Σιάσον, αντιστοίχως. Προς τους ανωτέρω επωνύμους φορείς και τους ανωνύμους προσέτι αρωγούς, εκφράζω από μέσης καρδίας ενθέρμους ευχαριστίας διά την ενταύθα συμβολικήν Αγιορειτικήν παρουσίαν μου.

Η εσπερινή ομιλία μου την πέμπτην ημέραν της Ινδίκτου, του Νέου Εκκλησιαστικού Έτους, εύχομαι όπως αποτελέση αφετηρίαν δι’ εγρήγορσιν και διαρκή νήψιν. Ως γνωστόν, η ιστορία κάμνει κύκλους· τα δε σημεία των καιρών μαρτυρούν, ότι ευρισκόμεθα εις Αποκαλυπτικούς χρόνους. Άς έλθωμεν όμως εις το προκείμενον θέμα μας διά το περιώνυμον Μεσολόγγιον, διά το οποίον εγράφη και το ιστορικόν ποιητικόν καθιστικόν άσμα: «Να ‘μουν πουλί να πέταγα, να πήγαινα τ’ αψήλου ν’ αγνάντευα την Ῥούμελη, το έρμο Μεσολόγγι, πως πολεμά με την Τουρκιά, με τέσσερους πασάδες. Πέφτουν κανόνια στην στεριά και μπόμπες του πελάγου».

Το εύανδρον και ηρωϊκόν Μεσολόγγιον, ενώπιον του οποίου η Ιστορία θα υποκλίνηται εις τους αιώνας, κείται εις την περιοχήν της αρχαίας Καλυδώνος, παρά την ομώνυμον αβαθή θάλασσαν και αναφέρεται διά πρώτην φοράν το 1571 κατά την «Ναυμαχίαν της Ναυπάκτου», όταν οι χριστιανικοί στόλοι κατεναυμάχησαν τον Τουρκικόν έξωθεν των Εχινάδων και τας εκβολάς του Αχελώου ποταμού. Ο Ενετός ιστοριογράφος Παρούτα αναφέρει, ότι εγγύς του Μεσολογγίου υπήρχον και ιχθυοτροφεία, «τά οποία οι Έλληνες ονομάζουν Μεσολόγγι».

Ο οικισμός ούτος ανήκεν εις την Βενετίαν το 1700, οπότε όπως και άπασα η Αιτωλία κατελήφθη υπό των Τούρκων. Κατά την Ορλωφικήν επανάστασιν του 1770 επανεστάτησε και εσχηματίσθη ενταύθα προσωρική κυβέρνησις υπό τον Διδάσκαλον του Γένους Παναγιώτην Παλαμάν και τους ιατροφιλοσόφους Ανδρέαν Καλογεράν και Αναστάσιον Γουλιμήν. Συνεκροτήθη τότε σώμα 300 ενόπλων με επικεφαλής τον Γρίβαν και τον Γουλιμήν, αλλά εις το Αγγελόκαστρον εδόθη άνισος μάχη εναντίον 6.000 Τουρκαλβανών υπό τον Σουλεϊμάν μπέην, με αποτέλεσμα να φονευθούν άπαντες. Οι 300 εκείνοι υπήρξαν οι μακρινοί συνεχισταί της κληρονομίας των άλλων 300 εις τας Θερμοπύλας, όπως και οι κοντινοί πρόδρομοι του Ιερού Λόχου των Ελλήνων σπουδαστών εις το ένδοξον Δραγατσάνιον, όπου έπεσαν μαχόμενοι μέχρις ενός.

Οι Τούρκοι επέπεσαν κατόπιν εναντίον του Μεσολογγίου, το οποίον επυρπόλησαν ομού με το περίφημον ναυτικόν του. Τοιουτοτρόπως, με την καταστροφήν ταύτην ήρχισε και η γενικωτέρα ιστορία του Εθνικού ολοκαυτώματος του Μεσολογγίου, διά να ολοκληρωθή τον Απρίλιον του 1826, δεδομένου ότι οι κάτοικοι αυτού διαφυγόντες εν τώ μεταξύ εις την Επτάνησον και επανακάμψαντες αργότερον με την Συνθήκην του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774, είχον αρχίσει την ανοικοδόμησιν της πόλεως.

Το Μεσολόγγιον κατά τα έτη 1804-1820 είχε παραμείνει υπό την εξουσίαν του Αλή πασά των Ιωαννίνων. Την 20ήν Μαΐου 1821 επανεστάτησε και τούτο με την σειράν του, και σύν τώ χρόνω εξειλίχθη εις εν των μεγαλυτέρων κέντρων του Αγώνος, εις το οποίον μάλιστα συνέρῥεον με ιδιαιτέραν προτίμησιν πολλοί Φιλέλληνες. Προστατευόμενον γύρωθεν υπό αβαθών θαλασσίων υδάτων, έδιδε την εντύπωσιν ενός ασφαλούς καταφυγίου από την πλευράν της θαλάσσης. Η δράσις όμως αυτού κατά τα επαναστατικά έτη συμπυκνούται κυρίως εις τας δύο ιστορικάς πολιορκίας του.

