Μητροπολίτης Ξάνθης: Σε καιρούς κατά τους οποίους ο δημόσιος λόγος γίνεται όλο και πιο φλύαρος, ενώ τα ουσιώδη συχνά σιωπούν, ο λόγος της Εκκλησίας καλείται να είναι καθαρός, απλός και αληθινός.
Από τον ΣΤΑΥΡΟ ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟ*
Να μη διεκδικεί εντυπώσεις, αλλά να καταθέτει μαρτυρία. Να μη φοβάται τα ερωτήματα του καιρού, αλλά να τα φωτίζει με το φως της εμπειρίας και της πίστης.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ξάνθης κ. Παντελεήμων μιλά με ειλικρίνεια για την προσωπική του πνευματική πορεία και τα πρόσωπα που καθόρισαν την εκκλησιαστική του συνείδηση, για τις προκλήσεις της ποιμαντικής διακονίας σήμερα, για τη νεολαία, την οικογένεια και την κοινωνική ευθύνη της Εκκλησίας. Ο λόγος του δεν κινείται σε θεωρητικά σχήματα· αντλεί από τη ζωή της Εκκλησίας, από την καθημερινή επαφή με τον άνθρωπο και από την εμπειρία της διακονίας σε έναν τόπο με ιδιαίτερη ιστορία και πολυμορφία, όπως η Ξάνθη.
Σεβασμιώτατε, θα θέλατε να μας μιλήσετε για την προσωπική σας πνευματική πορεία και τα βιώματα που καθόρισαν την απόφασή σας να ακολουθήσετε την ιεροσύνη;
Η πορεία μου προς την ιεροσύνη είναι συνδυασμός της εκκλησιαστικής αγωγής που έλαβα στο οικογενειακό μου περιβάλλον, καθώς και της κλήσεως η οποία ήρθε μέσω σεπτών ιερατικών μορφών όπως εκείνη του Γέροντός μου, του από Ιερισσού Μητροπολίτου Σπάρτης κυρού Κυπριανού. Βεβαίως πολύτιμος οδηγός στην εκκλησιαστική μου πορεία υπήρξε και ο Αγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, με τον οποίο διατηρούσα πολυετή πνευματική σχέση.
Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το μεγαλύτερο ποιμαντικό στοίχημα της Εκκλησίας στη σύγχρονη εποχή;
Το ερώτημά σας επιδέχεται περισσότερες από μία απαντήσεις. Ωστόσο, οι Ποιμένες οφείλουμε να διακρινόμαστε για την ποιμαντική μας ευαισθησία, η οποία θα μας καθιστά ικανούς να διακρίνουμε τις απαιτήσεις των καιρών. Στις ημέρες μας η μεγαλύτερη πρόκληση είναι το να συνδυάσουμε την πλούσια λατρευτική παράδοση της εκκλησίας μας με την ανάληψη κοινωνικών ποιμαντικών πρωτοβουλιών. Η πρώτη χωρίς τις δεύτερες μπορεί να εκφυλισθεί σε τυπολατρία, ενώ οι δεύτερες χωρίς την πρώτη μπορεί να καταλήξουν σε έναν προτεσταντικού τύπου ακτιβισμό.
Ζούμε σε μια κοινωνία με έντονες αλλαγές και προκλήσεις. Πώς μπορεί η Εκκλησία να παραμείνει σταθερός φάρος πίστης χωρίς να αποξενώνεται από τον σύγχρονο άνθρωπο;
Είναι γνωστή η φράση του Αποστόλου Παύλου ότι ο Χριστός είναι πάντοτε και στους αιώνες «ο αυτός». Το ίδιο και οι εντολές του Ευαγγελίου, είναι και αυτές αναλλοίωτες. Το περιεχόμενο λοιπόν του κηρύγματος της Εκκλησίας προς τον κόσμο οφείλει πάντοτε να είναι το Γεγονός της Αναστάσεως. Ενώ όμως το κήρυγμα της Εκκλησίας στο πέρασμα του χρόνου παραμένει αναλλοίωτο, ο τρόπος με τον οποίο η Εκκλησία κηρύττει την πίστη της οφείλει να διαφοροποιείται από εποχή σε εποχή. Ετσι η Εκκλησία καλείται να χρησιμοποιεί τα μέσα κάθε εποχής ώστε το κήρυγμα της να γίνει προσληπτό από τον κόσμο, χωρίς όμως να αλλάζει το περιεχόμενό του.
