Μητροπολίτης Καστορίας: Τα Καραβαγγέλεια γενικά
Του Μητροπολίτη Καστορίας Καλλινίκου
Τα Καραβαγγέλεια είναι ένας θεσμός που εγκαινιάσθηκε πριν από τέσσερα χρόνια και αποτελούν την φωνή της Ιεράς Μητροπόλεώς μας σε θέματα κοινωνικά, ιστορικά και πολιτισμικά.
Θελήσαμε να τα αφιερώσουμε στον θρυλικό Μητροπολίτη Καστορίας Γερμανό Καραβαγγέλη, ο οποίος προσέφερε τα πάντα στην Καστοριά και η Καστοριά του οφείλει εν μέρει την ελευθερία της.
Ας σημειωθεί ότι την θεολογική φωνή της Μητροπόλεώς μας, πέραν του καθημερινού ποιμαντικού μας έργου, εκφράζει το Θεολογικό μας Σεμινάριο, που πραγματοποιείται κατ᾽ έτος τον μήνα Νοέμβριο.
Στα πλαίσια των Καραβαγγελείων διοργανώνονται κατ᾽ έτος εκδηλώσεις με κεντρικό θέμα ιστορικό, πολιτισμικό και κοινωνικό.
Σκοπός και στόχος μας δεν είναι μόνον η ενημέρωση του λαού, αλλά και η διεξοδική αντιμετώπιση ζητημάτων, η κατάθεση προτάσεων και οι εφαρμογές προς εξεύρεση λύσεων.
Παράδειγμα αποτελεί η κοινωνικού χαρακτήρα εκδήλωση «Ψυχική υγεία και κοινωνική μόνωση», η οποία απέφερε στην Καστοριά την 1η Δομή, το Κέντρο Ημέρας Ολικής Φροντίδας για την Άνοια.
Δ´ Καραβαγγέλεια: Το θέμα
Το θέμα «Καστοριά και Μετέωρα» προέκυψε από μια συζήτηση που είχαμε με την Υπουργό Πολιτισμού κ. Λίνα Μενδώνη κατά την πρώτη επίσκεψή μας στο Γραφείο της. Μιλώντας για την ανάγκη προώθησης των προσκυνηματικών περιηγήσεων με βάση τα εκκλησιαστικά, και όχι μόνον, μνημεία της, της ανέφερα την ιδέα ότι «η Καστοριά μπορεί να γίνει μικρά Μετέωρα». Εννοούσα ως προς την επισκεψιμότητα, αφού η Καστοριά έχει την δική της ταυτότητα. Η κ. Υπουργός συμφώνησε.
Αυτή η συνευδοκία της μας έδωσε την έμπνευση και την δύναμη να αφιερώσουμε τα Δ´ Καραβαγγέλεια σε αυτό το ιστορικό και πολιτισμικό θέμα, που έχει έντονο αναπτυξιακό πρόσημο, με την φιλοδοξία να γίνει μια αρχή σημαντικής κοινής προσπάθειας ανάδειξης της Καστοριάς σε προορισμό προσκυνηματικών περιηγήσεων.
Στο θέμα αυτό ανιχνεύουμε την ιστορική και πολιτισμική σχέση της Καστοριάς με τα Μετέωρα στο παρελθόν, και ευελπιστούμε στην διατήρηση ή και τήναύξηση της σύζευξης αυτής στο παρόν και το μέλλον.
Στο θέμα αυτό εντάξαμε και τις Πρέσπες, γιατί αποτελούν έναν ενιαίο γεωγραφικό, ιστορικό, πολιτισμικό και πνευματικό χώρο με την Καστοριά.
Στο θέμα μας περιελάβαμε και την Φθιώτιδα, και συγκεκριμένα την Υπάτη, η οποία συνδέεται με τα Μετέωρα, λόγω του Αγίου Αθανασίου του Μετεωρίτου. Δεν μπορώ, βεβαίως, να αποκρύψω και την σύνδεση των δύο Μητροπόλεων Καστοριάς και Φθιώτιδος λόγω του Καστοριανού Μητροπολίτου Φθιώτιδος κ. Συμεών, με τον οποίον ο Μητροπολίτης Καστορίας διατηρεί άριστες σχέσεις.
Και άλλοι λόγοι, πραγματολογικοί, γεωγραφικοί και πρακτικοί συντείνουν στην σύνδεση των περιοχών αυτών με το θέμα μας.
Ακόμη, πρόσωπα, γεγονότα και τεχνικά έργα ενισχύουν την σημασία του φετινού θέματος και θα ενισχύσουν τις προσκυνηματικές περιηγήσεις στην Καστοριά και την Επαρχία της. Για παράδειγμα:
Ο δεύτερος Κτίτωρ των Μετεώρων, ο άγιος Ιωάσαφ. Πρόκειται για τον Ιωάννη Ούρεση Παλαιολόγο, ο οποίος σε ηλικία 10 ετών αναγορεύθηκε αντιβασιλέας του πατέρα του Συμεών στην Καστοριά και αργότερα εκάρη μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ, και εξελίχθηκε σε δεύτερο κτίτορα των Μετεώρων. Εκφωνήθηκε ξεχωριστή εμπεριστατωμένη εισήγηση στα πλαίσια των φετινών Καραβαγγελείων.
Η επαναλειτουργία του Ιερού Ναού ΤαξιαρχώνΜητροπόλεως μετά την συντήρησή του.
Η επαναλειτουργία του Καθολικού της Ιεράς Μονής Παναγίας Μαυριωτίσσης, επίσης μετά την συντήρησή της.
Η παράδοση στην κυκλοφορία όλων των τμημάτων του αυτοκινητόδρομου Ε65, με τον οποίον η διαδρομή μέχρι τα Μετέωρα, την Φθιώτιδα και την Αθήνα γίνεται αποκλειστικά με αυτοκινητόδρομο ταχείας κυκλοφορίας και συντομεύεται, όσον αφορά τα λεωφορεία, για μία ώρα.
Και όσον αφορά αποκλειστικά τα Μνημεία, προστίθεται και το γεγονός ότι στην θέση της Υπουργού Πολιτισμού βρίσκεται η κ. Λίνα Μενδώνη, η οποία είναι αποτελεσματική και παρουσιάζει εξαιρετικό και πλούσιοέργο, κατά γενική ομολογία.
Δ´ Καραβαγγέλεια «Καστοριά και Μετέωρα»: Οι στόχοι
Οι βραχυπρόθεσμοι στόχοι είναι η έναρξη των προσκυνηματικών περιηγήσεων και η αύξηση της επισκεψιμότητας στην Καστοριά και την Επαρχία της.
