ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ: «Ο Άρειος, με φιλοσοφικές παρερμηνείες και ορθολογιστικές προσεγγίσεις, κατέσμίκρυνε την Τριάδα αρνούμενος το ομοούσιο του Υιού προς τον Πατέρα».
Επιμέλεια – Γιώργος Θεοχάρης
Με αυτή την αιχμηρή αναφορά ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος άνοιξε την ομιλία του στην τελετή έναρξης του Διεθνούς Συνεδρίου που πραγματοποιείται με αφορμή τη συμπλήρωση 1700 ετών από τη σύγκληση της Α’ Οικουμενικής Συνόδου.
Η τελετή έλαβε χώρα στη Μεγάλη Αίθουσα του ιστορικού κτηρίου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με τη συμμετοχή Ιεραρχών, ακαδημαϊκών, θεολόγων και εκπροσώπων Πατριαρχείων. Η διοργάνωση της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξε η Σύνοδος της Νίκαιας στη διατύπωση της ορθόδοξης πίστης και στην αντιμετώπιση της αρειανικής αίρεσης, η οποία απειλούσε την ενότητα του Χριστιανισμού ήδη από τον 4ο αιώνα.
Στον πυρήνα της εισήγησης του Αρχιεπισκόπου δημιουργήθηκε μια ουσιαστική γέφυρα μεταξύ των θεολογικών αγώνων του τότε και των προκλήσεων του σήμερα. «Ο Άρειος αρνιόταν το ακατάληπτο μυστήριο της ενανθρώπησης, καταλήγοντας να θεωρεί τον Χριστό απλό άνθρωπο, και αυτό είναι σωτηριολογικά απαράδεκτο», υπογράμμισε ο Ιερώνυμος, παραπέμποντας στη διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου: «Ό,τι δεν προσλαμβάνεται, δεν θεραπεύεται».
Θεολογικό και ιστορικό βάθος στο επίκεντρο της συζήτησης
Στο συνέδριο παίρνουν μέρος εκπρόσωποι των Ορθόδοξων Εκκλησιών, ενώ η Ελλαδική Εκκλησία υποστηρίζει τη διοργάνωση μέσω της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος. Οι διοργανωτές, αλλά και οι επιστήμονες που συμμετέχουν, τονίζουν ότι η Σύνοδος της Νίκαιας δεν είναι απλώς ένα ιστορικό ορόσημο αλλά η βάση στην οποία θεμελιώθηκε η δογματική συνείδηση της Ορθοδοξίας.
Μάλιστα, η παρουσία υψηλών εκπροσώπων του Οικουμενικού Πατριαρχείου, του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων προσδίδει διεθνή διάσταση στις εργασίες του Συνεδρίου, προτάσσοντας την ανάγκη ενότητας και θεολογικής συνέπειας ενόψει νέων προκλήσεων: συγκρητισμού, παρερμηνειών, νεοπαγανιστικών ρευμάτων αλλά και σύγχρονου σχετικισμού που συχνά αποδομεί τον Χριστιανισμό.
Η σημασία της Νίκαιας σήμερα – σύγχρονα μηνύματα
Η Α’ Οικουμενική Σύνοδος νοηματοδότησε όχι μόνο την πίστη αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία επιλύει τα κρίσιμα ζητήματα: συνοδικά, εν αληθεία και με απόλυτη θεολογική σαφήνεια. Η φωνή του Αρχιεπισκόπου ήρθε να υπενθυμίσει πως η παραμικρή παραχάραξη του Χριστολογικού δόγματος έχει άμεσες συνέπειες στο σωτηριολογικό μήνυμα της Εκκλησίας.
Παράλληλα, ο Μακαριώτατος αναφέρθηκε στη συμβολή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, ο οποίος «ανέθεσε» στην Εκκλησία την ενοποιητική δύναμη της αυτοκρατορίας, οδηγώντας – όπως τόνισε – στο θαύμα της χιλιόχρονης βυζαντινής διάρκειας.
Σημαντική επίσης ήταν η αναφορά στους κινδύνους της εποχής: την αποδόμηση της θεολογικής παράδοσης, την είσοδο νεοπαγανιστικών αντιλήψεων, αλλά και τις σύγχρονες μορφές αθεΐας και σχετικισμού. Πάνω σε αυτά τα θεμέλια στηρίζεται και το συνέδριο, το οποίο πραγματοποιείται υπό την αιγίδα του Πανεπιστημίου Αθηνών και αποτελεί ένα από τα κεντρικά γεγονότα του εορτασμού των 1700 ετών.
