Οικουμενικός Πατριάρχης: Η ελληνική γλώσσα, ως ζωντανή κιβωτός μνήμης, παιδείας και πνευματικού πολιτισμού, βρέθηκε στο επίκεντρο των εκδηλώσεων στην Κωνσταντινούπολη για την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας.
Ρεπορτάζ : Γιάννης Παπανικολάου
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος παρέστη και απηύθυνε χαιρετισμό στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο ιστορικό κτήριο της Αστικής Σχολής Γαλατά, με την ομογένεια παρούσα και με ισχυρό συμβολισμό για τη συνέχεια του Ελληνισμού στην Πόλη.
Η παρουσία του Πατριάρχη και το μήνυμά του, όπως αποτυπώνονται και στη δημόσια ενημέρωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, επανέφεραν στο προσκήνιο μια ουσία που δεν είναι καθόλου θεωρητική: ότι η γλώσσα δεν είναι μόνο λέξεις, αλλά τρόπος σκέψης, ήθος, πνευματική ταυτότητα και πολιτισμική επιβίωση.
Ο Παναγιώτατος μίλησε για την ελληνική ως «μητρική γλώσσα του πνεύματος», υπογραμμίζοντας ότι «προσέφερε πάμπολλα και ανεκτίμητα στον παγκόσμιο πνευματικό πολιτισμό, στα γράμματα και τις επιστήμες». Πρόκειται για διατύπωση με βάρος, διότι δεν αφορά απλώς την αρχαιότητα, αλλά τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική γλώσσα λειτούργησε ως γέφυρα: από τη φιλοσοφική σκέψη στην επιστημονική ορολογία, από την παιδεία στην Εκκλησία, από την πολιτισμική παραγωγή στη διαχρονική επίδραση.
3.500 χρόνια παρουσίας: η σπάνια «συνέχεια» μιας γλώσσας
Η ελληνική συγκαταλέγεται στις αρχαιότερες καταγεγραμμένες γλώσσες του κόσμου με τόσο μακρά και τεκμηριωμένη συνέχεια. Τα πρώτα γραπτά τεκμήρια ανάγονται στη μυκηναϊκή εποχή (Γραμμική Β΄), περίπου στον 14ο-13ο αιώνα π.Χ. Με απλά λόγια, μιλάμε για περίπου 3.400–3.500 χρόνιαιστορικής καταγραφής. Και εδώ βρίσκεται η ιδιαιτερότητα: η ελληνική δεν είναι «μουσειακό» απολίθωμα· εξελίχθηκε, άλλαξε μορφές, κράτησε όμως πυρήνα, δομή, έννοιες και μια παράδοση που φτάνει ως τη σύγχρονη εποχή.
Η διεθνής επιρροή της είναι μετρήσιμη: χιλιάδες ελληνικές και ελληνογενείς λέξεις βρίσκονται στην ορολογία της ιατρικής, των μαθηματικών, της φυσικής, της φιλοσοφίας και των κοινωνικών επιστημών. Όταν μια γλώσσα παράγει όρους που υιοθετούνται παγκοσμίως, αυτό σημαίνει ότι παράγει και τρόπο σκέψης.
Η ελληνική ως «άξονας» της χριστιανικής θεολογίας
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη σχέση ελληνικής γλώσσας και θεολογίας: δεν ήταν «τυχαίο», όπως σημείωσε, ότι η ελληνική κατέστη η αξονική γλώσσα της χριστιανικής θεολογίας. Μέσα από αυτήν, η Εκκλησία διατύπωσε την πίστη της, άνοιξε δρόμους διαλόγου με τον κόσμο, και απευθύνθηκε πέρα από στενά όρια. Η σύνθεση φιλοσοφικής ορολογίας και θεολογικού περιεχομένου ήταν δύσκολη, όμως οι Πατέρες της Εκκλησίας —όπως τόνισε— κατάφεραν να αξιοποιήσουν τα εργαλεία της γλώσσας χωρίς να προδώσουν την πνευματική εμπειρία που μετέφεραν.
