Μυστικισμός – αποφατισμός – καταφατική θεολογία
Παραθέτουμε παρακάτω από την διδακτορική διατριβή του Θεοφίλου Α. Αμπατζίδη, «Η θέωση και οι προϋποθέσεις της κατά τον Συμεών το Νέο Θεολόγο» (ΑΠΘ, 2015), σχετικές παραγράφους για την “νοοτροπία” που χαρακτήριζε μεγάλη μερίδα της ορθόδοξης θεολογίας τουλάχιστον του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα στην Ελλάδα, και σχετικὲς παραγράφους για το απαράδεκτο δίτευχο πόνημα του Παναγιώτου Τρεμπέλα, που ακόμη – δυστυχώς – κυκλοφορεί εκδοτικώς η υπ’ αυτού οργανωθείσα οργάνωση “ΣΩΤΗΡ” (που προήλθε τό 1960 από τη “ΖΩΗ”, που ιδρύθηκε το 1907 από μαθητές του Αποστόλου Μακράκη (1831-1905), που τον εγκατέλειψαν (αποσχίστηκαν) όταν εκείνος αρνήθηκε να συμφιλιωθεί με την Ιερά Σύνοδο).
Θεόφιλος Α. Αμπατζίδης, «Η θέωση και οι προϋποθέσεις της κατά τον Συμεών το Νέο Θεολόγο» (ΑΠΘ, 2015), σσ. 24-27:
[…] Τον πειρασμό αυτόν δε διέλαθε μερίδα της νεότερης ελληνικής θεολογίας του εικοστού αιώνος. Υποταγμένη, περισσότερο ή λιγότερο, σε σχολαστικά πρότυπα, εξαιτίας ποικίλων ιστορικών, κοινωνικών και θεολογικών παραγόντων που έχουν πληθωρικά αναλυθεί και, εξάπαντος, δεν συνιστούν αντικείμενο της παρούσης έρευνας, αρνήθηκε στα πρόσωπα εξεχόντων ακαδημαϊκών θεολόγων, αν όχι ρητά τη δυνατότητα αποδοχής των ακτίστων ενεργειών από τη μεριά του ανθρώπου, τα θεοειδή της αποτελέσματα στα πρόσωπα των αγίων της Εκκλησίας, και συγκεκριμένα του Συμεώνος του Νέου Θεολόγου.
Και ενώ στη Δύση τα φιλοκαλικά κείμενα, για παράδειγμα, μαζί με έξοχα πατερικά έργα της καλούμενης ασκητικής, νηπτικής και ησυχαστικής γραμματείας, γνώριζαν ταχύτατη διάδοση και επηρέαζαν ικανό αριθμό ανθρώπων, ειδικά των πλέον καλλιεργημένων, στην ορθόδοξη Ελλάδα υπήρξαν επιφυλάξεις μέχρι και αντιρρήσεις τόσο για την «Ορθοδοξία» της φιλοκαλικής παράδοσης και γραμματείας, όσο και για τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και τον άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο.
Περιπτώσεις σαν αυτή του καθηγητή Μπαλάνου, ο οποίος θεωρούσε «λυπηρόν» το ότι η ανατολική ορθόδοξη Εκκλησία ασχολήθηκε, μάλιστα σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή της αυτοκρατορίας, με τα προβλήματα που ήγειρε η θεολογία του Γρηγορίου Παλαμά, μάλιστα για ένα ζήτημα «τόσο προσκρούον εις την ημετέραν λογικήν» 53 (!), είναι ιδιαζόντως αποκαλυπτικές. Ο ίδιος καθηγητής της πατρολογίας θα αναγνωρίσει τον άγιο Συμεών ως πρόδρομο του Ησυχασμού, που προσπαθούσε να βρει βαθύτερη συμβολική σημασία στα τελούμενα κατά τις ιεροτελεστίες «προικισμένος με ισχυράν δόσιν φαντασίας, …με τον νοσηρόν μυστικισμόν του, όστις άλλως ήτο του συρμού κατά τους χρόνους εκείνους…» 54!