Η οργανωτική επιτροπή εξηγεί ότι οι εισηγήσεις των θεολόγων, ιστορικών και πατρολόγων φιλοδοξούν να αναδείξουν την Νίκαια ως επίκαιρο φως για τον 21ο αιώνα. Στο πλαίσιο αυτό χρησιμοποιούνται επίσημα δεδομένα και ιστορικές πηγές από θεσμικούς φορείς, όπως το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών αλλά και η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, προκειμένου να ενισχυθεί ο επιστημονικός και εκκλησιαστικός διάλογος.
Ένα συνέδριο που δείχνει τον δρόμο
Το συνέδριο δεν είναι απλώς μια αναμνηστική δράση· είναι ένα ζωντανό κάλεσμα στην αλήθεια της πίστης. Η ανάδειξη του Ομοουσίου, η καταδίκη του Αρείου, η διατύπωση του Συμβόλου της Πίστεως και η θεσμική καθιέρωση των Οικουμενικών Συνόδων εξακολουθούν να καθορίζουν τη ζωή της Εκκλησίας σήμερα.
Με ισχυρό θεολογικό υπόβαθρο, ιστορική μνήμη και ποιμαντικό λόγο, ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος έθεσε ξεκάθαρη βάση: η Α’ Οικουμενική Σύνοδος δεν ανήκει στο παρελθόν· ανήκει στο παρόν και στο μέλλον της Ορθοδοξίας.
Ακολουθεί ο χαιρετισμός του Αρχιεπισκόπου:
Όπως τυγχάνει γνωστό, ο Άρειος, ορμώμενος από παρερμηνείες της Αγίας Γραφής, λογοκρατικούς, ορθολογιστικούς αριστοτελικούς συλλογισμούς και φιλοσοφίζουσες ερμηνείες του δόγματος, «κατεσμίκρυνεν της Τριάδος τον ένα, Υιόν και Λόγον όντα Θεού», αρνούμενος «τό ομοούσιον» του Υιού προς τον Πατέρα και «τό συναΐδιον» και το «άτρεπτον Αυτού». Κατ’ αυτό τον τρόπο, ο Άρειος αρνούνταν και την διδασκαλίαν περί Αγίας Τριάδος, αλλά και το «ακατάληπτον μυστήριον» της ένσαρκης Οικονομίας του Προαιωνίου Υιού και Λόγου του Θεού, την Θεία Ενσάρκωση. Κατ’ Άρειον, ο Κύριος Ιησούς Χριστός εν τέλει κατέληγε «άνθρωπος», έστω και σχετικά «τέλειος», εν τούτοις «άνθρωπος», και αυτό ήταν σωτηριολογικά απαράδεκτο και επικίνδυνο. Διότι, όπως παρατηρεί ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, «τό γάρ απρόσληπτον, και αθεράπευτον. Ο δε ήνωται τώ Θεώ τούτο και σώζεται». (Ό,τι, δηλαδή, δεν προσλαμβάνεται από τον Θεό, δεν θεραπεύεται, διότι μόνον ό,τι ενώνεται με τον Θεό σώζεται). Με άλλα λόγια, ο λόγος της Σάρκωσης του Θεού Λόγου είναι η σωτηρία του ανθρώπου, και επομένως μόνον ο Θεός δύναται να μας σώσει και όχι «κτίσμα» η κάτι το «ενδιάμεσο».
Προς αποτελεσματική αντιμετώπιση της φοβερής Αρειανικής αίρεσης και των θεολογικών αλλά και σωτηριολογικών για το ανθρώπινον γένος συνεπειών της, η Εκκλησία συνήλθε σε οικουμενική Σύνοδο στην Νίκαια της Βιθυνίας το 325, «νεύματι» του μακαρίου εκείνου Βασιλέως Κωνσταντίνου, και διετράνωσε την Πίστη της στο περίφημο «Σύμβολον της Νικαίας».
