Πρίν από λίγα χρόνια πανηγυρίσαμε για την έναρξη της τρίτης χιλιετίας της μετά Χριστόν ιστορικής περιόδου. Το ερώτημα όμως ήταν: «Υπήρχε κάτι άξιο πανηγυρισμού;». Πολλές φωνές διερωτώνται ακόμη εάν η ανθρωπότητα μπορεί να επιβιώσει από τις ίδιες τις δικές της καταστροφικές δυνάμεις.
Του Μητροπολίτου Φαναρίου Αγαθαγγέλου – Γενικού Διευθυντού της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος
Καθώς αναλογιζόμαστε τη φτώχεια και την πείνα που αυξάνονται, το μίσος και τη βία που διαδίδονται γρήγορα στο εσωτερικό χωρών όπως και μεταξύ τους, την τρομακτική συσσώρευση πυρηνικών οπλικών συστημάτων, την τεράστια οικολογική καταστροφή, την πραγματικότητα της τεχνικής νοημοσύνης, συνειδητοποιούμε τελικά ότι ο κόσμος μας έχει αποδυθεί σε μία διαδρομή αυτοκτονίας. Ο άνθρωπος ευτελίζεται, η ζωή μηδενίζεται, η ιστορία παραλογίζεται. Με πόνο ψυχής θυμόμαστε τα λεγόμενα του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου: «Ο Λόγος…τό φως το αληθινόν…ερχόμενον εις τον κόσμον…καί ο κόσμος δι’ Αυτού εγένετο, και ο κόσμος Αυτόν ουκ έγνω. Εις τα ίδια ήλθε, και οι ίδιοι Αυτόν ου παρέλαβον»[1]. Το σκοτάδι μοιάζει πιό πυκνό από ποτέ, οι δυνάμεις του κακού μοιάζουν πιό κατάφωρα ορατές από ποτέ, και μοιάζει ακόμη σαν τα τέκνα του Θεού να δοκιμάζονται πιό σκληρά από ποτέ. Το μυστήριο της ανομίας[2] ήδη ενεργείται στον κόσμο και η Εκκλησία δεν παύει να πορεύεται προς τα έσχατα.
Κατά τη διάρκεια των λίγων τελευταίων ετών έχω αρχίσει να αναρωτιέμαι τι σημαίνει να είσαι Χριστιανός και άνθρωπος σε μία τέτοια κατάσταση· τι σημαίνει ακόμη και το «εύ είναι, εάν δεν μπορεί να αποβεί «αεί είναι»; Τι ακριβώς απαιτείται άραγε από τους άνδρες και γυναίκες που επιθυμούν να φέρουν φως στο σκοτάδι, «ευαγγελίσασθαι πτωχοίς…κηρύξαι αιχμαλώτοις άφεσιν και τυφλοίς ανάβλεψιν, αποστείλαι τεθραυσμένους εν αφέσει, κηρύξαι ενιαυτόν Κυρίου δεκτόν»[3]; Τι απαιτείται από έναν πιστό που καλείται να εισέλθει πλήρως στην ταραχή και στην αγωνία των καιρών και να αρθρώσει λόγο ελπίδος;
Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί ότι, σε αυτή την περίοδο της ιστορίας μας, τη γεμάτη άπό φόβο και πόνο, νέα φαινόμενα, που αποτελούν πρόκληση για την αυτοσυνειδησία της Εκκλησίας, εμείς που διακονούμε δυσκολευόμαστε να εκπληρώσουμε το καθήκον μας, να κάνουμε το φως του Χριστού να λάμψει μέσα στο σκοτάδι. Πολλοί από μας έχουμε προσαρμοσθεί υπερβολικά στη γενική διάθεση μιάς θρησκευτικής αντιλήψεως. Άλλοι από εμάς έχουν εξαντληθεί, απογοητευθεί, πικρανθεί, χολωθεί, νιώθουν μόνοι τους η απλώς κουρασθεί. Παρ’ όλα αυτά, άλλοι έχουν παραμείνει ενεργοί και δραστήριοι, αλλά έχουν καταλήξει να ζούν περισσότερο για τον εαυτό τους παρά στο Όνομα του Ιησού Χριστού. Αυτό