ΦΩΤΗΣ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ: Τα Χριστούγεννα πέρα από τη βιτρίνα-Για τον Φώτης Κόντογλου, τα Χριστούγεννα δεν ήταν κοινωνική σύμβαση ούτε εποχικό συναίσθημα.
Επιμέλεια- Γιάννης Παπανικολάου
Ήταν εκκλησιαστικό γεγονός και πνευματικό κάλεσμα. Σε μια εποχή όπου η γιορτή τείνει να μετατραπεί σε θέαμα, ο λόγος του Κόντογλου έρχεται να θυμίσει ότι η Γέννηση του Χριστού δεν χωρά σε βιτρίνες, αλλά στην καρδιά του ανθρώπου που δέχεται να ταπεινωθεί.
Ο Κόντογλου και η ορθόδοξη κοσμοθεωρία
Ο Κόντογλου δεν μιλούσε θεωρητικά για την πίστη. Ζούσε μέσα στην Εκκλησία και έγραφε από αυτήν. Η σκέψη του ήταν βαθιά επηρεασμένη από τη βυζαντινή παράδοση, την πατερική θεολογία και τη λαϊκή ευσέβεια. Τα Χριστούγεννα, όπως τα περιγράφει, δεν είναι ρομαντική αφήγηση αλλά ανατροπή της κοσμικής λογικής: ο Θεός γίνεται άνθρωπος όχι για να εντυπωσιάσει, αλλά για να σώσει.
«Ο Χριστός δεν γεννήθηκε για να μας διασκεδάσει»
Σε άρθρα και δοκίμιά του, ο Κόντογλου τονίζει ότι ο Χριστός δεν γεννήθηκε για να γίνει ένα ακίνδυνο σύμβολο καλής διάθεσης. Γεννήθηκε για να φέρει μετάνοια. Αυτή η θέση διατρέχει το έργο του Ευλογημένο Καταφύγιο, όπου ο συγγραφέας ασκεί κριτική στη θρησκευτικότητα χωρίς θυσία και χωρίς εσωτερικό αγώνα. Εκεί επισημαίνει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος θέλει Χριστούγεννα χωρίς Σταυρό – και γι’ αυτό χάνει και τη χαρά της Αναστάσεως.
Η Γέννηση μέσα από τη βυζαντινή εικόνα
Ο Κόντογλου εξηγεί το νόημα των Χριστουγέννων όχι μόνο με λόγια, αλλά και με εικόνες. Στο έργο του Έκφρασις της Ορθοδόξου Εικονογραφίας αναλύει τη βυζαντινή εικόνα της Γεννήσεως: το σκοτεινό σπήλαιο, το Θείο Βρέφος σπαργανωμένο σαν νεκρός, την Παναγία σιωπηλή, τους ποιμένες μακριά από κάθε κοσμική δόξα. Όλα αυτά, γράφει, δείχνουν ότι η Γέννηση είναι ήδη προανάκρουσμα του Πάθους. Τα Χριστούγεννα δεν είναι ανεξάρτητα από τον Σταυρό.
Χριστούγεννα και δυτικός συναισθηματισμός
Ιδιαίτερα αιχμηρός είναι ο Κόντογλου απέναντι στη δυτική αλλοίωση της εορτής. Σε κείμενα που περιλαμβάνονται στο βιβλίο Πονεμένη Ρωμιοσύνη, κατηγορεί τη Δύση ότι μετέτρεψε τα Χριστούγεννα σε γιορτή συναισθηματικής ευφορίας, αποκομμένης από την ασκητική διάσταση της πίστης. Για τον Κόντογλου, αυτή η «γλυκερή» εκδοχή της γιορτής δεν σώζει τον άνθρωπο· απλώς τον νανουρίζει.
Η μετάνοια ως προϋπόθεση της χαράς
Κεντρική ιδέα στα χριστουγεννιάτικα κείμενα του Κόντογλου είναι η μετάνοια. Χωρίς αυτήν, η χαρά είναι ψεύτικη. Σε άρθρα του που δημοσιεύτηκαν στον εκκλησιαστικό Τύπο και συγκεντρώθηκαν αργότερα σε συλλογές δοκιμίων, επισημαίνει ότι τα Χριστούγεννα δεν είναι στιγμή αυτάρκειας, αλλά στιγμή αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος καλείται να δει το σκοτάδι του για να δεχθεί το Φως.
Το Φως που δεν κραυγάζει
Για τον Κόντογλου, το φως των Χριστουγέννων δεν έχει σχέση με εντυπωσιασμούς. Είναι ήσυχο, υπομονετικό, σταθερό. Έρχεται μέσα στη νύχτα, όπως γράφει χαρακτηριστικά, και δεν ζητά χειροκρότημα. Αυτή η αντίληψη διατρέχει τόσο τα λογοτεχνικά του κείμενα όσο και τις αγιογραφίες του. Το φως του Χριστού δεν καταργεί το σκοτάδι με βία· το μεταμορφώνει.
Χριστούγεννα ως πράξη αντίστασης
Σε μια εποχή μαζικής κουλτούρας, τα Χριστούγεννα του Κόντογλου είναι πράξη αντίστασης. Αντίσταση στην επιφάνεια, στην κατανάλωση, στην πνευματική νωθρότητα. Ο ίδιος πίστευε ότι όποιος ζει αληθινά τα Χριστούγεννα δεν μπορεί να παραμείνει ίδιος. Καλείται να αλλάξει ζωή.
Ένα μήνυμα επίκαιρο όσο ποτέ
Σήμερα, που ο κόσμος βυθίζεται ξανά στη βία και στο μίσος, ο λόγος του Κόντογλου αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Τα Χριστούγεννα δεν είναι διακόσμηση του σκοταδιού, αλλά πρόσκληση εξόδου από αυτό. Και αυτή η έξοδος, όπως μας θυμίζει ο Κόντογλου μέσα από τα βιβλία και τα κείμενά του, περνά αναγκαστικά από την ταπείνωση, τη μετάνοια και την αλήθεια της πίστης.
Μήν αφιέρωμα από το vimaorthodoxias.gr
Τα Χριστούγεννα του Φώτη Κόντογλου δεν είναι παρελθόν. Είναι καθρέφτης του παρόντος και δοκιμασία για το μέλλον της πίστης μας. Αν θέλουμε Χριστούγεννα με Χριστό, ο δρόμος που δείχνει παραμένει ανοιχτός – αλλά απαιτητικός.