Η ανάπτυξη του τετραπτύχου: ανάδειξη των εκκλησιαστικών μνημείων, προβολή τους, πρόσβαση σε αυτά και λειτουργία τους για τους επισκέπτες.
Και ο μακροπρόθεσμος στόχος, ή καλύτερα το όραμα που μας καθοδηγεί, είναι η ανακαίνιση της πόλεως σε κάθε επίπεδο ως ζωντανής Βυζαντινής πόλης Αρχόντισσας.
Η πρώτη επαφή μου με το θέμα
Ένα από τα πρώτα ζητήματα με τα οποία ήρθα αντιμέτωπος όταν ήρθα στην Καστοριά ήταν η ανάπτυξη του Θρησκευτικού τουρισμού. Αυτό το ζήτημα τέθηκε σε μένα, ως Μητροπολίτη, από πολλούς και πολλαπλώς. Τέθηκε ως μια εναλλακτική και αναγκαία λύση στην κρίση απασχόλησης και ανεργίας και στην γενικότερη κατάσταση της πόλης που καταρρέει και εγκαταλείπεται από τους νέους.
Και έκανα τις πρώτες σκέψεις μου, οι οποίες νομίζω έχουν μια αξία, διότι έγιναν με καθαρό μυαλό, χωρίς αγκυλώσεις και υστεροβουλίες. Έχουν παρέλθη σχεδόν πέντε χρόνια από τότε, και βλέπω ότι ήταν σκέψεις ορθές, εφαρμόσιμες και τελέσφορες. Φαίνεται όμως ότι χρειάζεται χρόνος για να ωριμάσουν και στην σκέψη των άλλων φορέων. Στις πρώτες μου εκείνες σκέψεις θα επανέλθω, γιατί ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και σε αυτό που επιθυμούμε, και δεν είναι στοχαστικές ή ουτοπικές.
Τέθηκε λοιπόν σε μένα από την αρχή το θέμα της ανάπτυξης της πόλης με βάση τον λεγόμενο θρησκευτικό τουρισμό.
Ορισμός της ανάπτυξης
Ως Μητροπολίτης εννοώ και βλέπω την ανάπτυξη με δύο όψεις:
Η μία, είναι η ωφέλεια η πνευματική. Η πνευματική ωφέλεια πρώτα των Καστοριανών. Η πνευματική ωφέλεια και των περιηγητών, επισκεπτών και προσκυνητών. Ευνόητον είναι ότι από την πνευματική ωφέλεια προκύπτει και η κοινωνική και η ψυχολογική ωφέλεια.
Η δεύτερη όψη είναι η ευημερία. Η βελτίωση της ζωής της Επαρχίας και της Καστοριάς.
Εάν η ανάπτυξη των προσκυνηματικών περιηγήσεων φέρει ως αποτέλεσμα την οικονομική ανάπτυξη και την εύρεση εργασίας σε νέους ανθρώπους (ως ειδικών επιστημόνων, ως ξεναγών, ως φυλάκων μνημείων, ως καταστηματαρχών, ως εργαζομένων κλπ) αυτό θα ήταν μια πολύ θετική εξέλιξη.
Προσκυνηματικές Περιηγήσεις στην Καστοριά
Ο τίτλος της εισηγήσεώς μου είναι «Προσκυνηματικές Περιηγήσεις στην Καστοριά». Θα δούμε εν συντομία την έννοια των όρων αυτών, ήτοι των Προσκυνηματικών Περιηγήσεων και το τι σημαίνει Καστοριά για έναν προσκυνητή.
Προσκυνηματικές Περιηγήσεις
Για το θέμα αυτό είχα εκπονήσει την εισήγησή μου στο Βυζαντινό Φόρουμ τον Ιανουάριο 2023, την οποία δημοσίευσα στο βιβλίο μου «Αββά, πατέρα μου» και την οποία πρόσφατα αναδημοσίευσα στο διαδίκτυο.
Από την εισήγηση εκείνη, την οποία θεωρώ επίκαιρη και μπορεί ο ενδιαφερόμενος να την διαβάσει, θα σημειώσω εδώ λίγα τινα για τον όρο προσκυνηματικές περιηγήσεις.
Είχα τότε χρησιμοποιήσει στοιχεία από μια διπλωματική εργασία (Ιούνιος 2022) μιάς μεταπτυχιακής φοιτήτριας, της κ. Βασιλικής Γιώτα, με θέμα την Ανάπτυξη του Θρησκευτικού Τουρισμού, η οποία χρησιμοποιεί στοιχεία από τους ειδικούς μελετητές.
«Ο Θρησκευτικός τουρισμός αποτελεί την παλαιότερη και επικρατέστερη μορφή μετακίνησης στην ιστορία της ανθρώπινης ύπαρξης (Πολύζος, 2014)».
«Αποτελεί μία από τις αρχαιότερες μορφές ταξιδιού όπου οι άνθρωποι, μεμονωμένα ή σε ομάδες, επισκέπτονταν ιερούς τόπους σε ολόκληρο τον κόσμο για να καλύψουν το πνευματικό τους συναίσθημα και να εκπληρώσουν προσωπικά τάματα…».
«Μεγάλη θρησκευτική δραστηριότητα παρατηρείται στον χώρο της Αρχαίας Ελλάδας όπου τα προσκυνήματα διαχωρίζονται σε δυο κατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει τα μνημεία που επισκέπτονται μεμονωμένοι τουρίστες, όπως τα μαντεία Δελφών και Δωδώνης, για να μάθουν το μέλλον τους, καθώς και τα ιερά (300 στο σύνολο) αφιερωμένα στον Θεό Ασκληπιό, στα οποία μεταβαίνουν οι προσκυνητές για να θεραπευτούν από κάποιο πρόβλημα υγείας (Μοίρα, 2009). Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα προσκυνήματα που προσελκύουν μεγάλες ομάδες ανθρώπων για να συμμετάσχουν σε διάφορες λατρευτικές γιορτές προς τιμή των Θεών του Ολύμπου».
«Το κυριότερο κίνητρο των θρησκευτικών τουριστών, κοινό σε όλες τις θρησκείες, είναι η αναζήτηση του Θείου. Επειδή ο άνθρωπος είναι από την φύση του θρησκευτικό όν, προσπαθεί, μέσω του προσκυνήματος, να επικοινωνήσει με τον Θεό. Προσπαθεί να απομακρυνθεί από τα υλικά αγαθά που καθορίζουν την ζωή του και επιδιώκει να «εξαγνίσει» την ψυχή του. Αυτός είναι ο βασικός του σκοπός που τον οδηγεί σε ταξίδια αναζήτησης όπου επικρατεί το πνευματικό στοιχείο, το οποίο θα τον οδηγήσει μετέπειτα στην πνευματική του ανύψωση».
