Η ανεξάρτητη και αυτόνομη οντότητα του Αγίου Όρους αποτελείται από 20 μονές από τις οποίες οι 17 είναι Ελληνικές, μία Ρωσική, μία Σέρβικη και μία Βουλγάρικη.
Παρόλο που η χερσόνησος ανήκει στην Ελλάδα, το Άγιο Όρος είναι αυτόνομο και εξουσιάζεται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο στην Κωνσταντινούπολη. Η Ιερή Κοινότητα εδρεύει στις Καρυές, έναν οικισμό που βρίσκεται στη μέση περίπου της χερσονήσου, χτισμένος σε πλαγιά που ατενίζει τη θάλασσα.
Εκεί είναι υποχρεωμένοι όλοι οι επισκέπτες να δηλώσουν την άφιξή τους.
Με την αυστηρή εφαρμογή του «άβατου» μόνο άνδρες επιτρέπεται να εισέλθουν στην ιερή περιοχή και απαιτείται προηγούμενα γραπτή άδεια από το Γραφείο Προσκυνητών Θεσ/νίκης (Εγνατία 109, τηλ. 2310/252575).
Εκτός από τις μονές στο Άγιο Όρος υπάρχουν και δώδεκα σκήτες, μοναστικοί οικισμοί με μορφή χωριών, κελιά, κατοικίες μοναχών με αγροτική περιοχή γύρω τους και Ησυχαστήρια, γι’ αυτούς που ζουν αποτραβηγμένοι από τον κόσμο.
Μοναστήρια που είναι πραγματικά φρούρια, χτισμένα στους ανεμοδαρμένους βράχους του Άθω, προπύργια που στάθηκαν αγέρωχα απέναντι στον ασεβή εισβολέα, αλλά και σκιερά και ήρεμα περιβόλια, καταφύγια περισυλλογής και διαλογισμού, ένας παράδεισος της ψυχής και του νου, ένας τόπος αγάπης.
Τα μοναστήρια ακολουθώντας το οδοιπορικό μας και ξεκινώντας από βορειοδυτικά όπως ερχόμαστε από Ουρανούπολη είναι τα παρακάτω:
1. Μονή Ζωγράφου, χτισμένη σε δασώδη τοποθεσία, μισή ώρα από τη θάλασσα, τον 10ο αιώνα από το μοναχό Γεώργιο, ζωγράφο στο επάγγελμα, απ’ όπου προήλθε και το όνομά της. Τιμάται στη μνήμη του Αγίου Γεωργίου και μεταξύ των κειμηλίων της είναι και η αχειροποίητη εικόνα του Αγίου Γεωργίου. Στη μονή αυτή μονάζουν συνήθως μοναχοί που κατάγονται από τη Βουλγαρία.
2. Μονή Κωνσταμονίτου, χτισμένη μέσα στο δάσος, 25 λεπτά από τη θάλασσα, τον 11ο αιώνα από μοναχό που ήρθε από την Κασταμανή της Παφλαγονίας. Το σημερινό μοναστήρι όμως είναι του 19ου αιώνα γιατί καταστράφηκε επανειλημμένα και χτίστηκε για τέταρτη φορά το 1867. Τιμάται στη μνήμη του πρωτομάρτυρα Στέφανου.
3. Μονή Δοχειαρίου, χτισμένη δίπλα στη θάλασσα στη νοτιοδυτική πλευρά του Αγίου Όρους το 966 από τον Όσιο Ευθύμιο και, επειδή καταστράφηκε από τους πειρατές, ξαναχτισμένη και τοιχογραφημένη επίσης από ζωγράφους της Κρητικής σχολής το 1578. Τιμάται στη μνήμη των Αρχαγγέλων, αλλά στη μονή τιμάται και η Θεοτόκος με την επωνυμία «Γοργοεπήκοος».