Στην έκδοση της πολύτομης Δογματικής του 55, ένας άλλος ακαδημαϊκός της νεώτερης θεολογίας, ο Παναγιώτης Τρεμπέλας, θα μνημονεύσει μόνον τρεις φορές τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, ως συγγραφέα πολεμικοδογματικών πραγματειών και ως επηρεασμένο από τους σχολαστικούς της Δύσης να αναζητά αναλογίες της τριάδος «νους-γνώσις-έρως» με τον τρόπο υπάρξεως της Αγίας Τριάδος 56 ! Εκείνο, όμως, που καταλογίστηκε ως το μεγάλο αμάρτημα του πολιού θεολόγου, ήταν έκδοση του τελευταίου δημοσιεύματός του, στη δύση της καριέρας και του βίου του, με τον τίτλο: Μυστικισμός-αποφατισμός-καταφατική θεολογία 57. Στο σχετικά μικρό δίτευχο αυτό πόνημα ο Τρεμπέλας έρχεται να ανατρέψει το σύνολο της νηπτικής και ασκητικής παράδοσης της Ανατολής, όχι τόσο με ρητό τρόπο, όσο με την διασπορά αμφιβολιών για την άμεση εμπειρία της θεοποιού χάρης των ακτίστων ενεργειών από τους αγίους. Η προσπάθεια αυτή υποθάλπει μια σωτηριολογική αντίληψη καθαρά ηθικιστική και μια ανάλογη ανθρωπολογία που εξαντλεί την εν Χριστώ δυναμική του ανθρώπου στα όρια της ατομικής (ηθικής) του βελτίωσης.
Εκκινώντας από το πρόβλημα της ψευδεπιγραφίας των αρεοπαγιτικών κειμένων και τη νεοπλατωνική ορολογία τους 58, θα θεωρήσει πλανηθέντα τον Μάξιμο τον Ομολογητή, και τα σχόλιά του ως προσπάθεια αποκατάστασης του
νοσηρού μυστικισμού του Ψευδοδιονυσίου 59. Θα αντιμετωπίσει το μυστικισμό του Μακαρίου του Αιγυπτίου 60 υπό το φως μιας προβληματικής εκστάσεως, για να φτάσει να αποδώσει στο Συμεών τον Νέο Θεολόγο έναν συναισθηματικό μυστικισμό που οφείλεται, κατά τον Τρεμπέλα πάντοτε, στη διαρκή υπερφόρτωση από τον άγιο των προσευχών και των εδαφιαίων μετανοιών. Σε μια αγαστή συμφωνία με την εκκοσμικευμένη σήμερα ψυχολογία και ψυχιατρική, δε θα αποκλείσει την πιθανότητα, οι ελλάμψεις και οι θεοπτίες του Συμεώνος να οφείλονται σε υπερκόπωση και υπερένταση των νεύρων 61 !
Οι θέσεις αυτές του Τρεμπέλα ξεσήκωσαν θύελλα αντιδράσεων στους θεολογικούς κύκλους 62 και ιδιαιτέρως στο Άγιον Όρος. Η αγιορείτικη αντίδραση κορυφώνεται με τη σύσταση μιας ειδικής επιτροπής από επιφανείς μοναχούς της αγιώνυμης πολιτείας, η οποία, στην «Έκθεσή» της την οποία εδημοσίευσε 63, δεν παρέμεινε μόνον στην διόρθωση των προσωπικών ατοπημάτων του καθηγητή Τρεμπέλα, αλλά και ανέταμε τις προϋποθέσεις και την πορεία της νεοελληνικής θεολογίας, «μετά την ανακήρυξιν του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Ελλάδος», όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά 64.
Την απόπειρα αναιρέσεως των επιμέρους απόψεων του Τρεμπέλα ανέλαβε, σε δύο μελετήματά του με τον τίτλο: «Περί μίαν θεολογικήν μελέτην», ο αείμνηστος λόγιος μοναχός Θεόκλητος Διονυσιάτης 65, ο οποίος, πέραν των επιμέρους ζητημάτων π.χ. της ψευδεπιγραφίας των αρεοπαγιτικών ή της αποκλειστικής χρήσης από τη μεριά του Τρεμπέλα μιας ξένης βιβλιογραφίας χωρίς ίχνος πατερικής οσμής, κατέτεινε στα ίδια με την «Έκθεση» της εξ αγιορειτών επιτροπής συμπεράσματα: Το κύριο πρόβλημα του καθηγητή Τρεμπέλα ήταν η αδυναμία του να αποδεχθεί τη δυνατότητα δεξίωσης των ακτίστων Ενεργειών του Θεού από μέρους των ανθρώπων και τη θεοειδή αλλοίωση που αυτές επιφέρουν στα πρόσωπα των αγίων και των πατέρων της Εκκλησίας. Μια πραγματικότητα που αποτελεί κοινό και διαχρονικό τόπο για τους ελληνόφωνους –και όχι μόνον –θεολόγους του Χριστιανισμού. Τις απόψεις του αυτές, μαζί με ικανό, ακόμη, αριθμό δυτικών επιρροών του χαλκέντερου νεοέλληνα θεολόγου 66, αποκαλύπτει και ο πρόσφατα εκδοθείς τόμος των επιστολών που αντάλλαξε ο αείμνηστος θεολόγος με το μακαριστό π. Ιωάννη Ρωμανίδη 67, εξ αφορμής της κατάθεσης από τον τελευταίο της διδακτορικής του διατριβής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με τίτλο: «Το προπατορικόν αμάρτημα» 68. Στις επιστολές αυτές φαίνονται ξεκάθαρα οι επιφυλάξεις του Τρεμπέλα ως προς την άκτιστη θεία Χάρη και Ενέργεια και τη δυνατότητα δεξίωσής της από μέρους του ανθρώπου, παρουσιάζεται η ταύτιση της ουσίας του Θεού με τον Νου, η κατανόησή Του ως Actus Purus, η αποδοχή της ανσέλμειας θεωρίας περί ικανοποιήσεως της θείας δικαιοσύνης κ.α.
Αν αφιερώθηκε αρκετός χώρος στην περίπτωση του καθηγητή Τρεμπέλα, τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι συνιστά μια εξόχως αποκαλυπτική περίπτωση και νοοτροπία που χαρακτήριζε μεγάλη μερίδα της ορθόδοξης θεολογίας, τουλάχιστον του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα στην Ελλάδα, με ευνόητες τις ανθρωπολογικές και σωτηριολογικές συνέπειες. Επίσης, η εκτίμηση και η αξία που αποδίδονταν στον άγιο Συμεών ή τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά από τη θεολογική αυτή μερίδα, είναι προφανής.
Με την αναγέννηση των πατερικών αλλά και των ορθόδοξων σπουδών στο δεύτερο μισό του αιώνα που πέρασε, τα πράγματα ανατράπηκαν, οι πατερικές σπουδές και η πατερική θεολογία κατέκτησε τον πρώτο λόγο στη θεολογική παραγωγή και η σωτηριολογία μαζί με τη θεολογική ανθρωπολογία, φαίνεται πως είναι οι πολλά υποσχόμενοι «χώροι» του θεολογικού επιστητού, στον αιώνα που έρχεται.
Υποσημειώσεις
53 ΜΠΑΛΑΝΟΥ Δ., Οι Βυζαντινοί Εκκλησιαστικοί Συγγραφείς από του 800 μέχρι του 1453, Αθήνα 1951, σελ, 145.
54 Στο ίδιο σελ. 87. Βλ. και ΣΤΑΜΟΥΛΗ Χ., «Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς στη σύγχρονη ελληνική θεολογία», στο: Άσκηση αυτοσυνειδησίας, Θεσσαλονίκη 2004, σσ. 134-135.