δεν είναι και τόσο παράξενο. Οι πιέσεις στη διακονία είναι τεράστιες, οι απαιτήσεις αυξάνονται, και οι πηγές εμπνεύσεως, υπομονής και χαράς μειώνονται. Πως μπορούμε να διατηρούμε την προσδοκία ότι θα παραμένουμε γεμάτοι από δημιουργική ζωντάνια, από ζήλο για τον Λόγο του Θεού, από πόθο διακονίας, και από κίνητρα να εμπνέουμε τους Χριστιανούς η το μικρό ποίμνιο του εκκλησιάσματος που έχουμε απέναντί μας; Που υποτίθεται ότι θα βρούμε τροφοδότηση και δύναμη; Πως μπορούμε να ανακουφίσουμε την ιδική μας πείνα και δίψα; Πως μπορούμε να ξεπεράσουμε την υποκρισία, το μίσος, την διαίρεση, την παρακμή, τις δυσχέρειες και τα σκάνδαλα στην ιστορική πορεία της Εκκλησίας; Πόσο οδυνηρό είναι ότι ακόμη και ο λειτουργικός ασπασμός μεταξύ μας έχει χάσει την αυθεντικότητά του αποστερώντας μας έτσι τη χαρά της αληθινής κοινωνίας και της αγαπητικής υπέρβασης!
Από την άλλη πλευρά είναι πλέον μία οδυνηρή ποιμαντική πραγματικότητα, και ταυτόχρονα μια ποιμαντική πρόκληση, ότι ο κάθε ιερέας, ως λειτουργός του Θεού, με προφητική ανησυχία καλείται να αφήσει το ένα πρόβατο και να αναζητήσει τα ενενήντα εννέα[4] σε όλους τους τόπους της έσχατης ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Το μήνυμα του Ευαγγελίου απευθύνεται σε πολλαπλούς αποδέκτες. Σ’ εκείνους που δεν έχουν εμβαθύνει ποτέ για τον Πρόσωπο του Ιησού Χριστού και το κοσμοσωτήριο έργο Του. Και σ’ εκείνους που έχουν άμεσες η έμμεσες χριστιανικές καταβολές και είναι βαπτισμένοι. Είναι όμως αδιάφοροι, χλιαροί η ακολουθούν την πίστη με την λογική του εθίμου. Πολλοί γίνονται επικριτές της Εκκλησίας. Άλλοι αποδεικνύονται πολέμιοι. Άλλοι, ως ασθενείς, δεν μπορούν να αντιληφθούν την καθολικότητα της αλήθειάς της. Και κάποιοι, έχοντες μία νομική σχέση με τον Θεό, προβάλλουν τον διαχωρισμό «εμείς και οι άλλοι. Όχι άλλοι στον πασράδεισο, γιατί έχουμε συνωστισμό». Αυτό το γεγονός οδηγεί στην απορία: όντως πρόκειται για λαό του Θεού η για ένα πετρώδες χωράφι με σπόρους που έχουν νεκρωθεί;
Το θέμα είναι ουσιαστικό, θεολογικά μεγάλο και θα μας απασχολήσει στο άμεσο μέλλον, στην εσχατολογική μας πορεία, καθότι η πίστη στην αιώνια ζωή δεν είναι μια ιδεολογική βεβαιότητα. Δεν κατοχυρώνεται με επιχειρήματα. Είναι μια κίνηση εμπιστοσύνης, εναπόθεσης των ελπίδων και της δίψας μας για ζωή στην αγάπη του Θεού. Αυτός είναι που μας χαρίζει εδώ και τώρα τόσον πλούτο ζωής, παρά τις δικές μας ψυχοσωματικές αντιστάσεις στην πραγματοποίηση της ζωής (τής όντως ζωής που είναι αγαπητική αυθυπέρβαση και κοινωνία). Αυτός είναι που μας έχει υποσχεθεί και το πλήρωμα της ζωής, την άμεση υιοθεσία, την πρόσωπο με πρόσωπο σχέση μαζί Του, όταν σβήσουν στο χώμα και οι έσχατες αντιστάσεις της ανταρσίας μας[5].