4. Μονή Ξενοφώντα, χτισμένη δίπλα στη θάλασσα, στη βορειοδυτική πλευρά της χερσονήσου τον 10ο αιώνα από τον Όσιο Ξενοφώντα. Είναι γνωστή για τις περίφημες ψηφιδωτές εικόνες του 11ου αιώνα και τις τοιχογραφίες της. Τιμάται στη μνήμη του Αγίου Γεωργίου.
5. Μονή Παντελεήμονος, χτισμένη πάνω στη θάλασσα, στη μέση της παραλίας ανάμεσα στο λιμάνι της Δάφνης και στη Μονή Ξενοφώντα, τον 12ο αιώνα από Ρώσους μοναχούς. Το μοναστήρι, που είναι σα μια μικρή πολιτεία, έχει στη μέση το ναό της Αγίας Σκέπης που είναι η μεγαλύτερη εκκλησία του συγκροτήματος με 8 τρούλους και το καμπαναριό της έχει 33 καμπάνες. Τιμάται στη μνήμη του Αγίου Παντελεήμονα.
6. Μονή Ξηροποτάμου, χτισμένη σε μικρό οροπέδιο πάνω από τη Δάφνη (το κύριο λιμάνι του Αγίου Όρους) στη νοτιοδυτική πλευρά του Αγίου Όρους τον 10ο αιώνα από τον Όσιο Παύλο και τοιχογραφημένη στο τέλος του 18ου αιώνα. Τιμάται στη μνήμη των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων. Η μονή έχει δεκαέξι παρεκκλήσια και διαθέτει τη μεγαλύτερη συλλογή εικόνων. Μεταξύ των κειμηλίων της συγκαταλέγεται και ένα μεγάλο τεμάχιο Τιμίου Ξύλου, δώρο του Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου.
7. Μονή Σίμωνος Πέτρας, χτισμένη σαν πύργος πάνω σ’ ένα βράχο ακριβώς πάνω από τη θάλασσα, με υψόμετρο 330 μέτρων, τον 14ο αιώνα από το μοναχό Σιμών. Έχει επτά ορόφους και δίπλα της ακριβώς βρίσκεται το υδραγωγείο του μοναστηριού, λίγο δε δεξιότερα το μεγαλύτερο φωτοβολταϊκό πάρκο του Αγίου Όρους που τροφοδοτεί με ηλιακή ενέργεια το μοναστήρι. Τιμάται στη μνήμη της Γέννησης του Χριστού.
8. Μονή Οσίου Γρηγορίου, χτισμένη πάνω στη θάλασσα τον 13ο αιώνα από τον Όσιο Γρηγόριο στη θέση που στην αρχαιότητα ήταν χτισμένος ο ναός του Ποσειδώνα. Είναι το καλύτερα οργανωμένο μοναστήρι και λίγο ψηλότερα απ’ αυτό βρίσκεται η δεξαμενή νερού ενώ αρκετά ψηλότερα ορισμένα συστήματα ενέργειας. Τιμάται στη μνήμη του Αγίου Νικολάου.
9. Μονή Διονυσίου, χτισμένη σε βράχο ύψους 80 μέτρων, κοντά στη θάλασσα, στη νοτιοδυτική πλευρά του Αγίου Όρους τον 14ο αιώνα από τον Όσιο Διονύσιο. Καταστράφηκε από πυρκαγιά το 1535 και ξανακτίσθηκε από τον θεοβόδα Ιωάννη Πέτρο από τη Μολδαβία, διακοσμήθηκε δε με τοιχογραφίες Κρητών ζωγράφων στα μέσα του 16ου αιώνα. Τιμάται στη μνήμη του Γενεσίου του Τιμίου Προδρόμου.
10. Μονή Αγίου Παύλου, το νοτιότερο μοναστήρι στη δυτική πλευρά της χερσονήσου, χτισμένο στους πρόποδες του Άθω, τον 10ο αιώνα στη θέση που το 337 υπήρχε η μονή των Εισοδείων της Θεοτόκου. Είναι το πιο παραδοσιακό μοναστήρι και το καθολικό της μονής είναι όλο από σκαλιστό μάρμαρο.