Ας μη ξεχνάμε ότι σήμερα στην Ελλάδα οι δύο υψηλότεροι σε επισκεψιμότητα τουριστικοί τόποι είναι ο Παρθενώνας, που όπως το λέγει και η ονομασία του ήταν θρησκευτικός τόπος αφιερώσεως, και τα Μετέωρα, που είναι Μοναστήρια, τόποι επίσης αφιερώσεως.
Στην ως εν λόγω διπλωματική εργασία γίνεται επίσης η διάκριση μεταξύ τουρίστα και προσκυνητή.
Σχετικά με τον θρησκευτικό τουρίστα λέγεται ότι «ο θρησκευτικός τουρίστας διαθέτει και τα δύο στοιχεία, του τουρίστα και του προσκυνητή… “ο θρησκευτικός τουρίστας είναι κατά το ήμισυ προσκυνητής και κατά το ήμισυ τουρίστας”».
Αντίθετα, «ο Προσκυνητής δεν μπορεί να θεωρηθεί απλά ως ένας ευσεβής τουρίστας. Μπορεί να ακολουθεί την ίδια διαδρομή με τον τουρίστα, αλλά βρίσκεται σε ένα ταξίδι ιερό, όπου ο Θεός έρχεται σε επαφή με πρόσωπα, ιερά μέρη και καταστάσεις. … Ταξιδεύει προσδοκώντας να γυρίσει “αλλοιωμένος” πνευματικά. Το αποτέλεσμα της προσκυνηματικής πράξης είναι η μεταμόρφωση που πραγματοποιήθηκε στον εσωτερικό του κόσμο. Θα επιστρέψει γεμάτος με εικόνες και συναίσθημα που αποτυπώθηκαν στην ψυχή του και όχι στην μνήμη μια κάμερας, όπως του τουρίστα (A pilgrim is not a tourist, 2016).
Ο Προσκυνητής είναι ήρεμος, έχει υπομονή και δεν επηρεάζεται από οποιαδήποτε πρακτική δυσκολία θα μπορούσε να επηρεάσει το ταξίδι του (κακές καιρικές συνθήκες, αλλαγή δρομολογίων κλπ.). …
Συνομιλεί με τους συνταξιδιώτες του και μπορεί να μοιραστεί προσωπικές ιστορίες ή τυχόν θαύματα που έγιναν σε αυτόν (A pilgrim is not a tourist, 2016). Ο Προσκυνητής σέβεται τον τόπο φιλοξενίας και φέρεται με ευαισθησία στα ιερά αντικείμενα. Δεν ρυπαίνει το περιβάλλον, αντιθέτως το προστατεύει. Προσπαθεί να μάθει τον πολιτισμό της χώρας που επισκέπτεται και να έρθει πιο κοντά με τους κατοίκους της (A pilgrim is not a tourist, 2016)».
Σημαντική, είναι η παρατήρησή της ότι «η ανάπτυξη του θρησκευτικού τουρισμού, εκτός του ότι αποτελεί μια σταθερή πηγή εισοδήματος για τον τοπικό πληθυσμό, μπορεί να οδηγήσει και σε άλλες αλλαγές σε μια κοινωνία όπως στην αύξηση των κατοίκων μιας περιοχής και στη δημογραφική ανάπτυξη του πληθυσμού» (βλ. Μητροπολίτου Καστορίας Καλλινίκου: «Σύγχρονες τάσεις και ανάγκες του κόσμου και ο Θρησκευτικός τουρισμός», Εισήγηση στο Βυζαντινό Φόρουμ 2023, εις «Αββά, Πατέρα μου», Καστοριά Ιαν. 2023).
Η Καστοριά
Η Καστοριά και η Επαρχία της αποτελούν τον προορισμό των προσκυνηματικών περιηγήσεων, εν προκειμένω.
Η Καστοριά έχει χαρακτηριστεί και λέγεται Βυζαντινή Αρχόντισσα της Μακεδονίας. Και εγώ προσθέτω ζωντανή Βυζαντινή Αρχόντισσα.
Ας δούμε λίγο τους όρους αυτού του χαρακτηρισμού.
Ζωντανή. Σημαίνει ότι η πόλη κατοικείται, τα εκκλησιαστικά της μνημεία λειτουργούνται, η λατρεία στον Θεό αναπέμπεται μέσα από αυτά, η μακραίωνη παράδοση συνεχίζεται να βιώνεται. Επίσης, ζωντανή σημαίνει ότι λειτουργούν σχολές και εκπαιδευτικά ιδρύματα, λειτουργούν δομές υποστήριξης της υγείας, της ψυχικής υγείας, των νέων και των ηλικιωμένων. Όπως ήταν το αντικείμενο πολλών εισηγήσεων στα πλαίσια και των φετινών εκδηλώσεων.
Βυζαντινή. Σημαίνει Ελληνορθόδοξη. Το λεγόμενο Βυζάντιο, δηλαδή η Χριστιανική Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης Κωνσταντινούπολης, αποτελεί μια ένδοξη και λαμπρή σελίδα της παγκοσμίου ιστορίας που είναι η δική μας ιστορία. Η Ελληνορθόδοξη Παράδοση δεν είναι ρατσιστική ή φονταμενταλιστική, αλλά φιλόθεη και φιλάνθρωπη.
Βυζαντινή επίσης σημαίνει ανεπτυγμένη και ολοκληρωμένη παιδεία και στα τρία επίπεδα της επιστήμης, που είναι η θεολογική επιστήμη, η ανθρωπολογική επιστήμη και η επιστήμη των υλικών.
Αρχόντισσα. Αρχόντισσα σημαίνει ανωτερότητα πολιτιστική, έλλειψη αγκυλώσεων και μικροτήτων, υγιή δημόσιο βίο και καθαρό δημόσιο λόγο. Αρχόντισσα σημαίνει εξωτερική ομορφιά και εσωτερική απλότητα και πληρότητα.
Μια ολοκληρωμένη σύλληψη για το περιεχόμενο της Καστοριάς και της Επαρχίας της, νομίζω περιλαμβάνει όλα αυτά τα στοιχεία.
Γιατί δεν επιθυμούμε, νομίζω κανείς, να γίνει η Επαρχία μας και η Πόλη μας μια δουλοπρεπής επαρχιακή πόλη, που θα μεταλλάσσεται ανάλογα με τις επιθυμίες των τουριστών και θα πουλάει «βυζαντινές χάντρες» ή θα διακρίνεται για τα μικροσυμφέροντα.
Οι θησαυροί της πόλης
Ποιοί είναι, λοιπόν, οι θησαυροί της ΑρχόντισσαςΚαστοριάς;
Ήδη έχει γραφεί πρόσφατα ένα βιβλίο από την κ. Παρασκευή Δούκη με τίτλο «η Αρχόντισσα Καστοριά ανοίγει το σεντούκι της».