Αυτή η διάσταση δεν αφορά μόνο τους θεολόγους. Αφορά την ισχύ μιας γλώσσας να εκφράζει αφηρημένες έννοιες με ακρίβεια: πρόσωπο, φύση, ουσία, ενέργεια, λόγος. Εκεί ακριβώς φαίνεται γιατί η ελληνική διατηρεί διεθνή αξία: δεν είναι μόνο «παράδοση», είναι και λειτουργικό όργανο βαθιάς σκέψης.
Η Εκκλησία, η ομογένεια και η παιδεία ως φορείς διατήρησης
Ο Πατριάρχης υπογράμμισε και τον ιστορικό ρόλο της Εκκλησίας στη διάσωση και διάδοση της ελληνικής: σχολεία, ακαδημίες, λατρευτική ζωή, υμνολογία, θεολογία. Σε κοινωνίες όπου οι πολιτικές συνθήκες άλλαζαν δραματικά, η γλώσσα παρέμεινε νήμα συνέχειας. Κι αυτό το νήμα δεν το κράτησε μόνο το κράτος ή οι θεσμοί, αλλά και κοινότητες, ενορίες, δάσκαλοι, οικογένειες.
Στο ίδιο πλαίσιο, οι δομές της ελληνικής πολιτείας στο εξωτερικό στηρίζουν αντίστοιχες δράσεις, με κομβικό ρόλο του Υπουργείου Εξωτερικών σε ζητήματα ομογένειας, πολιτιστικής διπλωματίας και εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών. Η ελληνική γλώσσα στην Πόλη δεν είναι απλώς αντικείμενο «εορτασμού», αλλά καθημερινός αγώνας συνέχειας.
Παγκόσμια πολιτισμική κληρονομιά — όχι μόνο ελληνική υπόθεση
Η ελληνική γλώσσα έχει διεθνή αναγνώριση ως φορέας πολιτισμού, καθώς η κλασική γραμματεία, η φιλοσοφία και η επιστημονική σκέψη επηρέασαν την Ευρώπη και τον κόσμο επί αιώνες. Σε αυτό το σημείο, έχει σημασία και η οπτική διεθνών οργανισμών, όπως η UNESCO, που συνολικά προβάλλει τη γλωσσική και πολιτισμική κληρονομιά ως πυλώνα ταυτότητας και παιδείας.
Στην πράξη, η ελληνική δεν είναι «κλειστό κλαμπ». Είναι γλώσσα που έδωσε λέξεις στον κόσμο και συνεχίζει να δίνει έννοιες, ακόμη και στη σύγχρονη εποχή της τεχνολογίας. Η διατήρησή της δεν αφορά μόνο νοσταλγία, αλλά την ικανότητα της κοινωνίας να κρατά ρίζες και να παράγει σκέψη με βάθος.
Μια γλώσσα για το αύριο
Το μήνυμα του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, με αναφορές στη Ρωμιοσύνη και στην οικουμενικότητα του ελληνικού πνεύματος, αποκτά ιδιαίτερο βάρος σε μια εποχή όπου οι γλώσσες συμπιέζονται, απλοποιούνται ή αντικαθίστανται από «έτοιμους κώδικες» επικοινωνίας. Η ελληνική επιβιώνει γιατί εξελίσσεται, διδάσκεται, γράφεται, ψάλλεται, συζητιέται. Και επειδή παραμένει εργαλείο που μπορεί να χωρέσει και τη λογική και το μυστήριο, και την επιστήμη και την πίστη.
Όσο οι νέες γενιές συνεχίζουν να μαθαίνουν, να διαβάζουν και να παράγουν λόγο, η ελληνική θα συνεχίσει να βρίσκεται στον κόσμο — όχι ως ανάμνηση, αλλά ως ζωντανή δύναμη πολιτισμού.