Eίτε το αποδεχθούμε είτε το απορρίψουμε ως γεγονός στην εποχή μας μιλάμε για μια ζωή χωρισμένη από την εκκλησιαστική εμπειρία, για έναν κοσμικό μυστικισμό, αλλά χωρίς Θεό, για μία μυστηριακή ζωή που χαρακτηρίζεται από ματαιοδοξία και κενοδοξία.. Πρόκειται για την εσωτερικότητα της ψυχής η την πνευματικότητα του αυτονομημένου ανθρώπου. Δεν μας λείπουν οι διακηρύξεις του ανθρωποκεντρισμού ούτε της κουλτούρας που με δαιμονική θρασύτητα υποβιβάζει, προσβάλλει, ακυρώνει με κάθε τρόπο την αξιοπρέπεια του ανθρωπίνου προσώπου, το ήθος, τον λόγο, την εικόνα, την τέχνη, την αισθητική.
Αυτές είναι οι ανησυχίες που θα ήθελα να αντιμετωπίσω στις σελίδες που ακολουθούν, που ίσως βοηθήσουν στον αγώνα κάθε καλοπροαίρετης ψυχής να παραμείνουμε ζωτικής σημασίας μάρτυρες Χριστού σε χρόνια πνευματικής ερήμωσης και ερείπωσης της καρδιάς του ανθρώπου γεμάτα από πειρασμούς απιστίας, εγωκεντρικής άνεσης, άπελπισίας, απρόσωπης ζωής, αποκαλυπτικής βίας, επιπόλαιου ανθρωπισμού, τεχνικές του σατανά, σκοτάδι και θάνατο.
Αλλά προς τα που άραγε να στραφούμε; Πολλοί έχουν πολλά να πούν και να προτείνουν, αλλά στρέφω την σκέψη μου σε μία πιό αρχέγονη πηγή έμπνευσης, πού, με την αμεσότητά της, την απλότητα, την σοφία και τη συγκεκριμένη της διατύπωση, μπορεί να μας οδηγήσει, χωρίς να μας πηγαίνει από παράδρομους, στον πυρήνα του αγώνα μας: Είναι οι Πατέρες και οι Μητέρες της Ερήμου[6], που έζησαν στην έρημο της Αιγύπτου κατά τον 4ο και τον 5ο αιώνα μ.Χ. και μπορούν να μας προσφέρουν μία ουσιαστική θεώρηση της ζωής μας.
Οι Πατέρες της Ερήμου ─καί υπήρχαν επίσης και Μητέρες─ ήσαν Χριστιανοί που αναζητούσαν μία νέα μορφή μαρτυρίου. Όταν οι διωγμοί είχαν σταματήσει, δεν υπήρχε πλέον η δυνατότητα να μαρτυρήσει κανείς τον Χριστό ακολουθώντας Τον ως μάρτυς αίματος. Εν τούτοις, το πέρας των διωγμών δεν σήμανε ότι ο κόσμος είχε αποδεχθεί τα ιδεώδη του Χριστού η ότι είχε αλλάξει τους τρόπους του. Ο κόσμος εξακολουθούσε να προτιμά το σκοτάδι από το φως[7]. Αλλά, εάν ο κόσμος δεν ήταν πλέον εχθρικός απέναντι στον Χριστιανό, τότε έπρεπε ο Χριστιανός να γίνει εχθρός του σκοτεινού κόσμου. Η φυγή στην έρημο ήταν ο τρόπος να δραπετεύσει κανείς από τον πειρασμό της συμμόρφωσης και του συσχηματισμού με τον κόσμο[8]. Ο όσιος Αντώνιος[9], ο αββάς Αγάθων[10], ο ο όσιος Μακάριος[11], ο αββάς Ποιμήν[12], η οσία Θεοδώρα[13], η οσία Σάρρα[14] και η οσία Συγκλητική[15] έγιναν πνευματικοί ηγέτες στην έρημο. Εκεί αναδείχθηκαν μάρτυρες μιάς νέας μορφής: μάρτυρες ενάντια στις καταστροφικές δυνάμεις του κακού, μάρτυρες της σωτήριας δυνάμεως του Ιησού Χριστού. Μοναδικοί μάρτυρες της φιλοθείας του Χριστού και της θείας φιλανθρωπίας έζησαν την αγαπητική κοινωνία με τον ζωντανό Θεό και έγιναν για τον άνθρωπο πηγή αναρίθμητων δωρεών, αποκαλύψεων, σοφίας, αλήθειας και ήθους.
Τα πνευματικά τους σχόλια, οι συμβουλές τους προς τους επισκέπτες τους και οι πολύ συγκεκριμένες ασκητικές πρακτικές τους διαμορφώνουν τη βάση των σκέψεών μας για τον πνευματικό βίο του ανθρώπου σήμερα. Όπως οι Πατέρες και οι Μητέρες της Ερήμου, καλούμαστε να βρούμε μία πρακτική και εφικτή απάντηση στην παρότρυνση του Αποστόλου Παύλου: «Παρακαλώ ούν υμάς, άδελφοί, … μη συσχηματίζεσθαι τώ αιώνι τούτω, αλλά μεταμορφούσθαι τη ανακαινώσει του νοός υμών, εις το δοκιμάζειν υμάς τί το θέλημα του Θεού, το αγαθόν και ευάρεστον και τέλειον»[16]. Αυτή η μεταμόρφωση του νού με ασκητικούς αγώνες, πάλη και δάκρυα μέσα στην έρημο είναι η αποκάλυψη της ορθόδοξης πραγματικότητας, η μυστική και ιστορική ένωση και κοινωνία της ζωής του πιστού με τη ζωή της Αγίας Τριάδος, που είναι δυνατή μέσα στην Εκκλησία, στο θεανθρώπινο σώμα του Χριστού.
Η πολιτεία της ερήμου είναι μια πνευματικότητα θεοκεντρική, μεταλογική, οντολογική και εσχατολογική με άπειρες σωτηριολογικές, εκκλησιολογικές, ανθρωπολογικές και κοσμολογικές συνέπειες. Είναι μια πράξη με την οποία χαρίζεται η ζωή, το πλήρωμα της αλήθειας, της ελευθερίας και της αγάπης και ο άνθρωπος νικά και μεταμορφώνει τη μοναξιά, την αλλοτρίωση, την απόγνωση, την απελπισία και το θάνατο. Γι’ αυτό δεν σχετίζεται με κάποια παθητική εσωτερικότητα, κάποια μεταφυσική αρχή, με οποιοδήποτε αγγελισμό και θρησκευτικό ευδαιμονισμό. Είναι μία πνευματική πνευματικότητα, που τη χριστιανική της, οντολογική πληρότητα και τελείωση εργάζεται και κατευθύνει το Πανάγιο Πνεύμα, με την ελεύθερη κατάφαση και απόφαση του ανθρώπου. Γι’ αυτό η πνευματικότητα της Ερήμου είναι μια δυναμική φανέρωση της Βασιλείας[17].
[1] Ιω. 1, 1-11.
2 Β΄ Θεσ., 2, 7.
3 Λουκ. 4, 18-19.
4 Λουκ. 15, 3-7.
5 Χρήστου Γιανναρά, Ανθρωπολογικές Προϋποθέσεις, Περιοδικό Σύναξη, τεύχος 2ο.
6 Αξίζει να μελετήσουμε «Τα Αποφθέγματα των Πατέρων», γνωστά επίσης υπό τους τίτλους Αποφθέγματα των Αγίων Γερόντων η Γεροντικόν η Πατερικόν η Λαυσαϊκόν (από ένα πρώτο τους πυρήνα : Παλλαδίου Επισκόπου Ελενοπόλεως Λαυσαϊκόν : Ήτοι βίβλος περιέχουσα διηγήσεις ασκητικάς ανδρών και γυναικών / Προσφωνηθείσα τώ αιτήσαντι Λαύσω Πραιποσίτω παρά του Ηρακλείδους Επισκόπου. Μεταφρασθείσα μέν παρά τινος ανωνύμου εκ της Ελληνίδος εις απλήν φράσιν. Τύποις εκδοθείσα ___ προτροπή Κυρίου Εφραίμ. Εν Βενετία, Εκ του ελληνικού Τυπογραφείου του Αγίου Γεωργίου, 1866, δευτέρα ανατύπωσις) καί, στα λατινικά, Apophthegmata Patrum, είναι συλλογή από περισσότερες των χιλίων ιστοριών και ῥητών Πατέρων και Μητέρων της Ερήμου περίπου από τον 5ο αιώνα μ.Χ. Τα Αποφθέγματα περιγράφουν τις πνευματικές πρακτικές και τις εμπειρίες των πρώτων Χριστιανών ασκητών που ζούσαν στην έρημο της Αιγύπτου. Συνήθως έχουν τη μορφή συνομιλίας μεταξύ ενός νεότερου μοναχού και του πνευματικού του πατέρα η συμβουλής που δίνεται σε επισκέπτες. Στην αρχή ήσαν μία προφορική παράδοση στην κοπτική γλώσσα και αργότερα καταγράφηκαν και στα ελληνικά.
7 Ιω. 3, 19.
8 Ρωμ. 12, 2.
9 Άγιος Αντώνιος ο Μέγας (περ. 251 – περ. 356). Θεμελιωτής του οργανωμένου Ορθόδοξου Χριστιανικού μοναχισμού και μάλιστα του αυστηρού ασκητισμού (ερημίτης), θεωρούμενος Πατέρας όλων των Μοναχών.
10 4ος αι. μ.Χ.. Μαθητής του αββά Ποιμένος (ο οποίος μάλιστα αποκαλούσε τον Αγάθωνα με τον τιμητικό τίτλο «Αββά» χάρη στις αρετές του, κι άς ήταν ο Αγάθων πολύ νεότερός του ! ) και σύγχρονος του Μακαρίου, διέπρεψε σε πραότητα, διάκριση, άσκηση στη σιωπή (μέ αποχή από κάθε συνομιλία) και σε απόλυτη ανέχεια και ολιγάρκεια.
11 Όσιος Μακάριος ο Αιγύπτιος (301-395 μ.Χ.). Μαθητής του Μεγάλου Αντωνίου, διακρίθηκε από νεαρή ηλικία στις αρετές («παιδαριογέρων») καί, χάρη στον ενάρετο βίο του, αξιώθηκε από τον Θεό να λάβει τα χαρίσματα της θεραπείας ασθενών και της προφητείας. Υπήρξε γέννημα θρέμμα της ερήμου, όπου και ασκήτευσε.
12 Αββάς Ποιμήν ο Μέγας (340-450 μ.Χ.). Ηγούμενος μικρής μοναχικής αδελφότητος που ίδρυσε στην Σκήτη (Wadi el Natrun) της Αιγύπτου με τα βιολογικά αδέλφια του, διακρίθηκε ιδίως ως πνευματικός καθοδηγητής. Το 407 μ.Χ. η αρχική μονή τους δέχθηκε ληστρική επίθεση και διασκορπίσθηκαν καταφεύγοντας προσωρινά μέχρι και σε εγκαταλελειμμένο ειδωλολατρικό ναό. Μαζί με την κοινότητά του (μοναχισμός της Διασποράς) θεωρείται από μερικούς δημιουργός της προαναφερθείσης συλλογής των Αποφθεγμάτων των Πατέρων. Η μνήμη του τιμάται στις 9 Σεπτεμβρίου.
13 Β΄ μισό 5ου μ.Χ. αιώνα). Καταγόταν από την Αλεξάνδρεια και ήταν παντρεμένη αρμονικά με ευσεβή άνδρα, τον Παφνούτιο. Αφ’ ής στιγμής όμως υπέπεσε στην αμαρτία της μοιχείας, διακρίθηκε για την πρωτοφανή αυστηρότητα και το βάθος της μετανοίας της, για την οποία άλλαξε εντελώς τρόπο ζωής και μόνασε μέχρι τον θάνατό της.