Η πρώτη πολιορκία έλαβε χώραν από τον Οκτώβριον μέχρι τον Δεκέμβριον του 1822, υπό τον Ομέρ Βρυώνην και τον Кιουταχήν με δύναμιν 20.000 ανδρών. Η πόλις όμως, αν και ανοχύρωτος σχεδόν από ξηράς διεσώθη, χάρις εις τον δραπετεύσαντα αιχμάλωτον Έλληνα Ιωάννην Γούναρην, κυνηγόν του Ομέρ Βρυώνη, όστις εφανέρωσε το σχέδιον επιθέσεως των Οθωμανών την παραμονήν των Χριστουγέννων (24 προς 25 Δεκεμβρίου 1822) εις τον γραμματέα του ηρωϊκού υπασπιστού του Μεσολογγίου και πρωταγωνιστού της μετέπειτα Εξόδου στρατηγού Δημητρίου Μακρή. Όμως οι Τούρκοι κατεκρεούργησαν κατόπιν άπαντα τα υπό ομηρίαν εύρισκόμενα μέλη της οικογενείας του εις την Άρταν. Ο ίδιος, το 1823 κατέφυγεν εις την Παναγίαν Ελεούσαν της Κλεισούρας Μεσολογγίου, όπου ηξιώθη να γίνη Μοναχός και Κτίτωρ του Μοναστηρίου.

Κατά την πρώτην πολιορκίαν μεταξύ των υπασπιστών του Μεσολογγίου ήτο και ο θρυλικός Σουλιώτης Οπλαρχηγός Μάρκος Μπότσαρης, όστις το θέρος του επομένου έτους ετραυματίσθη θανασίμως μαχόμενος νικηφόρως εις μίαν μάχην παρά το Καρπενήσιον. Η μεταφορά και η ταφή του εις το Μεσολόγγιον ήτο συγκλονιστική, όπως αναφέρεται και εις το γνωστόν δι’ αυτόν μοιρολό(γ)ι: «Θρήνος μεγάλος έγινε μέσα στο Μεσολόγγι… Το Μάρκο πάν στην εκκλησιά, το Μάρκο πάν’, παιδιά μ’ στον τάφο…».

Το Μεσολόγγιον, πρίν από την δευτέραν αυτού πολιορκίαν εθρήνησεν και τον ονομαστόν Άγγλον ποιητήν και μεγάλον Φιλέλληνα Λόρδον Βύρωνα (Μπάϋρον), όστις αφίχθη εκεί την 5ην Ιανουαρίου του 1824 και ωρκίσθη επί του τάφου του Μάρκου Μπότσαρη διά την υπέρ του Αγώνος προσφοράν του. Ο ίδιος ειργάσθη εξ ιδίων διά την οργάνωσιν του στρατού και την οχύρωσιν της πόλεως· όμως, κλονισθείσα η υγιεία του μετ’ ου πολύ, την πρωΐαν της Δευτέρας του Πάσχα του ιδίου έτους ετελεύτησεν. Ο θάνατος αυτού συνεκλόνησεν ολόκληρον την Ελλάδα. Άνδρες και γυναίκες εις το Μεσολόγγιον διέτρεχον τας οδούς καλαίοντες και οδυρόμενοι. Την 2αν Μαΐου η σορός του απετέθη επί του πλοίου, το οποίον τον μετέφερεν τεταριχευμένον εις την Ζάκυνθον. Κατόπιν εστάλη εις την Αγγλίαν προς ταφήν. Την ημέραν εκείνην ο Διονύσιος Σολωμός έγραψε το ποίημα εις τον θάνατον του Λόρδου Βύρωνος, με την επωδόν: «Κλάψτε, κλάψτε ελευθεριά».

Η δευτέρα πολιορκία ήρχισε τον Απρίλιον του 1825 και εκράτησε μέχρι τον Απρίλιον του 1826. Εν τώ μεταξύ, από του 1823 και εξής το Μεσολόγγιον είχεν οργανωθή καλύτερον και η φρουρά του ηρίθμει 4.000 άνδρας. Εκεί εξεδίδοντο τότε υπό δύο Φιλελλήνων [= του κόμητος Γαμπάν και του Ελβετογερμανού ιατρού Ιακώβου Μάγερ] δύο εφημερίδες: ο «Ελληνικός Τηλέγραφος» και τα «Ελληνικά Χρονικά», αντιστοίχως.

Αρχικώς οι Μεσολογγίται αντιμετώπισαν σθεναρώς τας επιθέσεις 30.000 Οθωμανών και νύν υπό τον Κιουταχήν, αλλά τον Δεκέμβριον του 1825 όταν ο Ιμπραήμ πασάς της Αιγύπτου εκλήθη προς ενίσχυσιν και αφίχθη με τακτικόν στρατόν έμπροσθεν του Μεσολογγίου αι επιχειρήσεις των εχθρών ήσαν σθεναραί και ολίγον κατ’ ολίγον η πόλις απεκλείσθη πανταχόθεν, με αποτέλεσμα το Μαρτύριον των Πολιορκημένων να καταστή αφόρητον.

Έμπροσθεν του μεγάλου κινδύνου και του παντελούς αφανισμού οι ηγέται έλαβον την τελικήν απόφασιν να μη παραδοθούν, αλλά να προβούν εις ηρωϊκήν Έξοδον με τα κοφτερά σπαθία αυτών εις τας χείρας και τα όπλα γέμοντα με πυρίτιδα εκ των ονομαστών μπαρουτομύλων της Δημητσάνης. Η Χαρτογραφία της Εξόδου αποτυπούται εις εν σύγχρονον πόνημα του Τρικαλινού Αγρονόμου-Τοπογράφου Μηχανικού Θεοδώρου Χρ. Μυλωνά, εκδοθέν το 2017 υπό της «Ενωμένης Ρωμηοσύνης».