Θα απαριθμήσω μερικούς θησαυρούς, βεβαίως από ιστορικής, πολιτιστικής και εκκλησιαστικής πλευράς:
Οι Ιεροί Ναοί της Καστοριάς, Βυζαντινοί, Μεταβυζαντινοί και Νεώτεροι, αποτελούν έναν τεράστιο θησαυρό.
Θησαυροί είναι οι Ιερές Μονές της.
Θησαυροί είναι οι τοιχογραφίες τους.
Θησαυροί είναι οι φορητές εικόνες, από τις οποίεςλίγες βρίσκονται στην θέση τους, δηλαδή στα τέμπλα των Ιερών Ναών. Άλλες φυλάσσονται, μόνιμα ή προσωρινά, στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς, άλλες, ελάχιστες, βρίσκονται στο Επισκοπείο, αναμένοντας την λειτουργία του Κειμηλιαρχείου, και άλλες στους Ιερούς Ναούς.
Θησαυροί είναι και τα ιστορικά πρόσωπα που λάμπρυναν την ιστορία της Καστοριάς και το όνομά τους υπερέβη τα σύνορα της Καστοριάς. Εννοώ τις μεγάλες ιστορικές προσωπικότητες με πανελλήνια, πανορθόδοξη και παγκόσμια εμβέλεια.
Θησαυρός πολύτιμος είναι και αυτή η ζωντανή παράδοση που βιώνεται τουλάχιστον από την εποχή του ιδρυτού της Καστοριάς αυτοκράτορα και αγίου Ιουστινιανού. Εννοώ την εκκλησιαστική παράδοση, την πνευματική ζωή, τις θείες Λειτουργίες και ιερές Ακολουθίες, που τελούνται απαράλλακτα, από τους ίδιους, ως προς την πίστη και την κανονική τάξη, Αρχιερείς και Ιερείς, με το ίδιο Πιστεύω, με το ίδιο τελετουργικό τυπικό, με την ίδια ελληνική γλώσσα, με τις ίδιες τοιχογραφίες και φορητές εικόνες.
Θησαυρό ακόμη αποτελεί και η συνεργασία της Εκκλησίας με την Πολιτεία και τον λαό, για την λειτουργία και συντήρηση των Ναών της Καστοριάς.
Παραλείπω, ως εκτός του θέματός μου, τις φυσικές ομορφιές και τα κάλλη της Καστοριάς.
Τα Μνημεία, λοιπόν, αυτά και η ολοζώντανη παράδοση που τα δημιούργησε και τα λειτουργεί, η ήρεμη ζωή της πόλης, οι φυσικές ομορφιές της πόλης, της λίμνης και της επαρχίας, ο συνδυασμός με την ύπαρξη άλλων μνημείων, όλα αυτά ενισχύουν την αξία των προσκυνηματικών περιηγήσεων στην Καστοριά.
Και σε αυτά, επαναλαμβάνω, πρέπει να προσθέσουμε και την οργάνωση της κοινωνικής ζωής με τους κατάλληλους θεσμούς και δομές.
Το τετράπτυχο για την ανάπτυξη των Προσκυνηματικών Περιηγήσεων
Η ανάπτυξη των προσκυνηματικών περιηγήσεων στην Καστοριά διέρχεται ή πρέπει να διέλθει από το τετράπτυχο:
Ανάδειξη, Προβολή, Πρόβαση, Λειτουργία των εκκλησιαστικών μνημείων.
Ανάδειξη Εκκλησιαστικών Μνημείων
Η ανάδειξη των Εκκλησιαστικών Μνημείων είναι εξαιρετικά δύσκολη εργασία και με τα δεδομένα που υπάρχουν σήμερα αποτελεί έργο του Υπουργείου Πολιτισμού. Όταν μιλώ για τα σύγχρονα δεδομένα, εννοώ την υπαγωγή αυτών των μνημείων στον αρχαιολογικό νόμο, την έλλειψη κονδυλίων ιδιωτικών ή εκκλησιαστικών, την έλλειψη ικανού αριθμού ενοριτών για να τα συντηρούν.
Συνεπώς, ως χρηματοδότης και ως επιστημονικός επιβλέπων το Υπουργείο Πολιτισμού έχει τον πρώτο λόγο στην ανάδειξη των Μνημείων. Ήδη, την Πέμπτη, στα πλαίσια των εκδηλώσεών μας, μας μίλησε για το θέμα αυτό και για τα προγράμματα του Υπουργείου Πολιτισμού η Υπουργός Πολιτισμού κ. Λίνα Μενδώνη.
Δική μου παρατήρηση στο θέμα αυτό είναι ότι η ανάδειξη των μνημείων οφείλει να γίνεται κατά αναλογία με την ταυτότητα της πόλεως. Υποστηρίζω, δηλαδή, ότι σε κάθε ενέργειά μας οφείλει να λαμβάνει υπ᾽ όψη της την ονομασία της πόλης μας: Ζωντανή Βυζαντινή Αρχόντισσα. Αλλιώς κινδυνεύουμε να αλλοιώσουμε την ταυτότητά της.
Όμως λόγο και αρμοδιότητα και ευθύνη για τα εκκλησιαστικά μνημεία έχουν και άλλοι παράγοντες, αναφορικά με τον περιβάλλοντα χώρο, την πολεοδομική τους ανάδειξη, την συντήρηση κ.ο.κ.
Κυρίως πρέπει να υπογραμμισθεί ο σχεδιασμός ανάδειξης των μνημείων μακροπρόθεσμα. Αυτό έχει δυσκολίες, αλλά οφείλουμε να σχεδιάσουμε για το μέλλον της πόλης και των παιδιών μας, ακόμη και αν δεν ζούμε εμείς όταν αυτά που σχεδιάζουμεπραγματοποιηθούν.
Μέρος της ανάδειξης των Μνημείων είναι και ηενοποίηση των Μνημείων. Ενοποίηση σημαίνει πολεοδομική οριοθέτηση και διευκόλυνση της επικοινωνίας μεταξύ τους, ει δυνατόν η οπτική τους επαφή χωρίς εμπόδια, η πεζοδρόμηση οδών ή η δημιουργία πεζοδρομίων. Έτσι, να αποτελούν μία αισθητή ενότητα.
Τέτοιες ενοποιήσεις μπορεί να γίνουν:
Μεταξύ των Μνημείων της Ομόνοιας: Αγίου Νικολάου Κασνίτση, Τιμίου Προδρόμου Ομονοίας, Αγίου Αθανασίου Μουζάκη, Αγίων Τριών, Ταξιάρχη Μητροπόλεως.