Η νεολαία συχνά δηλώνει αποστασιοποιημένη από την Εκκλησία. Πώς μπορεί να γεφυρωθεί αυτό το χάσμα και ποιος είναι ο ρόλος της ποιμαντικής προσέγγισης προς τους νέους;
Η νεολαία μάλλον ήταν πάντα αποστασιοποιημένη από την Εκκλησία. Αρκεί να μελετήσουμε κηρύγματα φημισμένων ιεροκηρύκων πριν από εκατό ή εκατόν πενήντα χρόνια, τα οποία διεκτραγωδούν την ηθική κατάπτωση της νεολαίας. Η ποιμαντική της εκκλησίας στον χώρο της νεότητας απαιτούσε πάντοτε αυξημένο ποιμαντικό ενδιαφέρον, ειλικρίνεια και υπομονή. Εκείνο που καθιστά σήμερα δυσκολότερη την ποιμαντική της νεότητας είναι η έλλειψη δημιουργίας νέων σημείων συνάντησης της εκκλησίας με τη νεολαία. Το να δημιουργήσουμε τέτοια νέα σημεία συνάντησης είναι απαραίτητο. Ενα τέτοιο σημείο είναι οι μαθητικές κατασκηνώσεις μας, που έχουν ιστορία 30 ετών και συνεχώς ανανεώνονται. Μαζί με την ποιμαντική της νεότητος πρέπει να συνδυάσουμε και εκείνη της οικογένειας.
Ποια είναι η σημασία της παράδοσης και της ορθόδοξης ταυτότητας σε έναν κόσμο που προωθεί τον ατομισμό και την ταχύτητα;
Οι όροι «ορθόδοξη παράδοση» και «ορθόδοξη ταυτότητα» έχουν υποστεί επικίνδυνη αλλοίωση στον δημόσιο λόγο, αφού χρησιμοποιούνται ακόμη και ως πολιτικά συνθήματα. Όμως δεν αποτελούν θεωρητικά σχήματα, αλλά βίωμα των Αγίων, ο βίος των οποίων αποτελεί ουσιαστικά το ευαγγέλιο εφαρμοσμένο στην πράξη. Οπότε αν κανείς θέλει να γνωρίσει την ορθόδοξη παράδοση δεν έχει παρά να μελετήσει τα συναξάρια των αγίων, παλαιότερων και σύγχρονων, και να ακολουθήσει το παράδειγμά τους, όπου θα βρει θυσιαστική αγάπη, ιώβεια υπομονή, διαρκή μετάνοια, ασάλευτη ελπίδα, φως στο σκοτάδι και ηρεμία στην καταιγίδα. Με αυτόν τον τρόπο θα παραμένει ασάλευτος μέσα στον σάλο των καιρών και θα δίνει και αυτός με τη σειρά του τη μαρτυρία της χριστιανικής ελπίδας σε εποχή μαζικής απελπισίας.
Η Μητρόπολη Ξάνθης δραστηριοποιείται έντονα στον κοινωνικό τομέα. Θα μπορούσατε να μας παρουσιάσετε τις βασικές κοινωνικές και φιλανθρωπικές δράσεις που επιτελείτε;
Πολύ πριν ξεσπάσει η οικονομική κρίση, η τοπική μας Εκκλησία οργάνωσε ένα καθημερινό συσσίτιο, «Το τραπέζι της αγάπης» το οποίο λειτουργεί αδιάκοπα, ακόμα και κατά την περίοδο του lock down, εδώ και τριάντα χρόνια, προσφέροντας καθημερινά 150 μερίδες φαγητού. Το κοινωνικό παντοπωλείο παρέχει τρόφιμα και πρώτες ύλες για την παρασκευή φαγητού σε οικογένειες που έχουν ανάγκη. Κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης λειτούργησαν επίσης το κοινωνικό φαρμακείο και το κοινωνικό ιατρείο σε συνεργασία με τους αντίστοιχους επιστημονικούς συλλόγους. Το Γενικό και τα Ενοριακά Φιλόπτωχα Ταμεία ανακουφίζουν έκτακτες οικονομικές ανάγκες συμπολιτών μας και μάλιστα ανεξαρτήτως θρησκεύματος. Η Ιερά Μητρόπολη λειτουργεί επίσης τη Μονάδα Ανοικτής Φροντίδας Ηλικιωμένων «Ο Άγιος Παντελεήμων» η οποία είναι πλέον γνωστή για την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών. Ακόμη το μαθητικό οικοτροφείο του Πρότυπου Εκκλησιαστικού Γυμνασίου – Εκκλησιαστικού Λυκείου Ξάνθης καθώς και τα ταμεία υποτροφιών που προεδρεύονται από τον Μητροπολίτη και δίνουν υποτροφίες σε μαθητές που διακρίνονται για τις επιδόσεις τους, είναι μερικές ακόμα δομές κοινωνικού έργου.