Η ηρωϊκή απόφασις της Φρουράς των Ελευθέρων Πολιορκημένων, υπό τον γενικόν αρχηγόν αυτών, στρατηγόν Αθανάσιον Ῥαζηκότσικαν, ενέπνευσε κατόπιν και τον λαϊκόν στιχουργόν όπως συνθέση τους κατωτέρω συγκινητικούς Δημοτικούς στίχους: «Όλα τα κάστρα πέσανε και δώσαν τα κλειδιά τους. Το Μεσολλόγι, το μικρό, Τουρκιά δεν προσκυνάει..!».

Ο πολεμιστής Ιεράρχης Επίσκοπος Ῥωγών Ιωσήφ μετ’ άλλων τεσσάρων Ιερέων εκοινώνησε τότε εμπεριστάτως τα πλήθη με χώμα και θαλάσσιον αλμυρόν ύδωρ, ελλείψει άρτου και οίνου, ο δε μαχητικός Μεσολογγίτης προεστώς Χρήστος Καψάλης μετέβαλε την οικίαν του εις πυριτιδαποθήκην, ώστε εάν παραστή ανάγκη να ανατιναχθούν εις τον αέρα οι εναπομείναντες, ομού μετά των Τούρκων, όπως και εγένετο. Εις την ιστορίαν έμεινε και ο εκ Μποχωρίου εφημέριος του Ιερού Ναού του Αγίου Παντελεήμονος Παπά Παναγιώτης Μπουγάτσας, τιμηθείς αργότερον υπό του Βασιλέως Όθωνος Α΄, όστις από της ενάρξεως της πολιορκίας έτρεχεν από ντάπια εις ντάπια κοινωνών τους ψυχορῥαγούντας και παρηγορών αυτούς διά λόγων καταλλήλων, κατά τας διαβεβαιώσεις του στρατηγού Δημητρίου Μακρή.

Η νύκτα Σαββάτου του Λαζάρου προς Κυριακήν των Βαΐων του 1826, ημερολογιακώς 10η Απριλίου, ημέρα του Μαρτυρίου του πρό πενταετίας απαγχονισθέντος εν ΚΠόλει Εθνοϊερομάρτυρος Πατριάρχου Αγίου Γρηγορίου του Ε΄, ήτο η μακάβριος νύξ. Τα μεσάνυκτα ήρχισεν εις τρείς φάλαγγας η Μαρτυρική Έξοδος του πλήθους διά τον Σταυρικόν Γολγοθάν, με αρχηγούς: τον Κίτσον Τζαβέλαν, τον Δημήτριον Μακρήν και τον Νότην Μπότσαρην. Αλλ᾽ η γενναία αύτη επιχείρησις είχε προδοθή εις τον εχθρόν υπό τινος αυτομολήσαντος Βουλγάρου κατά την προηγουμένην νύκτα, υπηρετούντα πρότερον εις την φρουράν του Μεσολογγίου. Ένεκα τούτου εκλονίσθησαν διά μιάς οι Έλληνες και οι Φιλέλληνες, και όπως είναι φυσικόν επήλθε σύγχυσις, ταραχή και αταξία.

Το αποτέλεσμα ήτο φρικτόν. Ηκολούθησαν πολύνεκροι οδομαχίαι και πόλεμος σώμα με σώμα. Εν τέλει, ο ηρωϊκός προεστώς Χρήστος Καψάλης ανετινάχθη εις τον αέρα με 400 γυναικόπαιδα, γέρους και αρῥώστους, ομού με αρκετάς δεκάδας Τούρκων κατά την έσωθεν της πόλεως εισβολήν. Το ίδιον συνέβη και με τον Ῥωγών Ιωσήφ, όστις ανετινάχθη και ούτος εις τον αέρα ομού με πολλά γυναικόπαιδα εις την μικράν νήσον Ανεμόμυλος. Η πράξις αύτη ήτο η εσχάτη πνοή του Μεσολογγίου. Η ερημωθείσα πόλις περιήλθε κατόπιν την 12ην Απριλίου 1826 εις τας χείρας των Τούρκων.

Αι ημέτεραι απώλειαι δεν είναι πλήρως εξηκριβωμέναι. Πιστεύεται, ότι εις τας τρείς φάλαγγας των Εξοδιτών συμμετείχον 2.500 άτομα, εκ των οποίων διεσώθησαν 1.300 και εκ τούτων μόνον επτά γυναίκες. Συμφώνως με έτερον υπολογισμόν, κατά την δευτέραν πολιορκίαν του Μεσολογγίου υπήρχον 4.500 πολεμισταί και 8.000 άμαχοι, εκ των οποίων εφονεύθησαν συνολικώς 3.600 πολεμισταί και 7.000 άμαχοι.

Ο λόγιος Μεσολογγίτης πολιτικός και ιστορικός Σπυρίδων Τρικούπης, διατελέσες πρώτος πρωθυπουργός του ελευθέρου Ελληνικού Κράτους, όστις συνέγραψε και τετράτομον περισπούδαστον Ιστορίαν της Ελληνικής Επαναστάσεως, εκδοθείσαν το πρώτον εν Λονδίνω το 1860, και αφιεροί πολλάς σελίδας διά τα διαδραματισθέντα εν αυτώ, γράφει συγκεκριμένως διά την ηρωϊκήν Έξοδον των συμπατριωτών του τα εξής:

