Στις 29 Ιουλίου 2025, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος εκφώνησε στα αγγλικά την κεντρική ομιλία στο παγκόσμιο συνέδριο του Παγκοσμίου Συμβουλίου Θρησκειών υπέρ της Ειρήνης (World Council of Religions for Peace), που πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη.
Η παρέμβασή του εστίασε στις σύγχρονες παγκόσμιες προκλήσεις, τονίζοντας την ανάγκη ενός πνευματικού θεμελίου για την υπέρβασή τους.
Μιλώντας από την Πόλη, «της οποίας οι λίθοι ακόμα φέρουν το αντίλαλο αιώνων, όπου η οικουμένη οριζόταν όχι ως γεωγραφικό μέγεθος, αλλά ως πνευματικός ορίζοντας», ο Πατριάρχης ανέδειξε τον ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ως μάρτυρα της οικουμενικής κλήσης της Ορθοδοξίας.
Η βαθύτερη κρίση της ανθρωπότητας, τόνισε, δεν εντοπίζεται αποκλειστικά στην οικονομική αστάθεια ή την τεχνολογική πρόοδο, αλλά σε μία κυρίαρχη –αν και συνήθως ανομολόγητη– κοσμοθεώρηση: έναν μειωτικό υλισμό που αγνοεί τη ιερότητα ως θεμελιώδη διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Αναφερόμενος στον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης, υπενθύμισε: «Δεν είναι δυνατόν κανείς να φτάσει στο ύψος εκείνο όπου διακρίνεται το φως της αλήθειας, αν δεν αποβάλλει από τα θεμέλια της ψυχής το νεκρό και επίγειο ένδυμα της σάρκας.»
Ο Πατριάρχης περιέγραψε τις συνέπειες αυτής της υλιστικής θεώρησης ως βαθιά υπαρξιακές και κοινωνικές: ενισχύουν την απομόνωση, την εκμετάλλευση και την οικολογική καταστροφή, διαρρηγνύοντας τη σχέση του ανθρώπου με το Ιερό.
Υπογράμμισε ότι ο διαθρησκειακός διάλογος δεν είναι πολυτέλεια, αλλά «επιτακτική αναγκαιότητα, μια πράξη συλλογικής αντίστασης» απέναντι στην παρακμή στον σύγχρονο κόσμο.
Στο πλαίσιο αυτό, παρουσίασε το όραμα της «Κοινής Ιερής Κοσμοθεώρησης», όχι ως ενοποίηση των πίστεων, αλλά ως κοινό έδαφος όπου οι διαφορετικές θρησκευτικές εμπειρίες και δόγματα συγκλίνουν για να αντισταθούν στη μειωτική υλιστική θεώρηση. Η πρόταση αυτή στηρίζεται σε τέσσερις πυλώνες:
Το Ιερό ως απόλυτη πραγματικότητα που ενώνει μέσω της αγάπης, της συμπόνιας και του ελέους
Ο Άνθρωπος ως ον κατ’ ουσίαν σχεσιακό, που ολοκληρώνεται μέσω των αρετών της Αγάπης
Η Κοινωνία ως «ολότητα ολοκληρωμένων ανθρώπων», με θεμέλια την αμοιβαιότητα στους θεσμούς της οικογένειας, της παιδείας και της οικονομίας
Η Γη και το οικοσύστημά της ως ιερό, άξιο σεβασμού μέσω βιώσιμων πρακτικών
Ο Πατριάρχης επεσήμανε επίσης τη σημασία της γεφύρωσης πίστης και επιστήμης, κάνοντας αναφορά στη σύγχρονη φυσική και τη βιολογία, ως μέσα αμφισβήτησης των μηχανιστικών προτύπων και ανάδειξης μιας «νέας φιλοσοφίας» που ενώνει τον επιστημονικό και το πνευματικό κόσμο.
Αναφερόμενος στις δύο επείγουσες κρίσεις της εποχής, την κρίση χρέους και την άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης, τόνισε την κοινή τους ρίζα: την αφαίρεση κάθε νοήματος και την εργαλειακή θεώρηση του ανθρώπου. Η κρίση χρέους, σημείωσε, υποδουλώνει έθνη και αρνείται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να μετατρέψει τον άνθρωπο σε ένας σύνολο δεδομένων, απειλώντας την ελευθερία και τη δημιουργικότητά του.
Ο Πατριάρχης κάλεσε τις θρησκευτικές κοινότητες να προτείνουν θετικές εναλλακτικές: αλληλεγγύη και δικαιοσύνη απέναντι στην οικονομική κρίση και υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απέναντι στην τεχνολογική παντοδυναμία που στερεί την ταυτότητα στους ανθρώπους. Επεσήμανε την ανάγκη μιας ηθικής της τεχνολογίας βασισμένης στη συμπόνια, την υπευθυνότητα και τον σεβασμό.
Κλείνοντας, αναφέρθηκε στην ιστορική πολυγλωσσία της ανθρωπότητας ως απόηχο της βιβλικής Βαβέλ, προτείνοντας την «Κοινή Ιερή Κοσμοθεώρηση» ως μια μετα-γλωσσική πνευματική ενότητα – όχι με στόχο την κατάργηση των διαφορών, αλλά την εύρεση μιας κοινής γλώσσας, ιερής, για την αντιμετώπιση των κοινών προκλήσεων.
Υπενθύμισε στους παρευρισκόμενους ότι η αληθινή ενότητα δεν προκύπτει από τη θεολογική ομοφωνία, αλλά από την κοινή πράξη: «Συναντιόμαστε ουσιαστικά όχι όταν συμπίπτουν οι θεολογίες μας, αλλά όταν οι κοινότητές μας μοιράζονται ψωμί με τον πεινασμένο, φροντίζουν τον άρρωστο, υπερασπίζονται τον αδικημένο. Η ενότητα σφυρηλατείται στην κοινή αντίσταση στις δυνάμεις που επιχειρούν να σβήσουν το ανθρώπινο μας πρόσωπο.»
Καταλήγοντας, κάλεσε σε παγκόσμια ηθική εγρήγορση: «Δεν καλούμαστε να συνθέσουμε μια νέα παγκόσμια θρησκεία. Καλούμαστε, ο καθένας από τη σκοπιά της πίστης του, να συγκροτήσουμε μια παγκόσμια συμμαχία, μια προφητική μαρτυρία που θα κρατήσει ανοικτό έναν κοινό ορίζοντα, όπου θα κάνουμε την υπέρβαση, σε έναν κόσμο που απειλείται με ασφυξία μέσα στα στενά όρια της ύλης.»
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος κατέληξε υπενθυμίζοντας ότι η αληθινή ειρήνη δεν θεμελιώνεται μόνο στην κοινή πίστη, αλλά κυρίως στην κοινή αγάπη για τον άνθρωπο και στον σεβασμό προς το Μυστήριο του Ενός Θεού.
Μετάφραση από αγγλικά: Κωνσταντίνος Μενύκτας / Φωτό: Νίκος Παπαχρήστου