«Τολμώ να πω πως η συμβίωση Χριστιανών και Μουσουλμάνων στη Θράκη αποτελεί υπόδειγμα για την πατρίδα μας και παγκοσμίως»
Πώς αντιλαμβάνεστε τη σχέση Εκκλησίας και κοινωνίας; Μπορεί η Εκκλησία να έχει δημόσιο λόγο χωρίς να πολιτικοποιείται;
Παλαιότερα η κοινωνική ζωή ήταν απολύτως ενταγμένη στην εκκλησιαστική ζωή, αφού η εκκλησιαστική παράδοση διαμόρφωνε πλήρως την κοινωνική και εθνική ταυτότητα. Σήμερα η εκκλησιαστική ζωή εμπεριέχεται στην κοινωνική ζωή, χωρίς να απουσιάζουν και οι τάσεις που θέλουν τον πλήρη εξοβελισμό της από την κοινωνία. Δεν είναι τυχαία η συχνή αναφορά στο ότι η θρησκεία αποτελεί «ιδιωτική» υπόθεση, κάτι που δεν ισχύει βέβαια στην περίπτωση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αφού η Εκκλησία είναι εξ ορισμού γεγονός κοινωνικό, αφού συγκροτεί κοινότητα. Έτσι κάθε εκκλησιαστική δράση έχει κοινωνικό και για αυτό ευθέως πολιτικό χαρακτήρα. Οπότε η Εκκλησία, ναι, έχει πολιτικό λόγο, ο οποίος διαφέρει καίρια από τον κομματικό λόγο των πολιτικών κομμάτων, διότι η Εκκλησία δεν κομματίζεται, ούτε κομματιάζεται, αλλά λειτουργεί ενωτικά.
Σε μια περιοχή με θρησκευτική και πολιτισμική πολυμορφία, όπως η Ξάνθη, ποια είναι η εμπειρία σας από τη συνύπαρξη και τον διάλογο;
Εχουμε την ευλογία να ζούμε σε μία κοινωνία όπου συνυπάρχουμε με τους συμπολίτες μας που έχουν διαφορετική πίστη. Ολοι όμως ζούμε στον ίδιο τόπο και αντιμετωπίζουμε κοινά προβλήματα και κοινές προκλήσεις. Οι δύο θρησκείες της περιοχής συμβιώνουν αρμονικά και τολμώ να πω πως η συμβίωση Χριστιανών και Μουσουλμάνων στη Θράκη αποτελεί υπόδειγμα όχι μόνο για την πατρίδα μας αλλά και παγκοσμίως.
Ποιος είναι ο ρόλος της προσευχής και της πνευματικής ζωής στην καθημερινότητα ενός ανθρώπου που δοκιμάζεται από άγχος, φόβο και ανασφάλεια;
Το άγχος, ο φόβος και η ανασφάλεια αποτελούν όψεις του ενός και μόνου δομικού φόβου που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη ύπαρξη, του φόβου του θανάτου. Η Ορθοδοξία έχει τη μόνη απάντηση απέναντι σε αυτό τον φόβο, που είναι το πρόσωπο του Αναστάντος Κυρίου μας, του νικητή του θανάτου. Η Εκκλησία προσφέρει την προοπτική της εν Χριστώ ζωής, στην οποία η προσευχή αποτελεί το ένα από τα δύο φτερά της ψυχής (το άλλο είναι η ελεημοσύνη). Η προσευχή είναι μία δημιουργική πράξη και όχι ένα ψυχολογικό καταφύγιο. Δεν είναι μία τυπική υποχρέωση του χριστιανού αλλά έκφραση της αγάπης του πιστού προς τον Θεό. Και όπως γνωρίζουμε από τον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο η τέλεια αγάπη νικά τον φόβο.
Τι θέση έχει η οικογένεια σήμερα μέσα στη ζωή της Εκκλησίας και πώς μπορεί να στηριχθεί ποιμαντικά;
Για αιώνες η οικογένεια θεωρείτο «το κύτταρο της κοινωνίας». Σήμερα οι οικογενειακοί δεσμοί είναι χαλαροί αφού ο θεσμός του Γάμου δεν κατέχει πλέον την αποκλειστικότητα, αφού έχουν εμφανιστεί καινούργιες μορφές συζυγίας. Μέσα σε αυτό το κλίμα κάθε συζήτηση περί χριστιανικού γάμου μοιάζει μάταια. Ομως πιστεύω βαθιά ότι στα χρόνια που διανύουμε καθώς και σε αυτά που έρχονται ο Γάμος είτε θα ξαναγίνει χριστιανικός, μυστήριο ενώσεως δύο προσώπων, άνδρα και γυναίκας, εν Χριστώ, είτε θα καταποντιστεί τελείως. Οπότε είναι σημαντικό τόσο η κατήχηση της Εκκλησίας, με μία σοβαρή ποιμαντική των μελλονύμφων, όσο και η φιλανθρωπία της να στηρίξει τον θεσμό του Γάμου και της Οικογένειας. Στη Θράκη από το 1999 έχει θεσπιστεί από την Εκκλησία της Ελλάδος το γνωστό πλέον σε όλους «Επίδομα απόκτησης τρίτου τέκνου», με εντυπωσιακά αποτελέσματα.
