Δράμα: Το παλαιότερο σωζόμενο διατηρητέο κτίριο στην περιοχή, χτίστηκε κατά τον 10ο αιώνα μαζί με τα τείχη. Η ανακάλυψη που επιβεβαιώνει την ελληνικότητα της Μακεδονίας.
Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ
Nέος κύκλος εργασιών αναμένεται να ξεκινήσει το προσεχές διάστημα με πρωτοβουλία του Υπουργείου Πολιτισμού στον βυζαντινό Ιερό Ναό Αγίας Σοφίας της Δράμας με σκοπό τη δομική και μορφολογική αποκατάσταση του ναού, προκειμένου να αναδειχθεί η μορφή του έτσι όπως είχε διασωθεί έως τον 19ο αιώνα. Οι εργασίες μετά και την ολοκλήρωση των ανασκαφικών εργασιών -χάρη στις οποίες αποκαλύφθηκαν στοιχεία του ναού που ανάγονται στην παλαιοχριστιανική περίοδο- αφορούν επεμβάσεις σε επιλεγμένα σημεία βάσει των δεδομένων που προέκυψαν από την ανασκαφική διερεύνηση. Το έργο, προϋπολογισμού 1.084.000 ευρώ, χρηματοδοτείται από το Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης-ΕΣΠΑ 2021-2027. Μετά την ολοκλήρωση και του νέου κύκλου των εργασιών ο ιστορικός αυτός ναός της Αγίας Σοφίας αναμένεται να παραδοθεί πλήρως αποκαταστημένος για τις λατρευτικές ανάγκες των πιστών της Δράμας. Σήμερα, λειτουργεί ως ενοριακός ναός της Μητρόπολης Δράμας, χρήση που προβλέπεται να διατηρήσει και στο μέλλον.
Ο ναός είναι το παλαιότερο σωζόμενο διατηρητέο κτίριο στη Δράμα. Κτίστηκε στο υψηλότερο μέρος της πόλης κατά τη διάρκεια του 10ου αιώνα μαζί με τα τείχη της πόλης, καθώς οι ίδιοι λίθοι χρησιμοποιήθηκαν και στην κατασκευή του ναού. Η εκκλησία ήταν πιθανώς αφιερωμένη στη Θεοτόκο. Ανεγέρθηκε επάνω στα ερείπια μιας μεγαλύτερης τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής που τα λείψανά της αποκαλύφθηκαν κατά τις εργασίες διαμόρφωσης του αύλειου χώρου. Ως προς την αρχιτεκτονική ο ναός διατηρεί ομοιότητες με εμβληματικά μνημεία της βυζαντινής ναοδομίας, όπως η Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης και η Κοίμηση της Θεοτόκου στη Νίκαια της Βιθυνίας (Μικρά Ασία), ενώ καταδεικνύει επιδράσεις από τα δύο σπουδαιότερα κέντρα της αυτοκρατορίας: την Κωνσταντινούπολη και την Θεσσαλονίκη. Οι συνθήκες ανέγερσης του μνημείου είναι άγνωστες, η οικοδόμησή του όμως συμπίπτει με μία περίοδο μεγάλης ακμής του Βυζαντίου, στη διάρκεια της οποίας στο θρόνο βρίσκονταν μια σειρά από σπουδαίους αυτοκράτορες της Δυναστείας των Μακεδόνων: από τον Λέοντα ΣΤ’ τον Σοφό έως τον Βασίλειο Β´ τον Βουλγαροκτόνο. Εικάζεται ότι ο εν λόγω ναός μετατράπηκε σε τζαμί από τους Τούρκους το 1430 και ονομαζόταν «Μπέη Τζαμί». Σύμφωνα με άλλη μαρτυρία -που και αυτή δεν είναι τεκμηριωμένη- η μετατροπή έλαβε χώρα κατά την περίοδο, όπου στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης ήταν ο Σουλτάνος Μουράτ Α΄(1359-1389). Στη νότια πλευρά του ναού οικοδομήθηκε -κατά το πρότυπο του τρούλλου-οκταγωνικός μιναρές, ο οποίος χρησιμεύει σήμερα ως κωδωνοστάσιο.
ΙΕΡΑ ΚΕΙΜΗΛΙΑ
Την περίοδο 1902-1910 και επί αρχιερατείας του Μητροπολίτη Δράμας Αγίου Χρυσοστόμου και μετέπειτα μάρτυρα Μητροπολίτη Σμύρνης, ο π. Θεμιστοκλής Χατζησταύρου, αρχιδιάκονος και πρωτοσύγκελλος της Ιεράς Μητρόπολης Δράμας, διενήργησε ανασκαφές πίσω από την κόγχη του ιερού βήματος του ναού ο οποίος λειτουργούσε τότε ως τζαμί, ύστερα από την άδεια που του παραχώρησε ο Τούρκος ιερωμένος της περιοχής. Χάρη σε αυτές τις εργασίες ήρθαν στο φως δισκοπότηρα, θυμιατά, κανδήλες και άλλα ιερά σκεύη, τα οποία κατόπιν τοποθετήθηκαν σε ειδικό χώρο στην Ιερά Μητρόπολη Δράμας. Επίσης ο π. Θεμιστοκλής εντόπισε στον αύλειο χώρο του ναού μαρμάρινη πλάκα, την οποία αναποδογύρισε και με έκπληξη διάβασε την ακόλουθη ημικατεστραμμένη επιγραφή: «…ΕΝ ΚΟΥΡΟΠΑΛΑΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΤΕ ΦΗΜΗ ΤΟΥ ΜΑΝΙΑΚΗ. ΦΕΡΕΙ ΚΑΙ ΗΣ ΔΙΑΓΡΑΦΗΣ ΤΟΝ ΤΥΠΟΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΕΙΣ ΣΩΤΗΡΙΑΝ. ΕΝ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ ΜΑΝΟΥΗΛ ΚΟΜΝΗΝΟΥ».
Η ανακάλυψη αυτή συγκλόνισε τον π. Θεμιστοκλή όσο και τον τότε μητροπολίτη Χρυσόστομο. Με αποτέλεσμα το γεγονός αυτό -που αποτελούσε αδιάψευστη επιβεβαίωση της ελληνικότητας της Μακεδονίας- να δημοσιευθεί ως είδηση τις επόμενες ημέρες στην εφημερίδα «ΑΛΗΘΕΙΑ» της Θεσσαλονίκης. Τόσο ο εθνομάρτυρας μητροπολίτης Χρυσόστομος αλλά και ο π. Θεμιστοκλής Χατζησταύρου δεν σταμάτησαν στιγμή να μεριμνούν για τη διάσωση και τη διαφύλαξη όσο το δυνατόν περισσότερων εκκλησιαστικών και αρχαιολογικών κειμηλίων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ενεργούσαν για τη συγκέντρωση, διαφύλαξη και δημοσίευση όσων επιγραφών κατάφερναν να εντοπίσουν. Κατά την πρώτη βουλγαρική κατοχή της Δράμας (1912-1913) οι Βούλγαροι σχεδίαζαν να μετατρέψουν την Αγία Σοφία σε μουσείο -γεγονός που προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση του τότε Μητροπολίτη Δράμας Αγαθαγγέλου. Μετά την απελευθέρωση της Δράμας από τους Βούλγαρους ο ναός αποδόθηκε και πάλι στην ορθόδοξη χριστιανική λατρεία. Το 1922, ο ναός αφιερώθηκε στη Σοφία του Θεού από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στη Δράμα.
Ο Ναός της Αγίας Σοφίας -εξαίρετο δείγμα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής -πρέπει να ήταν αρχικά χτισμένος στο υψηλότερο σημείο της περιοχής, το επίπεδο του οποίου ήταν τότε αρκετά χαμηλότερο από το σημερινό. Μεταγενέστερες επιχωματώσεις συντέλεσαν στην άνοδο του επιπέδου, με αποτέλεσμα να «βυθιστεί» το κτίσμα στο έδαφος και να ενισχυθεί έτσι η στατικότητά του. Αυτός ήταν ίσως και ο λόγος που το κτίριο έμεινε αλώβητο από το φοβερό σεισμό του 1829, ο οποίος ισοπέδωσε ολοκληρωτικά τη Δράμα. Βεβαίως ο ναός, έτσι όπως διασώζεται σήμερα, είναι προϊόν διαδοχικών οικοδομικών φάσεων, οι οποίες ξεκίνησαν -καθώς φαίνεται- από τα βυζαντινά ακόμη χρόνια. Πρόκειται για τρουλλαίο, μεταβατικού τύπου ναό με περίστωο. Ο ναός έχει σχεδόν τετράγωνο σχέδιο με εσωτερικό μήκος 13,40 μ. και πλάτος 10,46 μ. Η αρχική τοιχογραφία που απεικονίζει την Κοίμηση της Θεοτόκου, ζωγραφισμένη κατά την κατασκευή του ναού και καλυμμένη με κονίαμα κατά την οθωμανική εποχή, σώζεται στο ιερό. Υπάρχει επίσης στο νάρθηκα και μια μεγάλη τοιχογραφία του 1917, στην οποία απεικονίζονται σκηνές από τη Δευτέρα Παρουσία.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
