Η Παναγία της Άσσιας: Η εκκλησία της Παναγίας που βρίσκεται καταμεσής του κάμπου της Άσσιας στην Μεσαορία δεν είναι ένας συνηθισμένος ναός. Είναι η κυριολεκτική απεικόνιση της βαθειά ριζωμένης παρουσίας μας στον κάμπο της Μεσαρίτικης γης.
Του Γιάννου Δημητρίου
Διάφορες αναφορές τοποθετούν τον ναό χρονικά στον 14-15 μ.Χ. αιώνα, όμως η πρόσφατη ανακάλυψη πέτρινης επιγραφής με ημερομηνία 1271 μ.Χ. στον πρώην ναό του Προφήτη Ηλία εντός του χωριού, που μετατράπηκε σε τζαμί το 1571 με την άλωση της Κύπρου από τους Οθωμανούς, δημιουργεί εύλογο προβληματισμό για την πραγματική περίοδο που κτίστηκε η εκκλησία της Παναγίας, καθότι αναμφισβήτητα είναι προγενέστερος της εκκλησίας του Προφήτη Ηλία.
Με την επιστροφή των 4 τοιχογραφιών από τη Χάγη που είχαν κλαπεί από Τούρκους αρχαιοκάπηλους μετά την Τουρκική εισβολή το 1974, έγινε ευρύτερα γνωστό ότι ο ναός κρύβει και σημαντικές τοιχογραφίες κάτω από την επικαλυμμένη επιφάνεια του. Ευχή όλων είναι ότι με τα έργα αναστήλωσης/αποκατάστασης του ναού θα αποκαλυφθούν αυτοί οι σπουδαίοι θρησκευτικοί και πολιτιστικοί θησαυροί.
Σήμερα έχουμε τα εξής δεδομένα:
Έχουν εκπονηθεί τα σχέδια αποκατάστασης από την Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά και το έργο έχει ανατεθεί στην Τ/Κ Εταιρεία TEL-ZA CONSTRUCTION LTD. Το έργο είναι χρηματοδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση και η διαχείριση του γίνεται από την UNDP. Οι Αρχιτέκτονες-Μηχανικοί του έργου είναι η Κονοπραξία Platonas Stylianou and Associates Consulting Engineers και Chrysanthos Pissarides, Architect..
Η Εταιρεία πριν την πρόσφατη πλημμύρα είχε ήδη καθαρίσει το χώρο γύρω από την εκκλησία και τοποθέτησε πρόχειρη περίφραξη εργοταξίου
Οι πρόσφατες βροχές και πλημμύρες βύθισαν τον ναό στα νερά και τις λάσπες και έχουν αναδείξει για ακόμα μια φορά τις ιδιαιτερότητες της περιοχής μας και τη συνεχή αναμέτρηση με τη φύση και την εγκατάλειψη.
Το γνωστό παγκόσμιο γεωλογικό φαινόμενο που περιβάλλει τον κάμπο της Μεσαορίας και η ειδική θέση που βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας της Άσσιας έχει αναδειχθεί για ακόμα μια φορά.
Αυτό που βλέπουμε να εξέχει της επιφάνειας είναι ίσως το 30-40% του ναού, το υπόλοιπο είναι κυριολεκτικά ριζωμένο μέσα στη γη.
Το αρχικό πάτωμα της εκκλησίας βρίσκεται περίπου 13-15 πόδια κάτω από σημερινή επιφάνεια της γύρω περιοχής.
Κάνουμε έκκληση προς την Εκκλησία της Κύπρου, την Κυπριακή Πολιτεία και την Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά όπως:
Tα έργα αποκατάστασης λάβουν υπόψη την μορφολογία του εδάφους και του παγκόσμιου γεωλογικού φαινομένου που περιβάλλει το χώρο της εκκλησίας.
Τα έργα συντήρησης του ναού θα πρέπει όχι μόνο να στηρίξουν και να αποκαταστήσουν το κτίριο, αλλά ταυτόχρονα να αναδείξουν την μοναδικότητα του.
Αυτό θα επιτευχθεί μόνο με την πλήρη εξωτερική αποκάλυψη του ναού μέχρι την αρχική του βάση και καθαρισμό μέχρι τον εντοπισμό εσωτερικά του αρχικού του πατώματος με την μετακίνηση των όγκων λάσπης που τον έχουν βυθίσει εντός του εδάφους.
Τα έργα αποκατάστασης περιλάβουν λεπτομερή υδρολογική μελέτη και έργα διαχείρισης υδάτων που να προστατεύει τον ναό από την πιθανότητα πλημμυρών στο μέλλον.
Ευελπιστούμε ότι πρόσφατη πλημμύρα θα γίνει αφορμή η έκκληση μας να εισακουσθεί και σύντομα να αποκατασταθεί σωστά ένα σπουδαίο μνημείο που αξίζει περισσότερης προσοχής από όλους. Είναι βαθύτατη η πεποίθηση μας ότι η Πολιτεία, η Εκκλησία της Κύπρου και όλοι οι εμπλεκόμενοι θα πρέπει να εξετάσουν επισταμένα όλα όσα στοιχεία συνθέτουν την μοναδικότητα του ναού της Παναγίας στον κάμπο της Άσσιας και να καταβληθούν προσπάθειες όπως ενταχθεί στα μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
ΤΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ όπως το έχει περιγράψει στην μελέτη του ο Δρ. W.C. Lowdermilk (1888 – 1974) στην μελέτη του Conquest of the Land Through Seven Thousand Years, που διενεργήθηκε κατά την περίοδο 1938 and 1939.