Πολλοί πιστοί προβληματίζονται από σκάνδαλα ή ανθρώπινες αδυναμίες κληρικών. Πώς μπορεί να διατηρηθεί η εμπιστοσύνη προς την Εκκλησία;
Κατά τον λόγο του Αποστόλου Παύλου το μεγαλύτερο σκάνδαλο μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας είναι η Σταυρική Θυσία του Χριστού. Επίσης, το πλέον απαράδεκτο γεγονός για την ανθρώπινη λογική είναι η Μετάνοια και η συγχώρηση των αμαρτιών, τα οποία παρέχει ο Χριστός και η συνέχειά Του μέσα στην ιστορία, η Αγία μας Εκκλησία, σε πείσμα του ανθρώπινου καθωσπρεπισμού, όπως μας διδάσκει και η παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου. Οπότε καλούμαστε να καλλιεργήσουμε ο καθένας μας την μετάνοια και την αυτομεμψία. Οταν βλέπουμε τα δικά μας σφάλματα θα θεωρήσουμε τον εαυτό μας υπεύθυνο και για την αμαρτία «όλου του Αδάμ», δηλαδή και του κάθε άλλου ανθρώπου, κατά τον Άγιο Σιλουανό. Κατά τα άλλα θα πρέπει και εμείς ως σώμα της Εκκλησίας να κάνουμε την αυτοκριτική μας, αλλά και περισσότερη προσευχή προς τον Κύριο ώστε να «παύσει της Εκκλησίας τα σκάνδαλα».
Ποιο είναι το μήνυμα που θα θέλατε να απευθύνετε σε όσους αισθάνονται απογοητευμένοι ή απομακρυσμένοι από την πίστη;
Νομίζω ότι αυτό το μήνυμα το έχει απευθύνει πριν από όλους μας σε όλους μας ο ίδιος ο Κύριος που καλεί όλους τους κοπιώντες και πεφορτισμένους να έλθουν κοντά του. Θα τολμούσα να επαναλάβω την πρόσκληση του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου να πλησιάσουν όλοι στην Εκκλησία απροϋπόθετα, με την καθημερινή αλήθεια τους.
«Να αποφύγουμε δύο μεγάλους πειρασμούς που αποτελούν κίνδυνο»
Πώς οραματίζεστε το μέλλον της Εκκλησίας στην Ελλάδα τα επόμενα χρόνια;
Θα ήθελα η Εκκλησία στην πατρίδα μας να επιτελεί εμπνευσμένα το ρόλο της, να φανερώνει την αγάπη του Θεού, να μαρτυρεί την ελπίδα της Αναστάσεως, να διδάσκει εμπράκτως τη συγχώρηση και τη μετάνοια και να κηρύσσει έργω και όχι λόγω την ταπείνωση, που είναι η πρόξενος όλων των αρετών. Να έχουμε, με λίγα λόγια, μία Εκκλησία που θα είναι προεικόνιση του παραδείσου.
Κλείνοντας, ποια πνευματική προτροπή θα δίνατε στους αναγνώστες μας για την καθημερινή τους ζωή;
Καθώς βαδίζουμε την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όπου ο πνευματικός αγώνας είναι εντονότερος, θα ήθελα να απευθυνθώ στους πιστούς και να τους παρακαλέσω να αποφύγουν δύο πολύ μεγάλους πειρασμούς, από τους οποίους όλοι κινδυνεύουμε. Ο ένας είναι ο πειρασμός της πνευματικής αυτάρκειας, που δημιουργεί μία φαρισαϊκή συνείδηση και έναν ψεύτικο εαυτό που θεωρεί ως δικαιοσύνη την αρετή του. Είναι πολύ διαδεδομένος ιδιαίτερα στις μέρες μας. Οχι, δεν θα κληρονομήσουμε τον παράδεισο για τις αρετές μας, αλλά για την ταπείνωσή μας και την θυσιατικότητά μας. Από την άλλη πλευρά υπάρχει και ο πειρασμός της απελπισίας εξαιτίας των προσωπικών αδιεξόδων της ζωής. Και αυτός ο πειρασμός, ο τόσο συνηθισμένος, είναι εξίσου επικίνδυνος. Ναι, μπορεί η ζωή μας να είναι μία αποτυχία και να βλέπουμε παντού μόνον αδιέξοδα. Όμως υπάρχει πάνω από τα προβλήματά μας και το εγώ μας, ο Χριστός, ο οποίος είναι όχι μία συναισθηματική ελπίδα, αλλά η ενυπόστατη Ελπίδα και σωτηρία μας.