«Αλλ᾿ η πόλις του Μεσολογγίου, η δοξάσασα την Ελλάδα ζώσα, έμελλε να την αναστήση και πεσούσα· διότι αποδείξασα πασιφανώς, ότι Έλληνες και Τούρκοι ήσαν εις το εξής ασυμβίωτοι και αδιάλλακτοι, επετάχυνε διά της σωτηριώδους παρεμβάσεως των Τριών Δυνάμεων το ευτυχές τέρμα της επαναστάσεως. Χίλιοι εννεακόσιοι ηριθμήθησαν οι κατά διαφόρους τρόπους αποθανόντες επί της πολιορκίας Έλληνες· άδηλον πόσοι οι αποθανόντες εκ των υπό τον Κιουταχήν, διότι όπως και άλλοτε είπαμεν, δεν διατηρούνται παρά τοις ατάκτοις στρατολόγια, και άλλοι μέν αυτογνωμόνως έρχονται, άλλοι δε άνευ αδείας απέρχονται· αλλ’ οι υπό τον Ιμβραήμ οπλοφορούντες τακτικοί, απαριθμηθέντες μετά την άλωσιν της πόλεως, ευρέθησαν 3.500, εν ώ οι υπ’ αυτόν ελθόντες εις την πολιορκίαν ήσαν κατά μέν τινας 8.000, κατ’ άλλους δε 10.000. Εντεύθεν καταφαίνεται επί ποία τιμή ηγοράσθησαν τα ερείπια της πόλεως και οποίοι εφάνησαν οι υπέρμαχοί της».

Η θυσία, λοιπόν, της «Ιεράς Πόλεως» δεν ήτο ματαία. Το γεγονός τούτο συνεκλόνισε την υφήλιον και προεκάλεσεν εν τεράστιον κύμα φιλελληνισμού, όπερ συνετέλεσεν επί πολύ εις την μεταστροφήν των πνευμάτων της κοινής γνώμης εις την Ευρώπην, καθώς και εις την τελικήν παρέμβασιν των Μεγάλων Δυνάμεων προς διάσωσιν της Ελληνικής Επαναστάσεως.

Μετά ταύτα το Μεσολόγγιον παρέμεινεν εν ερειπίοις εις την κατοχήν των Τούρκων μέχρι της 29ης Μαΐου 1829, οπότε παρεδόθη εις τας Ελληνικάς αρχάς. Εν συνεχεία ήρχισε βαθμιαίως να αναγεννάται εκ της τέφρας, προσφέρον μεγάλας υπηρεσίας προς την Πατρίδα. Κατά την νέαν φάσιν του ελευθέρου Έθνους-Κράτους, με την προσφοράν εξόχων ανδρών, πολιτικών τε και πνευματικών. Εξ αυτού προήλθον πέντε (5) πρωθυπουργοί της Ελλάδος, όπως: Σπυρίδων Τρικούπης, Ζηνόβιος Βάλβης, Δημήτριος Βάλβης, Επαμεινώνδας Δεληγιώργης και ο περιώνυμος Χαρίλαος Τρικούπης, ο μεγάλος πρόδρομος της Ελληνικής αναγεννήσεως και ο δημιουργικός θεμελιωτής του Νεοελληνικού φιλελευθερισμού.

Μεσολογγίται υπήρξαν επίσης οι ποιηταί και πεζογράφοι, όπως: Κωστής Παλαμάς (εκ πατρός), Μιλτιάδης Μαλακάσης, Γεώργιος Δροσίνης, Αντώνιος Τραυλαντώνης και άλλοι, καθώς και πολλοί διαπρεπείς στρατηγοί και ναύαρχοι. Εκ τούτων αξίζει να μνημονευθή ο Μεσολογγίτης αρχιστράτηγος του Ελληνικού Στρατού κατά την Μικρασιατικήν Εκστρατείαν Αναστάσιος Παπούλας, όστις μεταξύ των άλλων περιοχών κατέλαβε τότε εις αντίποινα την 4ην Ιουλίου 1921 και την πατρίδα πορθητού του Μεσολογγίου του Οθωμανού στρατηγού Μεχμέτ Ῥεσίτ πασά-Κιουταχή, την Κιουτάχειαν· ήτοι το αρχαίον Κοτύαιον της Φρυγίας, πόλιν της σημερινής ΒΔ Τουρκίας και πιθανήν πατρίδα του πατρός της μυθογραφίας Αισώπου, γεννηθέντος περί το 600 π.Χ.

Διά το Μεσολόγγιον, την «Ιεράν Πόλιν» της Ελλάδος, ήτις εχάρισεν εις την Ελληνικήν Ιστορίαν μίαν των ενδοξοτέρων σελίδων αυτής, έχουν γράψει και ομιλήσει πλείστοι ιστορικοί, ποιηταί και πεζογράφοι, μεταξύ αυτών και ο μεγάλος ποιητής Κωστής Παλαμάς, γεννηθείς εν Πάτραις εκ πατρός Μεσολογγίτου ως ελέχθη, όστις έχει υμνήσει την υπάρχουσαν λιμνοθάλασσαν εις την συλλογήν του: «Καημοί της Λιμνοθάλασσας», όπου εκεί διήλθε και τα πρώτα νεανικά του χρόνια.

Σπουδαίον έργον, το οποίον παριστά την ηρωϊκήν εκείνην «Έξοδον του Μεσολογγίου» είναι ο αυθεντικός πίναξ του Θηβαίου εμπνευσμένου ζωγράφου Θεοδώρου Βρυζάκη (1853), όστις φιλοξενείται μονίμως εις την Εθνικήν Πινακοθήκην της Ελλάδος-Μουσείον Αλεξάνδρου Σούτζου. Ο πίναξ ούτος μετεφέρθη εφέτος προς έκθεσιν εις το ενταύθα «Τρικούπειον Πολιτιστικόν Κέντρον Μεσολογγίου», ένεκα της Επετειακής 200ετηρίδος της Εξόδου των Ελευθέρων Πολιορκημένων.