Αναντίρρητα, η Σύνοδος της Νίκαιας αποτέλεσε κορυφαίο της αρχαίας Εκκλησίας γεγονός, διαχρονικής αξίας και σημασίας για την Ορθόδοξη Εκκλησία και την Θεολογία της, όχι μόνο για την παρελθούσα ιστορία, αλλά και για το παρόν και μέλλον.
Κατ’ αρχάς, ο περίφημος θεολογικός όρος της Νικαίας, και μάλιστα όπως αυτός συμπληρώνεται από την Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλέως του 381 – το γνωστό «Σύμβολον της Πίστεως Νικαίας – Κωνσταντινουπόλεως» – αποτελεί διατράνωση της θεολογικής αλήθειας, της πίστης και της αυτοσυνειδησίας του Ευαγγελίου και της Εκκλησίας ενώπιον της μεγάλης πρόκλησης από την αίρεση του Αρειανισμού ως αμφισβητούντος την θεότητα του Υιού και Λόγου, και κατ’ επέκταση το Ομοούσιον της Τριάδος. Η θεολογική αλήθεια του Ομοουσίου των Τριών Προσώπων της Αγίας Τριάδος παραμένει έκτοτε ακλόνητος στύλος της ομολογίας της Ορθής Πίστης, δηλαδή της Πίστης της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Η Σύνοδος της Νικαίας εγκαινίασε επίσης νέα περίοδο για την εν γένει συνοδική λειτουργία και ιστορία της Εκκλησίας διά της καθιέρωσης των Οικουμενικών Συνόδων, ως των κατ’ εξοχήν Οργάνων προς διάσκεψη και επίλυση οικουμενικής σημασίας και βαρύτητος θεολογικών ζητημάτων, αλλά και διά της απόρριψης της πρακτικής της διεκδίκησης της αποκλειστικότητας της ύπατης και καθολικής αυθεντίας από «μονοπρόσωπα Όργανα» η ψευδώνυμες συνόδους. Η δε αυθεντία των Οικουμενικών Συνόδων συνδέεται οργανικά με την συνέχιση της παράδοσης της Εκκλησίας και της αποδοχής και αναγώρισης των αποφάσεων των διαφόρων Συνόδων από το πλήρωμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Επίσης, η Νίκαια δεν υπήρξε ένα αυστηρά ενδοεκκλησιαστικό γεγονός, αλλά ύψιστη μαρτυρία «πολιτικής θεολογίας», διότι ο Μέγας Κωνσταντίνος «ανέθεσε» κατ’ ουσία στην Εκκλησία την «ιδεολογική και αξιακή» ενότητα της ετερογενούς και ετερόκλητης αυτοκρατορίας, ανάγοντας την «πολιτική ενότητα» σε ζήτημα «ενότητας της πίστης». Γύρω από αυτήν δομήθηκε η όλη ενότητα της αυτοκρατορίας, οδηγώντας στο θαύμα της «χιλιόχρονης βυζαντινής διάρκειας».
Η 1700ή επέτειος από την σύγκληση της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου υπενθυμίζει σε όλους μας τα αρχέτυπα, τις παραδοχές της Εκκλησίας, και τον διηνεκή αγώνα Της κατά των κατά καιρούς διαστρεβλώσεων και παρανοήσεων της αποστολικής Πίστης. Είμεθα βέβαιοι, ότι το παρόν διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο της περιπύστου Θεολογικής Σχολής του Εθνικού Πανεπιστημίου Αθηνών θα συμβάλλει στην ανάδειξη της σημασίας και της επικαιρότητας της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου για την μαρτυρίαν της Εκκλησίας, όχι μόνον κατά τους διαρρεύσαντας δεκαεπτά αιώνες αλλά και σήμερον και για το μέλλον.
Κατακλείοντας συγχαίρουμε τους οργανωτές του Συνεδρίου, επικαλούμενοι επί τους Ελλογιμωτάτους και Ελλογίμους Συνέδρους την ζείδωρη χάριν και την επιφοίτηση του Παναγίου, Τελεταρχικού και Σοφοποιού Πνεύματος «πρός ορθοτόμηση λόγου αληθείας».
Μετ’ εὐχῶν διαπύρων
Ο ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΑΘΗΝΩΝ ΚΑΙ ΠΑΣΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
ΦΩΤΟ: ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΝΗΣ
