Το πρότυπο της ανόθευτης ελληνορθόδοξης πνευματικότητας του Αγ. Νικοδήμου του Αγιορείτη

του μητροπολίτη Δημητριάδος κ. Ιγνατίου

(από το Σαββατιάτικο ένθετο της εφημερίδας «δημοκρατία» για την ορθοδοξία)

Οι οδύνες ενός νέου κόσμου που γεννιέται δεν είναι πρωτόγνωρες για την ανθρωπότητα. Πολύ περισσότερο δεν είναι πρωτόγνωρες για το γένος μας, το οποίο άλλωστε δεν έχει κλείσει ούτε δύο αιώνες ελευθερίας, αλλά και διάσωσης της εθνικής του αυτοσυνειδησίας.

Σε τέτοιες εποχές σύγχυσης, τραγικών αδιεξόδων και αναζήτησης ταυτότητας, εθνικής και υπαρξιακής, η πνευματική καθοδήγηση με λόγο, κυρίως όμως με ζωντανό παράδειγμα, αποτελεί ανάγκη ζωτικής σημασίας. 
Πνευματικό ηγέτη εξαιρετικών χαρισμάτων, απίστευτης εργατικότητας, ευρύτατης μόρφωσης, κυρίως όμως ανόθευτης ελληνορθόδοξης πνευματικότητας και αγάπης για το ποίμνιό του βρήκε ο λαός μας στο πρόσωπο του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη πριν από δυόμισι αιώνες.

Από τα μέσα του 18ου αιώνα και για 60 χρόνια, ο άγιος Νικόδημος δαπάνησε απλόχερα τον πλούτο των χαρισμάτων και του πνευματικού του μόχθου, προκειμένου να οδηγήσει έναν καθημαγμένο λαό διαμέσου δραματικών κινδύνων, προερχομένων εξ Ανατολών και Δυσμών.

Ο εξ Ανατολών κίνδυνος, η οθωμανική καταπίεση και θηριωδία, καταδίκασε έναν λαό στην αμάθεια, στον αιματηρό αγώνα για επιβίωση και στη βαθιά νάρκη όλων των θησαυρών της πίστης και του πολιτισμού του.

Ο εκ Δυσμών κίνδυνος, η αδιάκριτη σάρωση του θεοκρατικού Μεσαίωνα από τον Διαφωτισμό, απείλησε να οδηγήσει τον μόλις αφυπνισμένο ελληνικό λαό σε μια άλλου είδους ακρότητα: Στην απολυτοποίηση της ανθρώπινης γνώσης και στην περιφρόνηση της γνήσιας και άδολης λαϊκής θρησκευτικότητας που επί αιώνες διέσωσε την ιδιομορφία του.

Στον πρώτο κίνδυνο, ο άγιος Νικόδημος απάντησε όχι μόνο με την πρωτοφανή και πολύμορφη σπουδή του σε όλα τα πεδία της τότε επιστήμης, αλλά και με το κολοσσιαίο εκδοτικό του έργο, μέσω του οποίου αναδείχθηκαν και διασώθηκαν πολύτιμοι πνευματικοί θησαυροί.

Στον δεύτερο κίνδυνο, ο άγιος επιστράτευσε την ορθόδοξη μυστική και νηπτική παράδοση σχεδόν 1.000 χρόνων, προβάλλοντας ως απάντηση στον επηρμένο από την ανθρώπινη σοφία φιλοσοφικό άνθρωπο της Δύσης τον ταπεινόφρονα από τη θέαση του ακτίστου φωτός φιλοκαλικό άνθρωπο της καθ’ ημάς Ανατολής.

Δεν ήταν όμως αυτή η μόνη ισορροπία που κράτησε. Την ίδια στιγμή που κατέγραφε στο «Πηδάλιο» -ένα από τα σημαντικότερα έργα του- την ακρίβεια και αυστηρότητα των ιερών κανόνων, απαλλαγμένων από προσθήκες και αλλοιώσεις αιώνων, διέσωζε στη «Φιλοκαλία» -μια συλλογή πατερικής σοφίας, που μέχρι σήμερα γνωρίζει αλλεπάλληλες εκδόσεις σε όλη τη Δύση- την ποιμαντική διάκριση και το φιλάνθρωπο του αγιορείτικου μοναχισμού.

Αυτή η διαρκής σχοινοβασία τού επέτρεψε να συνομιλεί με το δυτικό πνεύμα χωρίς να αλλοιώνει το ορθόδοξο ήθος και συγχρόνως να συντηρεί τους ορθόδοξους θησαυρούς, χωρίς να αποκόπτεται από την εξέλιξη του παγκόσμιου πνευματικού πολιτισμού.

Στο πρόσωπο του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου φανερώθηκε όλο το διαχρονικό, αλλά και παράδοξο μεγαλείο της παράδοσής μας: Η διαρκής βύθιση στον πυρήνα της ορθόδοξης πνευματικότητας, κίνηση απεχθής για τους «προοδευτικούς» κάθε εποχής, να αποβαίνει οδός ανάδειξης της οικουμενικότητας της Ορθοδοξίας και συνάντησής της με τον ταλαιπωρημένο και μοναχικό άνθρωπο του στείρου ορθολογισμού.

Στις αρχές του 21ου αιώνα, όπου θα δοκιμαστούν οι αντοχές και τα ψυχικά αποθέματα, ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης αναμένει μιμητές της σταθερότητάς του ως προς το ορθόδοξο δόγμα και ήθος, αλλά και της αγάπης του προς τον άνθρωπο, που αναμένει λόγο κρυστάλλινο και παράδειγμα ολοζώντανο, όπως του λαμπρού αυτού αστέρα της Αθωνικής Πολιτείας και της αγιοπατερικής κοινωνίας.