Μεταξύ των Μνημείων: Παναγίας Κουμπελίδικης, Ιουστινιάνειου τείχους ακροπόλεως, Ταξιάρχη Γυμνασίου, Αγίου Νικολάου Καραβιδά, Αγίου Δημητρίου Ταλίδη.
Μεταξύ των Μνημείων: Παναγίας Μουζεβίκη, Αγίων Αναργύρων, Αγίων Στυλιανού και Αλυπίου, Αγίου Στεφάνου.
Επίσης, μεγάλης σημασίας είναι και η ανάδειξη του πολεοδομικού περιβάλλοντος κάθε Μνημείου.
Με την βραχυπρόθεσμες ενέργειες ή μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, χρειάζεται να απελευθερωθούν Μνημεία από το πολεοδομικό σφιχταγκάλιασμα που τους προκαλεί ασφυξία.
Ένα παράδειγμα είναι η απελευθέρωση του Ιερού Ναού Εισοδίων της Θεοτόκου Άρχοντος Αποστολάκη συνοικίας Οικονόμου. Πρόκειται για έναν μεταβυζαντινό Ναό, ένα Μνημείο του 1605.
Εδώ έχει τελεσθεί ένα αρχιτεκτονικό έγκλημα, αφού-σε άλλες εποχές- ένα τσιμεντένιο κτίριο κτίσθηκε πάνω από τον Ιερό Ναό – Μνημείο και τον έχει καλύψει ολοκληρωτικά. Σήμερα στο τσιμεντένιο κτίριοστεγάζεται το Εμπορικό Επιμελητήριο.
Ο συγκεκριμένος μνημειακός Ιερός Ναός, συν τοις άλλοις, είναι ο μόνος που θα φαινόταν από την είσοδο της -κατά τα άλλα- βυζαντινής μας πόλης, αν δεν είχε καλυφθεί από το τσιμεντένιο κτίριο.
Η απελευθέρωσή του θα δώσει συγχρόνως και ένα μοναδικό άνοιγμα – πάρκο στην οδό Μητροπόλεως, θα δώσει ανάσα στην περιοχή και θα αποτελέσει το πρώτο προς επίσκεψη Μνημείο της παλαιάς πόλης.
Το Μνημείο μπορεί να αναδειχθεί, να απελευθερωθεί, εφόσον το Επιμελητήριο μετεγκατασταθεί, προς όφελος και του ιδίου και της γειτονιάς, σε μέρος με καλύτερη σύγχρονη πρόσβαση, και δοθεί κονδύλιο κατεδάφισής του, όπως έχουν εγκριθεί τέτοια κονδύλια για κατεδάφιση κτιρίων (π.χ. στην Κοζάνη) που καλύπτουνέστω και την πρόσοψη ή τον περιβάλλοντα χώρο από αρχαία ή ιστορικά κτίρια με πολιτιστική αξία.
Προβολή Μνημείων
Τα Μνημεία της Καστοριάς είναι και παραμένουν εν πολλοίς άγνωστα. Αναμένουν και αυτά την προβολή τους.
Το ότι παραμένουν άγνωστα, αποδεικνύεται και από έρευνα που έκανε ο ίδιος Δήμος Καστοριάς το 2023, με την οποία είχε διαπιστωθεί ότι οι επισκέπτες των ξενοδοχείων δεν είχαν ως σκοπό της επισκέψεώς τους τα βυζαντινά και άλλα μνημεία της πόλης (βλ. Μητροπολίτου Καστορίας Καλλινίκου: «Σύγχρονες τάσεις και ανάγκες του κόσμου και ο Θρησκευτικός τουρισμός», Εισήγηση στο Βυζαντινό Φόρουμ 2023, εις «Αββά, Πατέρα μου», Καστοριά Ιαν. 2023 και του ιδίου «Εφαρμογές και επαληθεύσεις των Πορισμάτων του Φόρουμ “Βυζαντινή Καστοριά”», 28 Ιουνίου 2023, https://www.imkastorias.gr/).
Για την προβολή των μνημείων, στα πλαίσια των φετινών εκδηλώσεων η κ. Αναστασία Γιαννακοπούλου Επίκουρη Καθηγήτρια – Τμήματος Επικοινωνίας και Ψηφιακών Μέσων Καστοριάς, παρουσίασε την πολύ ενδιαφέρουσα εισήγηση με θέμα: Επικοινωνιολόγηση των Προσκυνηματικών Περιηγήσεων – Προβολή της Καστοριάς ως τόπου Προσκυνηματικού, ακριβώς πάνω στο θέμα της προβολής των Μνημείων.
Οι τοπικοί παράγοντες και φορείς έχουν την δυνατότητα της προβολής, με ανάλογες ενέργειες και κονδύλια.
Πρόσβαση
Στο Διεθνές Συνέδριο που διοργάνωσε ο Economistστα Χανιά το έτος 2022, ανάμεσα σε άλλους παγκοσμίου και πανελληνίου εμβελείας ομιλητές, είχε μιλήσει και ο τότε Αρχιμανδρίτης π. Απόστολος Καβαλιώτης, νυν Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Τανάγρας, ο οποίος είχε θέσει το θέμα της πρόσβασης στα μνημεία, λέγοντας:
«Σπουδαία μνημεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, τα οποία αποτελούν ταυτοχρόνως προσκυνηματικούς τόπους, συχνά είναι αδύνατον να προσεγγιστούν, ιδίως από άτομα με κινητικά προβλήματα αλλά και όχι μόνο».
Θεωρώ ότι σε πρακτικό επίπεδο, το πλέον σημαντικό ζήτημα που χρήζει, κατά την γνώμη μου, άμεση λύση είναι η πρόσβαση στην Βυζαντινή Καστοριά.
Η πρόσβαση σε δύο βήματα:
Το ένα είναι να έρθει κάποιος στην Καστοριά. Αυτό είναι θέμα γενικότερων σχεδιασμών των αυτοκινητόδρομων και των αεροδρομίων.
Το δεύτερο βήμα της πρόσβασης στην Βυζαντινή Καστοριά, είναι η πρόσβαση στο ιστορικό κέντρο της Καστοριάς. Το ανωφερές ανάγλυφο της πόλης και οι αποστάσεις μεταξύ των Μνημείων δυσκολεύουν τήνεπίσκεψη πεζή σε αυτά για τον μέσο προσκυνητή και για τις μαζικές εκδρομές.
Και ας μη παραβλέπουμε το γεγονός, ότι η πρόσβαση στην άνω πόλη δεν διέρχεται μέσα από παραδοσιακό οικισμό και γραφικά καλντερίμια, τα οποία θα ήταν ένα κίνητρο για πεζοπορεία, αλλά μέσα από το αθηνοποιημένο τοπίο μιάς μικρής τσιμεντούπολης.
