Ο Αλέξης Τσίπρας μπορεί να δηλώνει άθεος, όμως επιλέγει να ανοίξει την «Ιθάκη» του με μια βαθιά συμβολική εικόνα: ένα περιστέρι που παγιδεύεται στο μπαλκόνι του, λίγες ώρες πριν ανακοινώσει την παραίτησή του από την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ.
Του Γιώργου Θεοχάρη
Το πουλί, ακίνητο και εξαντλημένο, γίνεται –στη δική του αφήγηση– το σημάδι ενός προσωπικού τέλους εποχής, αλλά και μιας εσωτερικής προσπάθειας λύτρωσης από τα βάρη της εξουσίας.
Το μπαλκόνι, το σημάδι και η έξοδος
Ο πρώην πρωθυπουργός περιγράφει πώς, βγαίνοντας στο μπαλκόνι, πήρε στα χέρια του το αποκαμωμένο περιστέρι, σήκωσε τα χέρια πάνω από το διαφανές «τείχος» του προστατευτικού και το άφησε να πετάξει. Στο βιβλίο του, αυτή η μικρή, σχεδόν καθημερινή σκηνή διαβάζεται ως πράξη απελευθέρωσης: από τις ήττες του 2023, από την πίεση της ηγεσίας, από τα ανοιχτά «γραμμάτια» της διακυβέρνησης.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Τσίπρας, που αποφεύγει θεολογικές λέξεις, δεν διστάζει να μιλήσει για «μεταφυσικό» μήνυμα. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν περιγράφει μια θρησκευτική μεταστροφή, αλλά μια υπαρξιακή στιγμή: το σημείο όπου καταλαβαίνει πως ο κύκλος του στην κορυφή της πολιτικής κλείνει – και πρέπει ο ίδιος να τον κλείσει, προτού το κάνουν οι άλλοι στη Βουλή των Ελλήνων.
Από τον Πειραιά στη Βοιωτία: το άλλο περιστέρι στον αγιασμό
Η εικόνα του περιστεριού δεν εμφανίζεται πρώτη φορά στην «Ιθάκη». Ο Τσίπρας επιστρέφει στον Ιανουάριο του 2015, στον αγιασμό των υδάτων στο λιμάνι του Πειραιά, όταν –ως νεοεκλεγμένος πρωθυπουργός– αφήνει το λευκό περιστέρι από την παλάμη του, μπροστά στις κάμερες και στον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ.κ. Ιερώνυμο.
Σε εκείνη τη σκηνή, που τότε διαβάστηκε ως «αναγκαστική τελετουργία» ενός άθεου ηγέτη, ο Τσίπρας σήμερα δίνει μια άλλη διάσταση. Περιγράφει τον Αρχιεπίσκοπο όχι ως τυπικό συνομιλητή της εκάστοτε κυβέρνησης, αλλά ως άνθρωπο με τον οποίο διατήρησε, όπως λέει, «θερμή σχέση σεβασμού και αλληλοεκτίμησης». Κι αυτή η σχέση, που χτίστηκε πριν από το 2015, περνούσε μέσα από ήρεμες συνομιλίες, τόσο στα γραφεία της Αρχιεπισκοπής Αθηνών στην Πλάκα, όσο και στο ησυχαστήριο του κ. Ιερωνύμου στη Βοιωτία.
Ο «άθεος» που μιλά με θέρμη για τον Ιερώνυμο
Στις σελίδες της «Ιθάκης», ο Τσίπρας επιλέγει να φωτίσει τον Αρχιεπίσκοπο ως πρόσωπο γέφυρα. Τον περιγράφει ως ιεράρχη με χαμηλούς τόνους, μακριά από τηλεοπτικές εντάσεις, που προτιμούσε τον διάλογο αντί της δημόσιας σύγκρουσης.
Για τον ίδιο τον Τσίπρα, η σχέση αυτή λειτουργεί διπλά:
• Από τη μια, «σπάνε» τα στερεότυπα ενός αριστερού, άθεου πρωθυπουργού που βρίσκεται απέναντι στην Εκκλησία.
• Από την άλλη, δείχνει ότι η Εκκλησία της Ελλάδος μπορεί, σε συγκεκριμένες ιστορικές στιγμές, να αναζητά συναινέσεις και όχι μόνο αντιπαραθέσεις με την εκάστοτε κυβέρνηση.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρώην πρωθυπουργός θυμάται επισκέψεις στο ησυχαστήριο του Ιερωνύμου «πριν ακόμη ανέβει η Αριστερά στην εξουσία». Εκεί, μακριά από τα φώτα, φαίνεται να στήθηκε μια σχέση εμπιστοσύνης που τον βοήθησε αργότερα να περάσει δύσκολες ισορροπίες σε ζητήματα όπως η εκκλησιαστική περιουσία ή ο ρόλος της θρησκείας στο Σύνταγμα.
Πολιτική, πίστη και δημόσια εικόνα
Το ενδιαφέρον στη διπλή «ιστορία με τα περιστέρια» είναι ότι ο Τσίπρας επιχειρεί να ξαναγράψει την εικόνα του: από τον νεαρό ηγέτη που κάποτε λοιδορήθηκε επειδή δεν φόρεσε γραβάτα, σε έναν πολιτικό που επιχειρεί να δείξει βάθος, αυτοκριτική και σχέση με πρόσωπα της πνευματικής ηγεσίας της χώρας.
Η θετική αναφορά στον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο συνυπάρχει με αντίστοιχες αναφορές σε άλλες θεσμικές μορφές του πολιτεύματος, όπως ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος. Ο Τσίπρας τον περιγράφει ως συνομιλητή με τον οποίο αναπτύχθηκε μια «ειλικρινής σχέση, που έπαιξε ρόλο» στην επιλογή του για το ανώτατο πολιτειακό αξίωμα – ένας θεσμός που ο ίδιος, ως πρωθυπουργός, είχε γνωρίσει από κοντά ήδη από τις πρώτες επισκέψεις του στο Προεδρικό Μέγαρο, αλλά και από τις τελετές στο Προεδρία της Δημοκρατίας.
Την ίδια στιγμή, δεν κρύβει την κριτική του σε άλλες ιστορικές μορφές της Αριστεράς, ούτε την ένταση με τμήματα του παλιού ΠΑΣΟΚ. Ο διχασμός ανάμεσα στον πρασινοφρουρό ενθουσιασμό των γονιών του και τις κόκκινες σημαίες των αδελφών του, όπως ο ίδιος αφηγείται, δείχνει πως η σχέση του με την πίστη και την παραδοσιακή Ελλάδα δεν ήταν ποτέ μονοδιάστατη.
Ένας ηγέτης ανάμεσα σε δύο κόσμους
Στο βάθος, το περιστέρι στο μπαλκόνι και το περιστέρι στον αγιασμό του Πειραιά λειτουργούν σαν δύο άκρες της ίδιας διαδρομής.
• Στην αρχή της κυβερνητικής πορείας του, ο Τσίπρας «συμμετέχει» σε ένα θρησκευτικό τελετουργικό, έχοντας δίπλα του τον Ιερώνυμο, προσπαθώντας να πείσει ότι η κυβέρνηση της Αριστεράς δεν έρχεται να συγκρουστεί μετωπικά με την Εκκλησία.
• Στο τέλος της ηγεσίας του, μόνος, στο μπαλκόνι του σπιτιού του, αφήνει ένα άλλο περιστέρι ελεύθερο, επιχειρώντας να κλείσει λογαριασμούς με τον ίδιο του τον εαυτό και με μια εποχή που σημάδεψε τη χώρα και το πολιτικό σύστημα.
Η «Ιθάκη» δεν είναι θεολογικό κείμενο – είναι όμως μία απόπειρα αναστοχασμού πάνω στο πώς ένας άνθρωπος που μεγάλωσε μέσα στον πολιτικό ανταγωνισμό, ανάμεσα σε ΠΑΣΟΚ και ΚΚΕ στη Βουλή, διαχειρίστηκε τελικά την επαφή του με την παράδοση, τη θρησκευτικότητα και τους θεσμούς.
Κι αν κάτι μένει ως δεύτερη ανάγνωση από τις σελίδες του βιβλίου, είναι ότι ο Αλέξης Τσίπρας επιλέγει να «δέσει» την προσωπική του πορεία με πρόσωπα όπως ο Ιερώνυμος και ο Παυλόπουλος, αλλά και με κρίσιμες αποφάσεις που πήρε ως πρωθυπουργός – από τα μνημόνια και το δημοψήφισμα μέχρι τη σχέση του με την Ευρώπη και τους εταίρους. Για τον ίδιο, το περιστέρι που πετά στον αττικό ουρανό είναι ίσως η τελευταία του απόπειρα να πει στο κοινό του ότι η ιστορία του δεν τελείωσε μόνο με μια ήττα, αλλά και με μια αυτοσυνειδησία που δεν χωρά στα στερεότυπα «άθεος – Εκκλησία – εξουσία».