14 Οσία Σάρρα η Αιγυπτία (5ος αι. μ.Χ.). Ήταν ερημίτισσα που εφάρμοσε αυστηρό ασκητισμό επί περίπου εξήντα χρόνια σε ένα κελί κοντά στον ποταμό Νείλο της Αιγύπτου.
15 Αγία Συγκλητική η Αλεξανδρινή (4ος αι. μ.Χ.). Ασκήτρια του αναχωρητισμού από τη ρωμαϊκή Αίγυπτο. Από πλούσια και ευγενή, ναυτική οικογένεια της Μακεδονίας, ανήκε στην ελληνο-ῥωμαϊκή άρχουσα τάξη της εποχής της. Η οικογένειά της μετεγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια, όπου η Συγκλητική, μετά τον θάνατο δύο αρρένων αδελφών της και των γονέων της, μοίρασε την περιουσία της στους φτωχούς και εκάρη μοναχή. Εκοιμήθη σε ηλικία 80 ετών μετά από τριετή μάχη με καρκίνο του στόματος. Θεωρείται τόσο σημαντική για τον γυναικείο ασκητισμό όσο και ο Μέγας Αντώνιος για τον ανδρώο.
16 Ρωμ. 12, 1-2.
17 Olivier Clément, Η θεολογία μετά «τόν θάνατο του Θεού», εκδ. Αθηνά, σειρά «Σύνορο», Αθήνα 1973, σελ. 109.
[1] Ιω. 1, 1-11.
[2] Β΄ Θεσ., 2, 7.
[3] Λουκ. 4, 18-19.
[4] Λουκ. 15, 3-7.
[5] Χρήστου Γιανναρά, Ανθρωπολογικές Προϋποθέσεις, Περιοδικό Σύναξη, τεύχος 2ο.
[6] Αξίζει να μελετήσουμε «Τα Αποφθέγματα των Πατέρων», γνωστά επίσης υπό τους τίτλους Αποφθέγματα των Αγίων Γερόντων η Γεροντικόν η Πατερικόν η Λαυσαϊκόν (από ένα πρώτο τους πυρήνα : Παλλαδίου Επισκόπου Ελενοπόλεως Λαυσαϊκόν : Ήτοι βίβλος περιέχουσα διηγήσεις ασκητικάς ανδρών και γυναικών / Προσφωνηθείσα τώ αιτήσαντι Λαύσω Πραιποσίτω παρά του Ηρακλείδους Επισκόπου. Μεταφρασθείσα μέν παρά τινος ανωνύμου εκ της Ελληνίδος εις απλήν φράσιν. Τύποις εκδοθείσα ___ προτροπή Κυρίου Εφραίμ. Εν Βενετία, Εκ του ελληνικού Τυπογραφείου του Αγίου Γεωργίου, 1866, δευτέρα ανατύπωσις) καί, στα λατινικά, Apophthegmata Patrum, είναι συλλογή από περισσότερες των χιλίων ιστοριών και ῥητών Πατέρων και Μητέρων της Ερήμου περίπου από τον 5ο αιώνα μ.Χ. Τα Αποφθέγματα περιγράφουν τις πνευματικές πρακτικές και τις εμπειρίες των πρώτων Χριστιανών ασκητών που ζούσαν στην έρημο της Αιγύπτου. Συνήθως έχουν τη μορφή συνομιλίας μεταξύ ενός νεότερου μοναχού και του πνευματικού του πατέρα η συμβουλής που δίνεται σε επισκέπτες. Στην αρχή ήσαν μία προφορική παράδοση στην κοπτική γλώσσα και αργότερα καταγράφηκαν και στα ελληνικά.
[7] Ιω. 3, 19.
[8] Ρωμ. 12, 2.
[9] Άγιος Αντώνιος ο Μέγας (περ. 251 – περ. 356). Θεμελιωτής του οργανωμένου Ορθόδοξου Χριστιανικού μοναχισμού και μάλιστα του αυστηρού ασκητισμού (ερημίτης), θεωρούμενος Πατέρας όλων των Μοναχών.