Απαραίτητη για την ανάπτυξη της επισκεψιμότητας των Εκκλησιαστικών Μνημείων της Καστοριάς είναι η πρόσβαση με μέσο στα τρία κομβικά σημεία του ιστορικού κέντρου, δηλαδή: είτε στην πλατεία Ομονοίας, είτε στο Βυζαντινό Μουσείο, είτε στο κόμβο του Γυμνασίου Γερμανού Καραβαγγέλη.
Με βάση τους τρεις αυτούς κόμβους, μπορούν οι προσκυνητές να επισκέπτονται ομάδες εκκλησιαστικών Μνημείων, που βρίσκονται πέριξ αυτών.
Η πρόσβαση στο ιστορικό κέντρο με κάποιο μέσον είναι το κλειδί της επισκεψιμότητας. Είναι ζήτημα των αρμοδίων αν η πρόσβαση αυτή θα γίνεται με τα τουριστικά λεωφορεία, -εφόσον εξασφαλιστεί η διέλευσή τους από δυό τρία κρίσιμα σημεία που απαγορεύεται το παρκάρισμα-, ή με μικρά λεωφορειάκια, ή με οποιοδήποτε άλλο μέσο μπορεί κανείς να σκεφθεί.
Η ουσία είναι ότι η πρόσβαση πρέπει να εξασφαλιστεί, για να έχουμε τα επιθυμητά αποτελέσματα.
Λειτουργία των Μνημείων
Όταν λέμε λειτουργία των Μνημείων, δεν εννοούμετήν λατρευτική τους χρήση, που ήδη γίνεται, αλλά την στελέχωση των Μνημείων, ώστε να είναι ανοικτά συγκεκριμένες ημέρες και ώρες στους επισκέπτες.
Τους Ιερούς Ναούς, πρέπει να υπενθυμίσουμε, τους φροντίζουν πατροπαραδότως οικογένειες Καστοριανών. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν οι οικογένειες αυτές να τους κρατούν ανοικτούς σε ωράρια λειτουργίας.
Το άνοιγμα των Ναών – Μνημείων με φύλακες μπορεί να γίνει σε φάσεις ή και πιλοτικά.
Έχει γίνει αποσπασματικά με την πρακτική των αποφοίτων των διαφόρων Τμημάτων κατάρτισης για φύλακες βυζαντινών μουσείων με άριστα αποτελέσματα. Οι ασκούμενοι κρατούσαν ανοικτά διάφορα κεντρικά μνημεία, τα οποία δέχθηκαν πολλούς επισκέπτες, από όλα τα μέρη του κόσμου, πλην όμως Ελλάδος. Και αυτό διότι οι Έλληνες έρχονται ανά ομάδες με λεωφορεία, άρα δεν έχουν πρόσβαση, ενώ οι ξένοι έρχονται με τουριστικούς οδηγούς, ένας-ένας ή μικρές ομάδες.
Στα πλαίσια δε της περίφημης συμπερίληψης, μια πρόταση που οφείλουμε να μελετήσουμε και να εφαρμόσουμε είναι, να εκπαιδευτούν απόφοιτοι του Ενιαίου Ειδικού Γυμνασίου και Λυκείου Καστοριάς, ώστε να είναι υπεύθυνοι για κάποιους από τους Ναούς αυτούς.
Επίσης, να προσληφθούν οι απόφοιτοι Σχολών με σχετική εκπαίδευση και των Σχολών Μαθητείας του ΟΑΕΔ.
Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω επακριβώς ποιο Υπουργείο έχει αρμοδιότητα και δυνατότητα να αναλάβει τον διορισμό, έστω και εποχιακώς, υπευθύνων για την λειτουργία των Μνημείων: το Υπουργείο Εργασίας; Τουρισμού; Πολιτισμού; Η Τοπική Αυτοδιοίκηση; Σε κάθε περίπτωση θεωρώ ότι μπορεί να βρεθεί λύση και να κρατάμε δέκα νέους στην Καστοριά, από αυτούς που φεύγουν κάθε άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο για «σεζόν» στα τουριστικά μέρη.
Επίσης, η Ιερά Μητρόπολη συγκροτεί μια μικρή ομάδα Κληρικών της, που θα επιμορφωθούν καταλλήλως, ώστε να συνοδεύουν εθελοντικά ομάδες προσκυνητών, που εκτός από περιέργεια, θα επιθυμούν να ακούσουν και έναν λόγο πνευματικό και στηρικτικό.
Συγχρόνως, λειτουργία και στελέχωση σημαίνει να υπάρχει κέντρο ενημέρωσης για την Βυζαντινή Καστοριά.
Ήδη, η Ιερά Μητρόπολη κάνει πολλές προσπάθειες για τα κτίριά της στην πλατεία Ομονοίας, ώστε να χρησιμοποιηθεί ένα από αυτά για τον σκοπό αυτό.
Κυρίως στοχεύουμε στο Κειμηλιαρχείο μας, στα πλαίσια λειτουργίας του οποίου θα λειτουργεί και κέντρο πληροφοριών για τον θρησκευτικό τουρισμό.Αναμένουμε πάνω στο θέμα αυτό καλά νέα από τον Περιφερειάρχη Δυτικής Μακεδονίας κ. Γεώργιο Αμανατίδη.
Ήδη έχει καταρτισθεί ένας πρώτος Κανονισμός λειτουργίας του γραφείου Προσκυνηματικών Περιηγήσεων της Ιεράς Μητροπόλεως Καστορίας, τον οποίον αναφέρω επιγραμματικά, και θα δημοσιεύσω μαζί με την εισήγησή μου.
Πρακτικά και βραχυπρόθεσμα: Για μια άμεση έναρξη
Αν θέλουμε να συμπτύξουμε αυτό το τετράπτυχο καίνά γίνει μια άμεση και γρήγορη αρχή για τις προσκυνηματικές περιηγήσεις (θρησκευτικό τουρισμό), θα πρέπει να ισχύσουν τα εξής, άμεσα:
Να πληροφορηθούν τα τουριστικά γραφεία όλης της χώρας ότι πλέον τα λεωφορεία ή κάποιο άλλο μέσον ανεβαίνει στην παλαιά πόλη της Καστοριάς, και ότι οι Ιεροί Ναοί της είναι ανοικτοί συγκεκριμένες ημέρες και ώρες.
Ευνόητον τυγχάνει, ότι για να το πληροφορηθούν αυτό, χρειάζεται από μας ως Καστοριά να το έχουμε εξασφαλίσει.
Ανάδειξη Ιστορικών Προσωπικοτήτων
Εφόσον, όπως αναφέραμε, στους θησαυρούς της Καστοριάς συμπεριλαμβάνονται και οι εκκλησιαστικές και ιστορικές προσωπικότητες πανελληνίου ή πανορθοδόξου ή παγκοσμίου εμβελείας, κρίνεται απαραίτητη και η δική τους ανάδειξη.
Πολλά ιστορικά πρόσωπα της Καστοριάς αναμένουν την ανάδειξή τους. Μάλλον εμείς προσμένουμε την ανάδειξή τους, προκειμένου να ωφεληθούμε ως πόλη και ως άτομα.
Τέτοια πρόσωπα είναι ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός, οι άγιοι αδελφοί Κύριλλος και Μεθόδιος Φωτιστές των Σλαύων, ο αυτοκράτορας Αλέξιος Κομνηνός, ο μοναχός Ιωάσαφ δεύτερος κτίτωρ των Μετεώρων, ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο Μανωλάκης ο Καστοριανός, οι Άγιοι Θεοδόσιος Τραπεζούντος, Διονύσιος κτίτωρ της Ιεράς Μονής του Αγίου Όρους, ο άγιος Ιερομάρτυς Ιάκωβος και οι μαθητές του, η Οσία Σοφία της Κλεισούρας, ο θρυλικός Μητροπολίτης Γερμανός Καραβαγγέλης, ο πιστός και ευγενικός ήρωας Παύλος Μελάς, κλπ.
Στα πλαίσια των φετινών Καραβαγγελείων εκπονήθηκε ειδική εισήγηση από τον κ. Εμμανουήλ Κουτσιαύτη.
Η ανάδειξη των προσωπικότητων μπορεί να γίνει διά της παιδείας και διά των συμβόλων και διά των μνημείων.
Το σημαντικό είναι ότι αναδεικνύοντας τα ιστορικά αυτά πρόσωπα, αναδεικνύεται και η Καστοριά ως πόλη με σημαντική συμβολή στην Ιστορία και ως πόλη αναφοράς με εμβέλεια πέραν των ορίων της Ελλάδος, με ο,τι αυτό συνεπάγεται για τις προσκυνηματικές περιηγήσεις και γενικότερα για την επισκεψιμότητα στην πόλη μας, αλλά και για το πνευματικό της κύρος.
Θα αναφερθούν ενδεικτικώς δύο παραδείγματα:
Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός
Ήδη αφιερώσαμε το έτος 2025 εν μέρει και τα περσινά Γ´ Καραβαγγέλεια στην μεγάλη αυτή προσωπικότητα, τον ιδρυτή της πόλης μας.
Ο Ιουστινιανός είναι ένας από τους μεγάλους αυτοκράτορες της Νέας Ρώμης – Κωνσταντινούπολης, ο οποίος κωδικοποίησε το περίφημο ρωμαικό δίκαιο, επανέκτησε τα εδάφη της αυτοκρατορίας νικώντας βαρβάρους εχθρούς της αυτοκρατορίας και συνάπτοντας συνθήκες ειρήνης. Κατασκεύασε πολλά οικοδομικά έργα, τείχη πόλεων, φρούρια και κάστρα, δρόμους, γέφυρες, υδραγωγεία κλπ.
Πέραν του πολυεπίπεδου έργου του ως αυτοκράτορος, ασχολήθηκε με θεολογικά θέματα, συνεκάλεσε την Ε´ Οικουμενική Σύνοδο, ανήγειρε Ναούς, μεταξύ των οποίων την Αγια-Σοφιά, συνέγραψε τον θεολογικό λειτουργικό ύμνο «Ο Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού», μια συνοπτική δογματική ομολογία που ψάλλουμε σε κάθε θεία Λειτουργία.
Μια προσωπικότητα όπως ο Ιουστινιανός ενισχύει την θέση της Ελληνορθοδόξου Παραδόσεως στην παγκόσμιο γίγνεσθαι και συμβάλλει στις σχέσεις καλής γειτονίας εν αληθεία με τους λαούς που μας έχει ορίσει η Πρόνοια του Θεού να γειτονεύουμε.
Οι άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος
Πρόκειται για τους Έλληνες Θεσσαλονικείς Ιεραποστόλους και Φωτιστές των Σλαύων, των οποίων το έργο κρίνεται κοσμογονικό για την Ευρώπη και όλο τον κόσμο.
Τα δύο αυτά ιερά ιστορικά πρόσωπα έχουν επίσης μεγάλη σημασία για τον τονισμό της συμβολής της Ελληνορθοδόξου Παραδόσεως στην δημιουργική πορεία, την ειρήνη και την πρόοδο των λαών και εθνοτήτων που δέχθηκαν το φως της.
Οφείλουμε ως Έλληνες και ως Ορθόδοξοι να επικαλούμαστε το ήθος και το έργο των δύο αγίων αδελφών και ιδιαιτέρως στην προσπάθειά μας να αναδείξουμε τον ρόλο της Ελληνορθοδόξου Παραδόσεως στην ιστορία και στον σεβασμό της ιδιοπροσωπείας των λαών της Χερσονήσου του Αίμου.
Δυστυχώς, ως Ελλάδα δεν τιμάμε όπως και όσον όφειλε τα δύο αυτά μεγάλα ιστορικά πρόσωπα και Αγίους. Και αυτό είναι μάλλον επιζήμιο για την ιστορία μας, τις σχέσεις μας με τα άλλα έθνη, για το παρόν και το μέλλον της Πατρίδας μας.
Υπάρχουν και πολλά άλλα ιστορικά πρόσωπα και άγιοι που λαμπρύνουν το πνευματικό στερέωμα της Καστοριάς. Επιγραμματικά αναφέρουμε τον άγιο Γεράσιμο τον Παλλαδά, τον άγιο Ιάκωβο εκ Καστορίας, τους αγίους αδελφούς Θεοδόσιο και Διονύσιο εκ Κορησού, τους αγίους Νεομάρτυρες, τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά κ.α.
Όλους αυτούς τους μεγάλους της ιστορίας και της πίστης μας και της πατρίδας μας οφείλουμε να τους αναδείξουμε και να τους τιμήσουμε.
Σύγχρονα μνημεία
Ήδη εκπονήθηκε ειδική εισήγηση στα Δ´ Καραβαγγέλεια με το θέμα αυτό από τον Αρχιμανδρίτη π. Παύλο Λαζόγκα.
