Χίου Μάρκος: Σύζευξη Θεολογίας και Τέχνης μέσα στη ζωή της Εκκλησίας μας

Εγκύκλιος για την Κυριακή της Ορθοδοξίας

Θε­ο­λο­γία και τε­χνη συμ­πο­ρεύ­ον­ται εξ αρ­χης συζυγείς και αλλη­λένδετες μέσα στην Εκ­κλη­σία, αναφέρει στην εγκύκλιό του με αφορμή την Κυριακή της Ορθοδοξίας ο Μητροπολίτης Χίου κ. Μάρκος. 
Ολόκληρη η εγκύκλιος έχει ως εξής: 

Εν Χίω τη 16η Μαρτίου 2013
ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ  Νο 12
Προς
τον Ιερόν Κλήρον
και τον ευσεβή λαόν
της καθ’ ημάς Ιεράς Μητροπόλεως Ενταύθα
Αγαπητοί μου,
Σήμερα η Εκκλησία μας εορτάζει τον θρίαμβο της Ορθοδοξίας, την νίκη της Ορθοδόξου χριστιανικής διδασκαλίας και πίστεως. Η νίκη αυτή εξεφράσθη μέσα από την τέχνη. Η τέχνη είναι η έκφραση του υψηλού και του ωραίου. Θε­ο­λο­γία και τε­χνη συμ­πο­ρεύ­ον­ται εξ αρ­χης συζυγείς και αλλη­λένδετες μέσα στην Εκ­κλη­σία. Τις συναντάμε ενωμένες στο πρόσωπο και το έργο του ιερέα, του ιεροψάλτη, του εμπνευ­σμένου αγιογράφου και των υπολοίπων καλλιτεχνών, αλλά και σε αυτό ακόμα του αφοσιωμένου θεο­λόγου εκπαιδευτικού.

Όπως σημειώνει ο αείμνηστος Καθηγητής της Φιλοσοφίας Βα­σίλειος Τατάκης, έργο του χριστιανού θεολόγου είναι «να στο­λίσει με τα μέσα του στοχασμού, να αναπτύξει την αλήθεια του Ευαγ­γελίου, να την εκφράσει και αυτός, όπως την εκφράζει και ο ποιητής, ο ζωγράφος, ο αρχιτέκτονας, με τα δικά του ο καθένας μέσα, όπως ο απλός πιστός με τη ζωή του». Η εκκλησιαστική τέχνη απετέλεσε βασική συνιστώσα της λειτουργικής και μυ­στηριακής ζωής της Ορθοδόξου Εκκλη­σίας, περισσότερο από κάθε άλλη χριστιανική Ομολογία. Είναι χαρακτη­ριστικό ότι η Ορθοδοξία αναγνωρίζει τον Θρίαμβό της στην αναστήλωση ακριβώς των ιερών Εικόνων. Εξίσου ενδεικτικά, οι έννοιες του λόγου και της εικόνος συνιστούν τις πλέον ευρύτατες σε θεολογικό πεδίο.

Υπό αυτή την άποψη, ο Χρι­στος και σαρ­κω­με­νος Λο­γος του Θεού ει­ναι ο κα­τε­ξο­χην και ον­τως θε­ο­λο­γος, η αρχή, το τέλος και το πλήρωμα της θεολογίας, όπως είναι και ο τελειότε­ρος καλλιτέχνης, ή αριστοτέχνης, κατά την πατερική έκφραση, ως Κτίστης και Δημιουργός. Όπως ση­μειώνει ο Μέγας Βασίλειος στις Ομιλίες του εις την Εξαήμερον, «ο κόσμος τεχνικόν εστι κατασκεύασμα, προκείμενον πάσιν εις θεωρίαν, ώστε δι’ αυτού την του ποιήσαντος αυτόν σοφίαν επιγιγνώσκε­σθαι». 

Δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε το γεγονός ότι ονο­μάζουμε ακριβώς τη συλλογή της μοναστικής σοφίας Φιλοκα­λία. Αυτό συμβαίνει επειδή οι Άγιοι Πατέρες και Γέροντες είδαν το  κάλλος του κτιστού κόσμου ως έμμεση εικόνα και δημιουργι­κο αποτέλεσμα των θείων προσωπικών Ενεργειών, και ταύτι­σαν τη γνώση του Θεού με την εμπειρία της θεωρίας του «νοη­του κάλλους» του Δεσποτικού Προσώπου. Σύμφωνα με τις πο­λύτιμες διδαχές τους, η φυσική θεωρία, δηλαδή η θεογνωσία διαμέσου της κτίσεως, σε συνδυασμό με την πράξιν, δηλαδή την άσκηση, ολοκληρώνονται στην Θεολογία, που σημαίνει εδώ την άμεση θέαση, εμπειρία και γνώση του ακτίστου λόγου των θείων Ενεργειών.

Ένα έργο τέχνης μαρτυρεί περί του προσώπου του δη­μιουργού του, όπως και περί της υποστάσεως των εικονιζο­μένων, αν πρόκειται για Ιερά Πρόσωπα. Επειδή κάτι τέτοιο υπερβαίνει κάθε αντικειμενική γνωστική προσέγγιση, γι’ αυτό και η τέχνη ενεδύθηκε τόση σημασία μέσα στην Εκκλησία, και η εκκλησιαστική γλώσσα δεν έμεινε νοησιαρχικά φιλοσο­φική, αλλά έγινε βιούμενη θεολογία ως ύμνος, προσωδία, λατρεία, διάκο­σμος και Εικόνα.

Ε­πειδή α­κρι­βως πη­γα­ζει από, και απευθ­ύνεται στον ο­λον αν­θρωπο, η τε­χνη υ­πήρξε παν­τοτε η αρ­τι­ω­τερη και πλη­ρε­στερη εκ­φραση του ανθρωπί­νου λο­γου. Ως τε­τοια, καθίσταται α­να­πο­σπα­στο με­ρος της Θείας Λει­τουρ­γίας και των υ­πο­λοί­πων ακολουθιών και μέσω αυ­της συνεκφαίνονται οι α­λη­θειες της πι­στεως. Σχεδόν από συστάσεώς της η Εκ­κλησία οι­κει­ω­θηκε και διαχειρί­στηκε τον λόγο της τε­χνης σε μια ποι­κι­λο­τροπη και πο­λυ­ε­πι­πεδη σημαν­τική, για να εκ­φρα­σει το κοινό βι­ωμα και να υ­πη­ρε­τη­σει την λειτουργική, μυ­στη­ρι­ακή ζωή και λα­τρευ­τική πράξη του Εκ­κλη­σι­α­στι­κού Σώμα­τος. Με­τα­χει­ρι­στηκε απ’ αρ­χης την τε­χνη της ποί­η­σης και του με­λους με θε­ο­λο­γική ε­ναρ­γεια, αλλά και τη γλώσσα του ζω­γρα­φου, για να πεί την ίδια α­λη­θεια με τον χρω­στήρα, και ε­πι­σης αυτή που α­πο­τυ­πω­νει στο σχε­διο και στα υ­λικά του ο αρχιτέκτο­νας­, κα­θως με αυ­τον τον τρόπο η καλλιτεχνική ει­κόνα γι­νε­ται εκ­φραση της πίστεως και δι­αρ­κης α­να­φορά στην Δημιουρ­γία και την Εν­σαρ­κωση, καθώς και της προοπτικής του ανακαινισμού των πάντων εν Χριστώ, μέσω των ο­ποίων δι­και­ω­νε­ται η σύμπασα κτίση και το καλ­λος του κο­σμου.

Οι Εικονοκλάστες ακριβώς αντιμάχονταν τις ιερές απει­κονίσεις, γιατί αδυνατούσαν να συλλάβουν το θεολογικό περιε­χόμενο της εικόνας και του προσώπου, καταλήγοντας με αυτόν τον τρόπο να αρνούνται τις αλήθειες της ενανθρώπησης και της δημιουργικής Χάριτος του Κυρίου μας.
Σε απάντηση, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός θα σημειώσει : «Ου προσκυνώ τη ύλη, προσκυνώ δε τον της ύλης Δημιουργόν, τον ύλην δι’ εμέ γενόμενον και εν όλη κατοικήσαι καταδεξάμενον και δι’ ύλης την σωτηρίαν μου εργασάμενον, και σέβων ου παύσομαι την ύλην, δι’ ης η σωτηρία μου είργασται». Η ίδια πεφωτισμένη μαρτυρία θα διατυπωθεί περίτρανα στο Συνοδικό της Ορθοδοξίας, όπου αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι «ούτω κηρύσσομεν Χριστόν τον αληθινόν Θεόν ημών, και τους ΑυτούΑγίους, εν λόγοις τιμώντες, εν συγγραφαίς, εν νοήμασιν, εν θυσίαις, εν ναοίς, εν εικονίσμασι».

Αυτή είναι η σύζευξη Θεολογίας και Τέχνης μέσα στη ζωή της Εκκλησίας μας. Η διακήρυξη του προνομίου του ανθρώπου, ως καλλιτεχνήματος του Θεού να ξαναφθάσει στο αρχέτυπον κάλλος της εικόνος, της εικόνος του δημιουργού Του.

ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ 2013
Με πατρικές ευχές
Ο Μητροπολίτης
+ Ο Χίου, Ψαρών και Οινουσσών Μάρκος