55 Και συγκεκριμένα στον πρώτο τόμο, Αθήνα1959, σσ. 44, 51, 309 σημ. 34.
56 ΤΡΕΜΠΕΛΑ Π., Δογματική, τομ. 1ος, σελ. 309 σημ. 34: «Και Γρηγόριος ο Παλαμάς κατ’ επίδρασιν εκ των εν τη Δύσει Σχολαστικών φαίνεται εκ της ανθρωπίνης τριάδος Νους-γνώσις-έρως αναζητών αναλογίας και περί της εσωτερικής ζωής και του τρόπου υπάρξεως της Τριάδος δεχόμενος «το Άγιον Πνεύμα, οίον τινα έρωτα απόρρητον του Γεννήτορος προς αυτόν τον απορρήτως γεννηθέντα Λόγον». Φυσικά, αν στον Παλαμά αναφέρεται τρεις φορές, στον Ιωάννη της Κλίμακος αναφέρεται μόνον μία, ενώ στον Ισαάκ τον Σύρο και τον Νέο Θεολόγο καμία. Βλ. και ΓΙΑΝΝΑΡΑ Χ., Ορθοδοξία και Δύση στη νεώτερη Ελλάδα, Αθήνα 1992, σελ. 338.
57 Το πρώτο τεύχος πρωτοδημοσιεύτηκε ως ανάτυπο από τον ΙΘ΄ τόμο της Ε.Ε.Θ.Σ.Π.Α., το 1974 και το δεύτερο ως ανάτυπο από τον Κ΄ τόμο της ίδιας επετηρίδας το 1975.
58 Για το πρόβλημα της σχέσης των αρεοπαγιτικών με το Νεοπλατωνισμό και δη το νεοπλατωνισμό του Πρόκλου βλ. ΣΙΑΣΙΟΥ Λ., Εραστές της αλήθειας. Έρευνα στις αφετηρίες και στη συγκρότηση της θεολογικής γνωσιολογίας κατά τον Πρόκλο και το Διονύσιο Αρεοπαγίτη, Θεσσαλονίκη 1984.
59 Μπορούμε, άραγε να υποθέσουμε πως το έργο αυτό του Ομολογητή δεν είναι, σύμφωνα με τη συλλογιστική του Τρεμπέλα, Ορθόδοξο;
60 Μόλις που πρέπει να σημειωθεί πως τα φερόμενα υπό το όνομα του Μακαρίου του Αιγυπτίου κείμενα είναι για την έρευνα ψευδεπίγραφα, αποδιδόμενα, από μέρος των ειδικών, στο Συμεών το Μεσοποταμινό, τοπικό ηγέτη των Μεσσαλιανών στη Συρία. Δεν είναι όμως, αναγκαία, Μεσσαλιανικά.
61 «Ο Γεώργιος διετέλει εργαζόμενος ακόμη εν τω κόσμω «μικράν εντολήν» μόνον παρά του γέροντος λαβών, αγνοών όλως την μοναχικήν υπακοήν, εκ ζήλου δε ου κατ’ επίγνωσιν περασύρθη εις υπερβολάς, καθ’ ας ολοέν και υπερέβαλλεν υπερφορτώνων το μέτρον των εσπερινών προσευχών αυτού και τον αριθμόν των εδαφιαίων μετανοιών του. Επισυνέβη εις αυτόν η περί ης ο λόγος έλλαμψις… Χωρίς βεβαίως να έχωμεν την πρόθεσιν, όπως πάσαν τοιαύτην έλλαμψιν και κατάστασιν εκστάσεως αποδώσωμεν εις υπερέντασιν των νέυρων… δεν αποκλείομεν, όταν μάλιστα πρόκειται περί ιδιοσυγκρασιών ευαισθήτων εξ υπερεντάσεως των νεύρων και υπερκοπώσεως και εξ αφετηρίας προϋπαρχούσης προκαταλήψεως, να λάβωσι χώραν και τοιαύται εκδηλώσεις».