Η ουσία του θέματος αυτού είναι ότι, ακολουθώντας την παράδοση άλλων προσκυνηματικών προορισμών παγκοσμίου εμβελείας, όπως είναι το Άγιον Όρος και τα Μετέωρα, και δεδομένης της αρχής ότι οι εκκλησιαστικές τέχνες και οι επιστήμες δεν σταμάτησαν τον 15ο αιώνα, μπορούμε και πρέπει να βάλουμε ως γενιά και την δική μας ψηφίδα στο θαυμάσιο ψηφιδωτό που λέγεται Βυζαντινή Καστοριά. Αυτό θα έχει μια μεγάλη προστιθέμενη αξία.
Τα σύγχρονα μνημεία θα αναφέρονται και στις προσωπικότητες που μόλις αναφέραμε και την ανάδειξή τους προς όφελος της Καστοριάς.
Για παράδειγμα, η Ιερά Μητρόπολη έχει την πρόθεση να τιμήσει τον άγιο Γεράσιμο Παλλαδά τον από Καστορίας Πατριάρχη Αλεξανδρείας, με παρεκκλήσι στο Επισκοπείο, που θα είναι συγχρόνως και οστεοφυλάκιο των Μητροπολιτών Καστορίας.
Πρόγραμμα αντιγράφων ιερών εικόνων
Μια ακόμη ενέργεια που θα συμβάλλει στην ανάδειξη των μνημείων είναι η δημιουργία αντιγράφων ιερών εικόνων που είτε έχουν αφαιρεθεί είτε έχουν χαθεί ή καταστραφεί από τους Ναούς που λειτουργούνται. Επίσης, η υπό προϋποθέσεις δημιουργία νέων τοιχογραφιών σε Ναούς που οι τοιχογραφίες τους έχουν φθαρεί ή δεν υπάρχουν καθόλου.
Προγράμματα πρακτορείων για τις προσκυνηματικές περιηγήσεις
Κατόπιν των ανωτέρω, είναι σημαντικό να γίνει σύγκριση των προγραμμάτων των τουριστικών πρακτορείων για την Καστοριά. Των προγραμμάτων που ακολουθούνται σήμερα και των προγραμμάτων που θα καταρτισθούν όταν και εφόσον γίνει προσβάσιμη η Καστοριά των Μνημείων ομαδικά στους επισκέπτες της.
Με την πρόσβαση στην παλαιά πόλη και με την λειτουργία των μνημείων, θα γίνει δυνατόν να καταρτίζονται προγράμματα ημερήσια αποκλειστικά για την πόλη της Καστοριάς ή για δύο ή περισσότερες ημέρες με επίσκεψη και στα άλλα μνημεία του νομού.
Επίλογος
Το συμπέρασμα είναι ότι η Καστοριά έχει όλες τις δυνατότητες να γίνει, ως προς την κίνηση των Προσκυνηματικών Περιηγήσεων, «Μικρά Μετέωρα».
Η Καστοριά έχει την ιδιοπροσωπεία της, έχει την ιστορία της, έχει το δικό της μεγάλο όνομα, ήτοι Βυζαντινή Αρχόντισσα, έχει τα πολιτισμικά μνημεία της, τα οποία οφείλει να αναδείξει και να τα μοιραστεί με τον υπόλοιπο κόσμο. Η Καστοριά είναι ιδέα, είναι μύθος, για να χρησιμοποιήσω μια έκφραση του τουρισμού. Η Καστοριά είναι ή πρέπει να είναι ζωή, που θα κοινωνείται και στους επισκέπτες.
Στην εισήγησή μου στο Βυζαντινό Φόρουμ που πραγματοποιήθηκε στην Καστοριά τον Ιανουάριο 2023, με την σύμπραξη πέντε φορέων, ήτοι Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας, Ιεράς Μητροπόλεως Καστορίας, Δήμου Καστοριάς, Εφορείας Αρχαιοτήτων Καστοριάς και Συνδέσμου Ξενοδόχων Καστοριάς, κατέληγα με την πρώτη καταγραφή ενός οράματος, το οποίο επαναλαμβάνω αυτούσιο και σήμερα:
«Ένα όραμα
Θα μου επιτρέψετε, μετά τα ανωτέρω, αλλά και σε συνέχεια των όσων ενδιαφερόντων και θαυμαστών ακούστηκαν από τους προλαλήσαντες εισηγητές, να καταθέσω ένα όραμά μου σε σχέση με το θέμα που μελετάμε.
…
Θεωρώ, λοιπόν, ότι η Καστοριά μπορεί να γίνει προορισμός προσκυνηματικών περιηγήσεων ισάξιος ή, αν νομίζετε ότι υπερβάλλω, παρόμοιος ή και συμπληρωματικός των μεγάλων θρησκευτικών προορισμών της Πατρίδος μας, που αναφέρθηκαν και σε προηγούμενες εισηγήσεις.
Αυτό θα γίνει, όταν τα μνημεία της παλαιάς πόλης μας, που ανήκουν στις δύο Ενορίες της παλαιάς πόλης, τα οποία φυλάσσονται και περιποιούνται από οικογένειες Καστοριανών και συντηρούνται και επιβλέπονται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων, όταν τα μνημεία αυτά γίνουν προσβάσιμα και προσιτά στους προσκυνητές-περιηγητές-ταξιδιώτες, ως πράγματι ζωντανά εκκλησιαστικά μνημεία, όπου οι προσκυνητές αυτοί θα βρίσκουν σε αυτά, ο,τι αναζητούν και βρίσκουν σε άλλα μεγάλα εκκλησιαστικά προσκυνήματα.
Και θέλω να υπογραμμίσω ότι τα προσκυνήματα αυτά, δηλαδή τα εκκλησιαστικά μνημεία της πόλης μας, δεν έχουν την μορφή φρουριακών συγκροτημάτων, αλλά την μορφή της Σκήτης, που τόσο ταιριάζει με τις αναζητήσεις των σημερινών ανθρώπων.
Σε αυτά τα μνημεία προστίθενται, βεβαίως, και οι τόποι που σχετίζονται με τον ηρωικό Μητροπολίτη Γερμανό Καραβαγγέλη και τον ήρωα Παύλο Μελά και τους άλλους μεγάλους της τοπικής μας ιστορίας.
Ευελπιστώ ότι το όραμα αυτό, της ανάπτυξης των προσκυνηματικών περιηγήσεων στην Καστοριά, θα πραγματοποιηθεί τμηματικά και ότι θα τελειωθεί και με την συμβολή και της δικής μας γενιάς στην ένδοξη ιστορία και στην ένδοξη θεολογία της Επαρχίας μας.
…
Θέλω να πιστεύω ότι το όραμα αυτό, του ζωντανέματος της παλαιάς πόλης μέσα από τις προσκυνηματικές περιηγήσεις, με την πολλαπλή ωφέλεια για την πόλη και τους προσκυνητές-επισκέπτες της θα γίνει πραγματικότητα σύντομα».
