Ένα από τα πιο σκοτεινά και λιγότερο φωτισμένα κεφάλαια της Κατοχής στην Ελλάδα αποτελεί το λεγόμενο «μπλόκο των νοσοκομείων» τον Νοέμβριο του 1943, όταν Έλληνες ανάπηροι του Ελληνοϊταλικού Πολέμου βρέθηκαν στο στόχαστρο των κατοχικών μηχανισμών και των συνεργατών τους.
Έρευνα : Κατερίνα Θεοχάρη
Το θέμα, που επανέρχεται στη δημόσια συζήτηση με αφορμή νέες ιστορικές μελέτες και τεκμήρια από τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, αποκαλύπτει ένα σκληρό πογκρόμ εναντίον ανθρώπων που λίγα χρόνια πριν είχαν πολεμήσει στα βουνά της Ηπείρου.
Η επιχείρηση στα νοσοκομεία της Αθήνας
Τα ξημερώματα της 30ής Νοεμβρίου 1943, δυνάμεις των Ταγμάτων Ασφαλείας, της Αστυνομίας και της Ειδικής Ασφάλειας εισέβαλαν σε νοσοκομεία της Αθήνας, όπου νοσηλεύονταν ανάπηροι του πολέμου του 1940-41.
Σύμφωνα με τεκμηριωμένες αναφορές που έχουν αξιοποιηθεί και από την Βουλή των Ελλήνων σε ιστορικές εκδόσεις, περίπου 1.500 έως 2.200 ανάπηροι συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στις φυλακές Χατζηκώστα, υπό απάνθρωπες συνθήκες.
Οι μαρτυρίες περιγράφουν σκηνές βίας: τραυματίες σύρονταν από τα κρεβάτια, χωρίς τεχνητά μέλη, χτυπήθηκαν και μεταφέρθηκαν με τη βία, προκαλώντας σοκ ακόμη και σε διεθνείς παρατηρητές.
Πόσοι εκτελέστηκαν πραγματικά;
Ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα αφορά τον αριθμό των εκτελεσθέντων.
Για δεκαετίες επικράτησε η άποψη ότι 283 ανάπηροι εκτελέστηκαν. Ωστόσο, νεότερες έρευνες, όπως αυτές που βασίζονται σε αρχεία του ΚΚΕ και σε μελέτες ιστορικών, δείχνουν διαφορετική εικόνα.
Σύμφωνα με τεκμηριωμένες προσεγγίσεις:
• Τουλάχιστον 127 ανάπηροι εκτελέστηκαν σε διάφορες χρονικές στιγμές
• Περίπου 28 εκτελέστηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου
• Περισσότεροι από 170 στάλθηκαν σε στρατόπεδα στη Γερμανία
Η εκτίμηση των 283 πιθανόν αφορά συνολικές απώλειες και όχι ένα μεμονωμένο γεγονός.
Οι ευθύνες των κατοχικών κυβερνήσεων
Η στάση των κυβερνήσεων συνεργασίας υπήρξε καθοριστική.
Η κυβέρνηση του Γεώργιος Τσολάκογλου είχε ήδη δεχθεί έντονη πίεση από τους αναπήρους, οι οποίοι διαμαρτύρονταν για τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης.
Αργότερα, η κυβέρνηση του Ιωάννης Ράλλης επιχείρησε να κατευνάσει τις αντιδράσεις με υποσχέσεις, χωρίς όμως ουσιαστικά αποτελέσματα.
Τα γεγονότα επιβεβαιώνουν ότι οι επιχειρήσεις έγιναν κυρίως από ελληνικά σώματα ασφαλείας, γεγονός που καταγράφεται και σε στρατιωτικά αρχεία του ΓΕΣ.
Ανάπηροι και αντίσταση
Οι ανάπηροι του πολέμου δεν ήταν απλοί νοσηλευόμενοι. Πολλοί από αυτούς συμμετείχαν ενεργά στην αντίσταση, εντασσόμενοι σε οργανώσεις και στηρίζοντας αντιστασιακές δράσεις.
Σε νοσοκομεία της Αθήνας:
• οργανώνονταν επιτροπές αγώνα
• κρύβονταν όπλα και προκηρύξεις
• γίνονταν συναντήσεις αντιστασιακών
Η δράση αυτή προκάλεσε την έντονη αντίδραση των κατοχικών αρχών, οι οποίες χαρακτήριζαν τους αναπήρους «επικίνδυνους».
Οι συνθήκες κράτησης και η διεθνής κατακραυγή
Οι κρατούμενοι στις φυλακές Χατζηκώστα ζούσαν σε απάνθρωπες συνθήκες.
Αναφορές του Ερυθρού Σταυρού, που επιβεβαιώνονται και από αρχειακό υλικό του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, κάνουν λόγο για:
• υπερπληθυσμό
• έλλειψη τροφής
• ανυπαρξία ιατρικής φροντίδας
Οι εικόνες αυτές προκάλεσαν διεθνή αντίδραση, χωρίς όμως να αποτραπούν οι μεταγωγές και οι εκτελέσεις.
Το ιστορικό αποτύπωμα
Το «μπλόκο των νοσοκομείων» παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις πιο τραγικές στιγμές της Κατοχής.
Ανέδειξε:
• τη σύγκρουση ανάμεσα στην αντίσταση και τους συνεργάτες
• την εργαλειοποίηση της προπαγάνδας
• την ηθική κατάρρευση των κατοχικών μηχανισμών
Παρά τις διαφορετικές εκτιμήσεις για τον αριθμό των θυμάτων, ένα είναι βέβαιο: οι ανάπηροι του 1940-41 πλήρωσαν βαρύ τίμημα, όχι μόνο στο μέτωπο, αλλά και μέσα στην ίδια τους την πατρίδα.
Πηγές βιβλίων
• Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Οι Δωσίλογοι, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια
• Γιάννης Πριόβολος, Εθνικιστική Αντίδραση και Τάγματα Ασφαλείας, Εκδόσεις Πατάκη
• Σόλων Γρηγοριάδης, Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974