62 Μια θύελλα όντως σφοδρή και ουσιαστική που ξεπέρασε τα όρια της Ελλάδος. Ο αρχιεπίσκοπος ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ KRIVOCHEINE, σε μια από τις πρώτες, ιδιαίτερης πληρότητας, μονογραφίες του αγίου Συμεώνος με τον τίτλο: Dans la Lumière du Christ. S. Symeon le nouveau Théologien, Chevetogne, 1980, παρατηρεί στην εισαγωγή του, σελ. 6: «Ainsi, tout récement, le professeur P. Trembélas, de la faculté théologique d’ Athènes, pilier de la théologie orthodoxe conservatrice, a déclaré dans une brochure, bien qu’ avec certains réserves pour ne pas choquer l’ opinion publique, que les visions de lumière de Symeon s’ expliqueraient par une simple tension nerveuse! Cette affirmation de Trembélas provoqua une vague d’ indignation au Mont Athos» [Ἀναλόγιον: (μτφ Google) Έτσι, μόλις πρόσφατα, ο καθηγητής Π. Τρεμπέλας, της Θεολογικής Σχολής Αθηνών, πυλώνας της συντηρητικής ορθόδοξης θεολογίας, δήλωσε σε ένα φυλλάδιο, αν και με κάποιες επιφυλάξεις για να μην σοκάρει την κοινή γνώμη, ότι τα οράματα φωτός του Συμεών θα μπορούσαν να εξηγηθούν από απλή νευρική ένταση! Αυτός ο ισχυρισμός του Τρεμπέλα προκάλεσε κύμα αγανάκτησης στο Άγιο Όρος]. Το αξιοπερίεργο είναι πως αυτή η σημαντικότατη, ακόμη και για λόγους ειδησεογραφικούς ή και ιστορικούς, παρατήρηση του αρχιεπισκόπου Βασιλείου, παραλείπεται, για λόγους ανεξήγητους (;) από τον πρόλογο της μετάφρασης του βιβλίου στα ελληνικά και στη θέση της υπάρχουν εύγλωττα αποσιωπητικά. Πρβλ. Αρχιεπισκόπου ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΡΙΒΟΣΕΙΝ, Μέσα στο Φως του Χριστού. Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος, 949-1022. Βίος –Πνευματικότητα – Διδασκαλία, μετ. Πίτσα Σκουτέρη, Θεσσαλονίκη 1983.
63 Βλ. ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΕΞ ΑΓΙΟΡΕΙΤΩΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ, Αθωνικοί Διάλογοι, 33-34, 1975, σσ. 20-27&32.
64 Βλ. ΕΚΘΕΣΙΣ…, ο.π. σελ. 20.
65 ΜΟΝΑΧΟΥ ΘΕΟΚΛΗΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΑΤΟΥ, «Περί μίαν θεολογικήν μελέτην», και «Περί μίαν θεολογικήν μελέτην Β΄», Αθωνικοί Διάλογοι, 29-30 & 33-34, 1975, σσ. 9-18 & 8-19 αντίστοιχα.
66 Έγραψε 2035 ποικίλα δημοσιεύματα! Βλ. ΘΕΟΔΩΡΟΥ Ε., Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αθήνα 1971. Πρβλ. και ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ Χ., Ορθοδοξία και Δύση στη νεώτερη Ελλάδα, Αθήνα 1992, σελ.331.
67 Βλ. Εγχειρίδιον. Αλληλογραφία π. Ι. Σ. Ρωμανίδου & καθ. Π. Ν. Τρεμπέλα, Γενική Εισαγωγή: Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγ. Βλασίου κ. Ιεροθέου, Ειδική Εισαγωγή-Επιμέλεια Εκδόσεως: π. Γεωργίου Μεταληνού, Αθήνα 2009.
68 Αθήνα 1989 2.
){kind=link}