[10] 4ος αι. μ.Χ.. Μαθητής του αββά Ποιμένος (ο οποίος μάλιστα αποκαλούσε τον Αγάθωνα με τον τιμητικό τίτλο «Αββά» χάρη στις αρετές του, κι άς ήταν ο Αγάθων πολύ νεότερός του ! ) και σύγχρονος του Μακαρίου, διέπρεψε σε πραότητα, διάκριση, άσκηση στη σιωπή (μέ αποχή από κάθε συνομιλία) και σε απόλυτη ανέχεια και ολιγάρκεια.
[11] Όσιος Μακάριος ο Αιγύπτιος (301-395 μ.Χ.). Μαθητής του Μεγάλου Αντωνίου, διακρίθηκε από νεαρή ηλικία στις αρετές («παιδαριογέρων») καί, χάρη στον ενάρετο βίο του, αξιώθηκε από τον Θεό να λάβει τα χαρίσματα της θεραπείας ασθενών και της προφητείας. Υπήρξε γέννημα θρέμμα της ερήμου, όπου και ασκήτευσε.
[12] Αββάς Ποιμήν ο Μέγας (340-450 μ.Χ.). Ηγούμενος μικρής μοναχικής αδελφότητος που ίδρυσε στην Σκήτη (Wadi el Natrun) της Αιγύπτου με τα βιολογικά αδέλφια του, διακρίθηκε ιδίως ως πνευματικός καθοδηγητής. Το 407 μ.Χ. η αρχική μονή τους δέχθηκε ληστρική επίθεση και διασκορπίσθηκαν καταφεύγοντας προσωρινά μέχρι και σε εγκαταλελειμμένο ειδωλολατρικό ναό. Μαζί με την κοινότητά του (μοναχισμός της Διασποράς) θεωρείται από μερικούς δημιουργός της προαναφερθείσης συλλογής των Αποφθεγμάτων των Πατέρων. Η μνήμη του τιμάται στις 9 Σεπτεμβρίου.
[13] Β΄ μισό 5ου μ.Χ. αιώνα). Καταγόταν από την Αλεξάνδρεια και ήταν παντρεμένη αρμονικά με ευσεβή άνδρα, τον Παφνούτιο. Αφ’ ής στιγμής όμως υπέπεσε στην αμαρτία της μοιχείας, διακρίθηκε για την πρωτοφανή αυστηρότητα και το βάθος της μετανοίας της, για την οποία άλλαξε εντελώς τρόπο ζωής και μόνασε μέχρι τον θάνατό της.
[14] Οσία Σάρρα η Αιγυπτία (5ος αι. μ.Χ.). Ήταν ερημίτισσα που εφάρμοσε αυστηρό ασκητισμό επί περίπου εξήντα χρόνια σε ένα κελί κοντά στον ποταμό Νείλο της Αιγύπτου.
[15] Αγία Συγκλητική η Αλεξανδρινή (4ος αι. μ.Χ.). Ασκήτρια του αναχωρητισμού από τη ρωμαϊκή Αίγυπτο. Από πλούσια και ευγενή, ναυτική οικογένεια της Μακεδονίας, ανήκε στην ελληνο-ῥωμαϊκή άρχουσα τάξη της εποχής της. Η οικογένειά της μετεγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια, όπου η Συγκλητική, μετά τον θάνατο δύο αρρένων αδελφών της και των γονέων της, μοίρασε την περιουσία της στους φτωχούς και εκάρη μοναχή. Εκοιμήθη σε ηλικία 80 ετών μετά από τριετή μάχη με καρκίνο του στόματος. Θεωρείται τόσο σημαντική για τον γυναικείο ασκητισμό όσο και ο Μέγας Αντώνιος για τον ανδρώο.
[16] Ρωμ. 12, 1-2.
[17] Olivier Clément, Η θεολογία μετά «τόν θάνατο του Θεού», εκδ. Αθηνά, σειρά «Σύνορο», Αθήνα 1973, σελ. 109.