Εις την μνήμην όμως των Πανελλήνων, το Μεσολόγγιον έχει χαραχθή με ανεξίτηλα γράμματα ως «Μαρτυρική Πόλις». Επισφραγίζεται δε τούτο και με τον υπ’ αριθμόν 645 Αναγκαστικόν Νόμον του 1937, δι’ ού εχαρακτηρίσθη επακριβώς ως «Ιερά Πόλις», εις ανάμνησιν της ηρωϊκωτάτου αυτής συμβολής κατά την Επανάστασιν του 1821, και ιδίως εις ανάμνησιν της περιφήμου Εξόδου κατά το 1826.

Ήτο η Έξοδος εκείνη ήτο η έκφρασις διά μίαν ακόμη φοράν της αποφασιστικής ψυχής του Ελληνισμού, όταν καλήται εκ των πραγμάτων διά να επαληθεύση την αξίαν μερικών βασικών ιδανικών, καθώς παρατηρεί και ο έξοχος Λαογράφος Κωνσταντίνος Ῥωμαίος εις τον Β΄ τόμον της Λαογραφικής και Γεωγραφικής Εγκυκλοπαιδείας διά την Ελλάδα (Αθήναι 1969, σελ. 175). Κάτι τι ανάλογον συνέβη εις τας Θερμοπύλας εις το Ζάλογγον εις το Αρκάδιον της Κρήτης. Ακριβώς δι’ αυτό η Έξοδος εκείνη κατέληξεν εις ολοκαύτωμα και συνεκλόνισεν άπαντα τον τότε κόσμον.

Η επέτειος του ιστορικού και δραματικού γεγονότος εορτάζεται με επίκεντρον το Μεσολόγγιον κατ’ έτος από του 1869 και εντεύθεν, την εσπέραν του Σαββάτου του Λαζάρου και την Κυριακήν των Βαΐων. Αποτελεί δε αύτη διά το Μεσολόγγιον την «Μεγάλην Εορτήν», εις την οποίαν πάντοτε συμμετέχει επισήμως το ημέτερον Ελληνικόν Έθνος, το οποίον κατά κανόνα αντιπροσωπεύεται υπό μελών της Κυβερνήσεως, ενώ το Πολεμικόν Ναυτικόν μετέχει με πλοία και ναυτικά αγήματα.

Ολόκληρος πόλις κατά την επέτειον ταύτην στολίζεται με δάφνας, με σημαίας, με εικόνας των ηρώων και με όπλα των Αγωνιστών. Ο πανηγυρισμός γίνεται κυρίως με πομπήν, καθ’ ην μεταφέρεται και η Εικών της Εξόδου. Πρόκειται διά μίαν επιβλητικήν και συμβολικήν ιεράν πομπήν. Η Εικών της Εξόδου, ήτις παριστά την θυσίαν και την αποθέωσιν των Μαρτύρων, στηρίζεται επί εντυπωσιακού θρόνου και μεταφέρεται από τον Μητροπολιτικόν Ναόν του Αγίου Σπυρίδωνος εις το «Ηρώον», ήτοι εις τον τόπον οπού ήτο ο Προμαχών των Αγωνιζομένων, τον τόπον οπού εβίωσαν μεγάλας ψυχικάς δοκιμασίας κατά τας ώρας των εχθρικών επιθέσεων, και όστις νύν έχει μεταβληθή εις ένα ευλαβικόν χώρον ηρωϊκών τάφων.

Ετέρα εορτή, εθνικού χαρακτήρος και αύτη, είναι το λεγόμενον «πανηγύρι του «Άη-Συμιού», όπως το τό ονομάζουν οι εντόπιοι, η πανήγυρις δηλαδή ήτις γίνεται κατά το τριήμερον της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος, εις ανάμνησιν των Αγωνιστών της Εξόδου, εξ όσων εσώθησαν εκ των Ελευθέρων Πολιορκημένων εις το Μοναστήριον του Αγίου Συμεών του Θεοδόχου κατά τον χαλασμόν της νύκτας του Λαζάρου 10 Απριλίου 1826. Το Μοναστήριον τούτο ευρίσκεται 7 χλμ. ΒΑ του Μεσολογγίου και η θέσις του διακρίνεται από την εθνικήν οδόν ένεκα ενός τεραστίου λευκού μαρμαρίνου Σταυρού, όστις έχει στηθή εις τον εκείσε λόφον, εις το τέλος της οδού της Μαρτυρικής Εξόδου.

Εις αυτόν τον εορτασμόν προσδίδουν γραφικόν και ηρωϊκόν τόνον οι «Αρματωμένοι», όπως αποκαλούνται, τη συνοδεία εκατοντάδων καβαλαραίων. Κατόπιν οι πανηγυρισταί, αφού επιστρέψουν με πομπήν από το Μοναστήριον του Αγίου Συμεών, διαπεραιούνται με πλεούμενα εις την μικράν νήσον της Κλεισόβης, ένθα τελείται νέα πανήγυρις εις τον εκείσε Ιερόν Ναόν της Αγίας Τριάδος.

Κατά το παρόν Σωτήριον Επετειακόν έτος 2026 η πόλις του Μεσολογγίου εγνώρισεν ιδιαιτέραν δόξαν και τιμήν, ένεκα της 200ετηρίδος από την θρυλικήν εκείνην Έξοδον των Ελευθέρων Πολιορκημένων (1826~2026). Εις τα πλαίσια των τελεσθέντων λαμπρών εκδηλώσεων, με πρωτοβουλίαν του επιτοπίου Σεβασμιωτάτου Ιεράρχου κ. Δαμασκηνού μετεφέρθη εξ Αγίου Όρους εις την τιμωμένην πόλιν την 30ήν Απριλίου και η Εφέστιος Εικών του Άξιόν Εστιν, ήτις παρέμεινε έως την 9ην Μαΐου προς αγιασμόν των πιστών. Η υποδοχή αυτής εγένετο εις τον Μητροπολιτικόν Ναόν του Αγίου Σπυρίδωνος και συνεκέντρωσε χιλιάδας πιστούς εκ διαφόρων περιοχών εντός και εκτός της χώρας μας.

Εξαίρετον κόσμημα της πόλεως του Μεσολογγίου αποτελεί ο μοναδικός εν Ελλάδι «Κήπος των Ηρώων» με τον «Τύμβον των Πεσόντων», το κοινώς καλούμενον «Ηρώον». Ο Κήπος έχει επιφάνειαν 20 τετραγ. χλμ., και προσδίδει την εκπληκτικήν εντύπωσιν, ότι πρόκειται διά τα «Ηλύσια Πεδία» του νεωτέρου Ελληνισμού. Ιδρυτής αυτού με πρωτοβουλίαν του αλήστου μνήμης Κυβερνήτου Ιωάννου Καποδιστρίου, υπήρξεν ο υπασπιστής εις το Φρουραρχείον του Μεσολογγίου λοχαγός Κουρκουτσάκης, διά τούτο και επί πολλά έτη η τοποθεσία αύτη ωνομάζετο «Κήπος του Κουρκουτσάκη». Ο ῥηθείς χώρος επεξετάθη με την πάροδον των χρόνων και κατέστη πολλαπλάσιος του αρχικού. Και αφού επλουτίσθη και περιεφράχθη, σήμερον αποτελεί ασφαλώς το πλέον εντυπωσιακόν πάρκον της χώρας μας.

Ενταύθα δεσπόζουν αι προτομαί και τα ταφικά μνημεία των πρωταγωνιστών της εποποιίας του Μεσολογγίου: Του Μάρκου Μπότσαρη, του Χρήστου Καψάλη, του Επισκόπου Ῥογών Ιωσήφ, του Αθανασίου Ραζηκότσικα, του Λόρδου Βύρωνος όπου εδώ έχουν ενταφιασθή και τα σπλάχνα του, του Άγγλου πλοιάρχου Άστιγξ, του στρατηγού Δημητρίου Μακρή, του Γεωργίου Κίτσου, του Στουρνάρα, του Βλαχοπούλου, του Τσέλου και πολλών άλλων Ελλήνων τε και Φιλελλήνων. Εδώ ευρίσκεται εμπίσης και το μνημείον του στρατηγού Θεοδώρου Γρίβα, τελευτήσαντος το 1862.

Την μεγάλην συνεισφοράν των Φιλελλήνων, υλικήν, ηθικήν και αίματος, ιστορεί με απόλυτον τεκμηρίωσιν ο γεννηθείς το 1852 εις το Αργοστόλιον της Κεφαλληνίας Μπάμπης (Χαράλαμπος) Άννινος, εις το βραβευθέν υπό της Ακαδημίας Αθηνών σπουδαίον έργον του, υπό τίτλον: «Οι Φιλέλληνες του 1821». Εις το έργον του περιλαμβάνεται πλήρης κατάλογος των πεσόντων, κατά τον Αγώνα, Φιλελλήνων, με αναφοράν εις την εθνικότητα, τον τόπον και την χρονολογίαν του θανάτου των. Ως γνωστόν, ο φιλελληνισμός υπήρξεν από την αρχαιότητα, όλως ιδιαιτέρα δύναμις του Ελληνισμού, ως ανταύγεια του Ελληνικού πνεύματος.

Με την έναρξιν της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821, αν και το κλίμα εις τα Ευρωπαϊκά ανακτοβούλια ήτο εχθρικόν από την υπόστασιν της τριμόρφου Εριννύος της Ιεράς Συμμαχίας, ήτις κατεδίωκε και κατέπνιγεν απηνώς τα ευοίωνα σπέρματα της ελευθερίας, αρδευθέντα διά χειμάρῥων ευγενών αιμάτων, εν τούτοις οι λαοί της Ευρώπης και ουχί μόνον, χάρις εις το ορμέφυτον, όπερ έταξεν ο Θεός εις την συνείδησιν αυτών, συνησθάνθησαν αμέσως την σημασίαν του κινήματος των Ελλήνων, εννοήσαντες ότι είχε χαρακτήρα πολύ σοβαρώτερον παρά τα σύγχρονα εν Ισπανία, Πορτογαλλία και Ιταλία μεμονωμένα φιλελεύθερα κινήματα, ετάχθησαν εν τάχει υπέρ των αγωνιζομένων Ελλήνων. Πρόκειται διά μίαν έμπρακτον διαμαρτυρίαν κατά της γενικής καταπιέσεως την εποχήν εκείνην.

Ούτω, λοιπόν, εδημιουργήθη εν ακράτητον φιλελληνικόν ῥεύμα λαού και επωνύμων, από τα Ουράλια μέχρι τας ακτάς του Ατλαντικού και πέραν τούτων, γεγονός το οποίον συνέβαλεν ουσιαστικώς εις την απελευθέρωσιν της πατρίδος των Ελλήνων. Συγκεκριμένως, έντονος φιλελληνική δραστηριότης προς αποστολήν ανθρωπιστικής βοηθείας ανεπτύχθη εις την Ῥωσίαν, την Ολανδίαν, το Βέλγιον, την Δανίαν, την Σουηδίαν και την τήν Αμερικήν, όπου η διακήρυξις του Προέδρου αυτής Τζέϊμς Μονρόε το 1823 ανεγνώρισε τον απελευθερωτικόν χαρακτήρα της Ελληνικής Επαναστάσεως.

Αι κυριώτεραι όμως πηγαί του φιλελληνικού ῥεύματος ήσαν η Γερμανία, όπου υπεβοήθει την φιλελληνικήν εξέγερσιν ο φιλάρχαιος ενθουσιασμός, η αγάπη προς τα Ελληνικά Γράμματα και την Ελληνικήν σοφίαν. Ομολογουμένως, την μεγάλην πλειονότητα εις την φάλαγγα των κατά προσέγγισιν 286 φιλελλήνων έχουν οι Γερμανοί, ανερχόμενοι εις 121 τώ αριθμώ. Εκ των Γερμανών δε πάλιν οι περισσότεροι είναι Πρώσοι.

Εις την χορείαν των μεγαλυτέρων φιλελλήνων και ευεργετών της Ελλάδος, εξέχουσαν θέσιν κατέχει ο Βασιλεύς της Βαυαρίας Λουδοβίκος Α΄, πατήρ του Βασιλέως της Ελλάδος Όθωνος Α΄, όστις εδαπάνησεν από την προσωπικήν του περιουσίαν τεράστια ποσά προς διατήρησιν και σωτηρίαν της Ελληνικής Επαναστάσεως, και κατά διαταγήν του οποίου κατεσκευάσθησαν εις το Μόναχον ολίγα έτη μετά την Επανάστασιν τα Μετάλλια των Ελλήνων πρωταγωνιστών· με πρώτον το Χαλκούν Μετάλλιον του Εθνεγέρτου Παλαιών Πατρών Γερμανού, βαστάζοντος εις τας χείρας το Λάβαρον της Επαναστάσεως και περιστοιχιζομένου υπό Αγωνιστών εις την Αγίαν Λαύραν των Καλαβρύτων την 25ην Μαρτίου 1821.

Η Γαλλία επίσης συνέβαλε κατά πολύ, ένεκα του επί της πολιτικής επιδρώντος αισθηματικού χαρακτήρος της φιλολογίας και της τέχνης, ίσως δε και το φιλοπόλεμον του λαού μένος, το ανακοπέν αιφνιδίως μετά την πτώσιν του Κορσικανού τιτάνος, Ναπολέοντος Βοναπάρτου. Ισχυρός παράγων προσετέθη κατόπιν ο εν Αγγλία φιλελληνισμός, ο αναπτυχθείς κυρίως αφ’ ότου η θυσία του Λόρδου Βύρωνος εξηυγένησε τον Ελληνικόν Αγώνα.

Εις ότι, αφορά το Μεσολόγγιον, κορυφαίαι μορφαί εκ των Φιλελλήνων αυτού ήσαν ο ῥηθείς Άγγλος ποιητής Λόρδος Βύρων, όστις ενεψύχωσε τα μέγιστα τους Αγωνιστάς· ο Γερμανός αντιστράτηγος Αλβέρος Νόρμαν, όστις ανέλαβεν επιχειρήσεις εις τον επέκεινα τούτου Ηπειρωτικόν χώρον· και ο φιλελεύθερος Ελβετός Ιάκωβος Μάγερ, όστις ειργάσθη διά την οργάνωσιν του Νοσοκομείου του Μεσολογγίου.

Το κατακόρυφον όμως της εξάψεως του φιλελληνισμού εσημειώθη μετά την πτώσιν του Μεσολογγίου. Η θερμή τέφρα του ηρωϊκού ολοκαυτώματος, διασκορπισθείσα ανά τον κόσμον, εφλόγιζε τας ψυχάς και ανερῥίπιζεν εν αυταίς το πύρ του ενθουσιασμού. Τούτο επεβεβαίωσεν αργότερον εν τη Γαλλική Βουλή και ο Φιλέλλην Γάλλος βαρώνος και στρατηγός Κάρολος-Νικόλαος Φαβιέρος, λέγων:

«Η πτώσις του Μεσολογγίου εξήψεν εις άκρον τον ενθουσιασμόν και η θέα έθνους ολοκλήρου, βαδίζοντος εις το μαρτύριον η την ανεξαρτησίαν, επλήρωσε τους λαούς από σέβας και συμπάθειαν. Φωνή λαού, φωνή Κυρίου. Η φωνή των λαών ελάλησε προς τους βασιλείς. Υπήκουσαν ούτοι, και τείνοντες αρωγόν προς τους Έλληνας χείρα, απεφάσισαν να καταστήσουν συμπάρεδρόν των τον ευγενή τούτον λαόν. Και ο πρώτος των λαών τούτων υπήρχεν ο Γαλλικός, πρώτος των Βασιλέων Κάρολος ο Ι΄. Υπηρετούμενος με ζήλον από τους υπουργούς του Λαφερονναί και Πολινιάκ, από το άμεμπτον ναυτικόν μας, από τον αρχηγόν του Δεριγνύ, έσυρε τους συμμάχους του εις την γενναίαν απόφασιν».

Εις το κέντρον του Κήπου του Μεσολογγίου ίσταται ο Τύμβος των Πεσόντων, κατ’ απομίμησιν του «Μυκηναϊκού Τύμβου», θεμελιωθείς τον Οκτώβριον του 1838 υπό των Βασιλέων Όθωνος Α΄ και Αμαλίας. Η πρώτη ιδέα κατασκευής αυτού προετάχθη το 1829 υπό του Κυβερνήτου Ιωάννου Καποδιστρίου, ώστε εις το εσωτερικόν του, συμφώνως με την υπ’ αριθ. 12. 449 απόφασιν της 14ης Μαΐου 1829 του αοιδίμου Κυβερνήτου, να ταφούν τα οστά γνωστών και αγνώστων ηρώων. Ο Τύμβος φέρει ένα λέοντα, θυμίζοντα τον αρχαίον λέοντα της Χαιρωνείας [= δωρηθέντα υπό των Βασιλέων Όθωνος Α΄ και Αμαλίας], και ένα επίσης μαρμάρινον Σταυρόν [= δωρηθέντα υπό των μετέπειτα Βασιλέων Γεωργίου Α΄ και Όλγας]. Κατ’ ουσίαν, ο Σταυρός συμβολίζει το Μαρτύριον της θυσίας, ενώ το λεοντάριον εκφράζει το μέγα φρόνημα των πολεμιστών.

Εις το Ηρώον του Μεσολογγίου, υπήρχε μέχρι του 1862 και εν εξαίρετον γλυπτικόν αριστούργημα, το άγαλμα «τής Κόρης της Ελλάδος», έργον του γλύπτου Δαυΐδ Νταζέρ. Κατά τα γεγονότα όμως της Οθωνικής πτώσεως το Φθινόπωρον του 1862, οπού εις την πόλιν τα επεισόδια ταύτα έλαβον την ονομασίαν «Γριβαϊκά», εκ του ονόματος του πανισχύρου στρατηγού Θεοδώρου Γρίβα, όστις τότε εξήγειρε την Ρούμελην και εισέβαλεν επικεφαλής 7.000 ενόπλων και κατέλαβε το Μεσολόγγιον, έθραυσαν την κεφαλήν και τους πόδας του γλυπτού τούτου αριστουργήματος. Ένεκα τούτου, το γλυπτόν μετεφέρθη κατόπιν εις το Εθνολογικόν Μουσείον, ενώ εις την θέσιν του ετοποθετήθη ομοίωμα αυτού Έλληνος γλύπτου.

Διά την μεγίστην πλειοψηφίαν των Ελλήνων και διά σύμπαντα τον Ελληνισμόν, η Μαρτυρική φωνή των Εξοδιτών του Μεσολογγίου, αποτελεί πράγματι μίαν θεόπνευστον προσταγήν, ήτις υπενθυμίζει εις τας νεωτέρας γενεάς το απαρέγκλιτον καθήκον να φανούν άξιαι του προγονικού κλέους, αναδεικνύουσαι την αγίαν των Ελλήνων Πατρίδα, όπως ακριβώς μας την εκληροδότησαν οι θυσιασθέντες κατά τους μακραίωνας Εθνικούς Αγώνας.

Αξιοπρόσεκτος τυγχάνει και η κατά πολύ εμπνευσμένη και λίαν ιστορική, πιστεύω, υπ’ αριθ. 3031 Εγκύκλιος της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας Ελλάδος επί τη ενάρξει των εορτασμών της 200ετηρίδος (1821-2021), μνημονεύουσα και την ηρωϊκήν Έξοδον του Μεσολογγίου:

«Η Εκκλησία πανηγυρίζει την Επανάστασιν ως εν πνευματικόν γεγονός. Πανηγυρίζει τον Αγώνα διά την Ανεξαρτησίαν και την Παλιγγενεσίαν ως τύπον του διαχρονικού αγώνος του ανθρώπου κατά της τυραννίας και της δουλείας τόσον της εξωτερικής, όσον και της εσωτερικής. Με άλλα λόγια, η Εκκλησία πανηγυρίζει το 1821 ως μίαν άλλην Έξοδον από την νοητήν Αίγυπτον, πράγμα το οποίον υποδηλούται και με τον εξαιρετικώς συμβολικόν αγιογραφικώς εορτασμόν της ηρωϊκής Εξόδου του Μεσολογγίου. Αυτό το νόημα με το οποίον η Εκκλησία συνέδεσε από την αρχήν τον εορτασμόν της Εθνικής Παλιγγενεσίας, ως μερικήν δηλαδή πραγμάτωσιν μέσα εις την ιστορικήν συγκυρίαν του λουτρού παλιγγενεσίας του όλου ανθρώπου (Τίτ. γ΄, 5)».

Αξίζει δε να μνησθώμεν και τα όσα είπεν ακροτελευτίως ο αοίδιμος Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χριστόδουλος εις μίαν εκδήλωσιν εν τη Βουλή των Αθηνών το 2006, με την συμπλήρωσιν 180 ετών από την Έξοδον του Μεσολογγίου:

«Το Μεσολόγγι [είπε] δεν έπεσε ποτέ! Έγινε αγίασμα τώ Κυρίω και από το ύψος εκείνο διδάσκει την αρετή, την αξιοπρέπεια, τον πιό αγνό και άδολο πατριωτισμό, την πιό πιστή προσήλωση στο ακριβό δώρο του Θεού στον άνθρωπο, την ελευθερία… Σε αυτή την άθικτη δόξα του Μεσολογγίου υποκλινόμεθα οι Πανέλληνες ευλαβικά»!

Ταύτα εν κατακλείδι επαναλαμβάνομεν και ημείς εν τη ώρα ταύτη, όλως ευλαβώς και μετά πολλής εν Κυρίω αγάπης. Έτη πολλά και ευλογημένα!