Η τοποθεσία της εκκλησίας έχει καταταχθεί μέσα στα παγκόσμια γεωλογικά φαινόμενα, από τον Δρ. W.C. Lowdermilk (1888 – 1974), στην μελέτη του Conquest of the Land Through Seven Thousand Years, που διενεργήθηκε κατά την περίοδο 1938 and 1939 και εξετάζει την χρήση του εδάφους σε σχέση με την γεωργία σε αρχαίους πολιτισμούς, με έμφαση τα προβλήματα διάβρωσης του εδάφους που προκύπτουν από αυτή τη χρήση. Με τίτλο Soil Waste in Ancient Cyprus ο συγγραφέας εισαγωγικά αναφέρει, «η επιτομή των προβλημάτων από τη χρήση της γης στην Μεσόγειο, περιορίζεται σε μία μικρή έκταση γης. Εάν κάποιος θέλει να μελετήσει τη χρήση της γης στην Μεσόγειο θα εντοπίσει στην Κύπρο μία σύνοψη όλων των σημαντικών προβλημάτων που προκύπτουν συγκεντρωμένα σε μία μικρή έκταση γης – μία εισαγωγή, ή περίληψη των προβλημάτων από τη χρήση της γης που περιβάλλουν την Μεσόγειο θάλασσα».
Στην συνέχεια εξηγεί με λεπτομέρεια αυτό το γεωλογικό φαινόμενο, μοναδικό στον κόσμο και τόσο σημαντικό για όλη την λεκάνη της Μεσογείου. «Στην πεδιάδα της Μεσαορίας, μέσα και γύρω από μία Βυζαντινή εκκλησία είναι καταγεγραμμένη μία πειστική καταγραφή. Η εκκλησία στις παρυφές του χωριού Άσσια στο ανατολικό μέρος της Κύπρου περιβάλλεται από νεκροταφείο και ένα τοίχο περίφραξης. Η προσχωσιγενή πεδιάδα βρίσκεται 8 πόδια πάνω από την αυλή της εκκλησίας καθώς την μετρήσαμε. Κατά την είσοδο μας εντός της εκκλησίας κατεβήκαμε άλλα τρία πόδια από το επίπεδο της αυλής μέχρι να φτάσουμε στο πάτωμα της εκκλησίας. Με την είσοδο μας εντός του ναού παρατηρήσαμε τα χαμηλά οξυκόρυφα τόξα ήταν φραγμένα και νέα τόξα είχαν αποκοπεί για τη δημιουργία εισόδων και παραθύρων. Ο ηλικιωμένος φύλακας μας ανάφερε ότι τριάντα χρόνια πριν μία πλημμύρα της πεδιάδας [από τον παρακείμενο ποταμό Γυαλιά] είχε γεμίσει την εκκλησία με νερό και εναπόθεσε λάσπη ύψους 2 ποδών εντός του ναού. Αντί να καθαριστεί η λάσπη, τοποθετήθηκε νέο μαρμάρινο πάτωμα πάνω από τη λάσπη. Οπότε, 8 συν 3 συν 2 μας δίνει συνολικά 13 πόδια και πολύ πιθανόν περισσότερα, κατάλοιπα διάβρωσης που είχαν παρασυρθεί από τις πλαγιές [των βουνών απ’ όπου πηγάζει ο ποταμός]. Αυτή η εκκλησία προκηρύσσει σιωπηλά και εύγλωττα την προοδευτική διάβρωση του εδάφους των λόφων και των βουνών που περιβάλλουν την πεδιάδα [της Μεσαορίας] που έχουν καλλιεργηθεί σε απότομες κλίσεις».
Το αγγλικό κείμενο κάτω από το κεφάλαιο Soil Waste in Ancient Cyprus έχει ως εξής:
Let’s now go back and follow the westward course of civilization from the Holy Lands through North Africa and on into Europe. We shall first stop in Cyprus where we found the land-use problems of the Mediterranean epitomized in a comparatively small area. If one wishes to study land use in the Mediterranean region he will find in Cyprus a summary of all major problems brought together within a small area – an introduction to, or a summary of, problems of land use of the lands surrounding the Mediterranean Sea.
In the plain of Mesaoria is written a telling record in and about a Byzantine church. The church on the outskirts of the village of Asha in eastern Cyprus is surrounded by a graveyard and its wall. The alluvial plain now stands 8 feet above the level of the churchyard as we measured it. On entering the church we stepped down 3 feet from the yard level to the floor of the church; but inside the church we noted that low pointed arches were blocked off, and new arches cut for doors and windows. The aged vestryman told us that about 30 years ago a flood from the plain had filled the church with water and left 2 feet of silt on the floor. Rather than clean it out, a new stone floor had been laid over the silt deposit. Thus, 8 plus 3 plus 2 equals 13 feet, the height of the present alluvial plain above the church floor. From these measurements we concluded that the plain had filled in not loss than 13 feet, very probably more, with erosional debris washed off the drainage slopes. This church proclaims silently and eloquently the progressive wastage of soils of the surrounding hill lands that have been cultivated up steep gradients.
Σημείωση: Η λήψη των φωτογραφιών έγινε στις 20/01/2019 από τον Μαρίνο Κλεάνθους από την Άσσια και τον ευχαριστούμε θερμά που μας παραχώρησε το δικαίωμα να τις χρησιμοποιήσουμε για τους σκοπούς του πιο πάνω άρθρου.
